بيىلعى قۇرعاقشىلىق سولتۇستىك ءوڭىر شارۋاشىلىقتارىنا قىسقا ەرتە دايىندالۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتكەندەي. وبلىستاعى ىستىق كۇن رايى جاڭبىرلى, سالقىن كۇندەرگە اۋىستى. ءاپ-ساتتە وزگەرە قالاتىن تابيعات مىنەزىنە تاۋەلدى بولماس ءۇشىن شارۋاشىلىقتار الدىن الا دايىندىققا كىرىستى. مال ازىعىن ازىرلەۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى.
بيىلعى مامىر-ماۋسىم ايلارىنداعى ىستىق اۋا رايى اجەپتاۋىر ابىرجىتتى. اسىرەسە, ماي, باياناۋىل اۋداندارىندا مال باعاتىن تۇرعىندار مەن شارۋا قوجالىقتارى ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى تۇيەلەردىڭ قاعاز جەگەنىن, ارىق جىلقىلاردىڭ جاعدايىن كورىپ, ءبىزدىڭ وڭىردە دە قىسقى مال ازىعى جەتپەي قالا ما دەپ تە الاڭدادى.
«ەلىمىزدەگى 157 اۋداننىڭ اراسىندا ماي اۋدانى – قۋاڭشىلىق كورسەتكىشى بويىنشا 6-ورىندا. جىلدار بويى 500 مىڭ گەكتار جايىلىم جەر قۇرعاقشىلىق كورىپ كەلەدى. باياناۋىل اۋدانىندا دا سونداي جاعداي. ىلعالسىز, ءنارسىز جايىلىمدار. كۇزدە ءشوپ جەتپەي قالسا, قايتەمىز؟», دەيدى كاسىپكەر گۇلزيرا قازىلوۆا.
اققۋلى اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى راۋشان بايدۇيسەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, قۋاڭشىلىققا قارسى شارالارعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن الدىن الا قارجى قاراستىرىلۋى كەرەك. ال وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, ەشقانداي الاڭداۋشىلىق جوق. قازىر قوس اۋداندا دا شابىندىققا شالعى شىلدە-تامىز ايلارىندا تۇسەدى. شىلدەدە جاۋعان جاۋىننىڭ مولشەرى 50-120 مم-ءدى كورسەتىپ, جەرگە 7-8 سم-گە دەيىن ءسىڭدى. شابىندىقتار جايقالىپ, شارۋالاردى قۋانتۋدا.
وڭىردە مال ازىعىنا قاجەتتى جەمشوپكە دەگەن قاجەتتىلىك 1,1 ملن توننانى قۇرايدى. جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتار ءشوپ شابۋ ناۋقانىن باستاپ, 56 مىڭ توننا ءشوپ شابىلعان. بيىل 923 مىڭ توننا ءشوپ, 213 مىڭ توننا سابان, 128 مىڭ توننا سۇرلەم دايىنداۋ جوسپارلانۋدا.
بىراق جەمشوپ داقىلدارى مەن جينالعان ءشوپتىڭ ورتاشا شىعىمدىلىعى وبلىستا گەكتارىنا 4,3 تسەنتنەر مولشەرىندە بولعانىمەن, كەيبىر اۋداندارىندا بۇل كورسەتكىش الدەقايدا تومەن: گەكتاردان 2-دەن 2,7 تسەنتنەرگە دەيىن جەمشوپ الىنۋدا.
«جالپى, وڭىردە قىس كەزىندە ءشوپتىڭ قاجەتتىلىگى 900 مىڭ توننادان اسادى. مىسالى, ەرتىس وزەنىنىڭ جايىلماسىنان 2 مىڭ توننادان اسا مال ازىعىن ازىرلەۋگە بولادى», دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى قايىر بايسارينوۆ.
ءيا, ايتسا ايتقانداي-اق, بىرنەشە اۋدان, اۋىل وزەن جاعاسىندا ورنالاسقانىن ەسكەرسەك, تابيعاتتىڭ ىرىسى ەرتىس جايىلماسى دايىن مال ازىعى عوي. بۇعان قوسا قازىر وڭىردەگى جايىلىمدىق جەرلەر 38 مىڭ گەكتارعا ۇلعايىپ, 300 مىڭ گەكتارعا جەتتى. ءتىپتى قۋاڭشىلىق بولۋى مۇمكىن دەگەن كەيبىر اۋدانداردا مال ازىعىن دايىنداۋدا قيىندىقتار بولماس ءۇشىن ارزانداتىلعان جانار-جاعارماي ءبولۋ ماسەلەسى جونىندە جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
«سوندىقتان اۋا رايىنىڭ وزگەرمەلى جاعدايىنا ساي, جاعىمسىز دا سالدارى تۋىنداۋى مۇمكىن. سول ءۇشىن الدىن الا قاجەتتى جوسپار دايىندادىق. ءبىرىنشى, مال ازىعىن دايىنداۋ كورسەتكىشى 25 پايىزعا تومەندەسە, جەمشوپ تاپشىلىعى 285 مىڭ توننانى قۇرايدى. مۇنداي جاعدايدا بىزگە 45 مىڭ توننا جەمدىك استىق قاجەت. ەكىنشى جاعداي, قاجەتتى جەمشوپ كولەمىنىڭ تەك 50 پايىزى جينالسا, وندا ءشوپ جەتىسپەۋشىلىگى 570 مىڭ تونناعا جەتپەك. بۇل جاعدايدا 60 مىڭ توننا جەم قاجەت», دەيدى باسقارما باسشىسى نۇربولات ماقاشەۆ.
سونىمەن, باسقارما قىسقى جەمشوپ, مال ازىعىن دايىنداۋدىڭ الدىن الا شارالارى بارىسىندا 60 مىڭ توننا جەمدىك استىق ساتىپ الۋ, ءشوپ شابۋعا ارنايى سۋبسيديالانعان جانارماي ءبولۋ جانە جينالعان استىقتان قالاتىن ساباندى جيناپ الۋدى جوسپارلادى. ياعني جەمشوپتىڭ قاجەتتى مولشەرىن قورعا جيناپ الۋ ءۇشىن استىق ەگەتىن اۋداندار كەلىسىمشارت بويىنشا ارپانىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم شارت كورپوراتسياسى» ۇك» اق-نا تاپسىرادى. وسىدان كەيىن ۇلتتىق استىق ساتىپ الۋ وپەراتورى جەمدىك استىقتى وبلىستاعى ەلەۆاتورلاردىڭ بىرىنە ورنالاستىرادى. قاجەتتىلىك تۋىندايتىن بولسا, مال ازىعى فەرمالار مەن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا بەلگىلەنگەن باعامەن جەتكىزىلەدى.
شارۋاشىلىقتاردى قولداۋ شارالارىنىڭ تاعى ءبىرى – ارزان ديزەل جانارمايىمەن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل ماسەلە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ شەشىلدى. وسى شىلدە ايىندا ايماقتاعى ەگىستىك القاپتارىنا جانارماي جەڭىلدەتىلگەن باعامەن ليترىنە 165 تەڭگەگە جەتكىزىلە باستايدى.
وبلىس اكىمى ابىلقايىر سقاقوۆ ارزانداتىلعان جانار-جاعارمايدىڭ كىدىرىسسىز جەتكىزىلىپ تۇرۋىن, ماقساتتى پايدالانىلۋىن قاداعالاۋدى تاپسىردى. باستىسى ارزان باعامەن جەتكىزىلەتىن جانارمايدىڭ كولەمى تۇتاستاي تەك جەمشوپ قورىن قۇرۋعا جۇمسالۋى كەرەك. سونداي-اق جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە قاجەتتى جەمشوپ قورىن جيناپ قانا قويماي, ءشوپ باعاسىن باقىلاپ, نارىقتاعى الىپساتارلارعا جول بەرمەۋ جاعى ەسكەرتىلدى.
ءشوپتىڭ ءبىر تونناسى بيىل بىلتىرعى تاريفتەن جوعارى بولمايدى. مىسالى, وتكەن جىلى قىر ءشوبىنىڭ ءبىر تونناسى 20-25 مىڭ تەڭگە بولسا, توعايدىڭ ءشوبى 18-20 مىڭ تەڭگەدەن بولدى. سوندا ءبىر ارباعا 1,5 توننا ءشوپ سىيادى دەپ الساق, تۇرعىندار ونى 35-40 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الا الادى.
بيىلعا دەيىن وڭىردە پايدالانىلماعان 480 مىڭ گەكتار اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى بولعان. سوڭعى التى ايدا 92 مىڭ گەكتار جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلىپ, قازىر 44 مىڭ گەكتاردا جەر يگەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. الايدا بۇگىندە 340 مىڭ گەكتاردان اسا جەر نەمەسە اۋىلشارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ 5 پايىزى ءالى بوس تۇر دەگەن ءسوز. ءتىپتى تۇرعىنداردىڭ مالدارىن جايۋعا قاجەتتى جەرلەردى دۇرىس بەرۋ جايىن بىلمەيتىن اۋىل اكىمدەرى دە بار.
«ماسەلە, جەردىڭ جوقتىعىندا ەمەس, بۇل جۇمىستى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ زاڭدى تۇردە قالاي راسىمدەۋدى بىلمەيتىنى بوگەت بولۋدا. ءاربىر اكىمنەن اۋىلداعى جەرلەردىڭ ۇتىمدى پايدالانىلۋى ءۇشىن جاۋاپتىلىقتى تالاپ ەتۋىمىز قاجەت», دەيدى وڭىرلىك جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ر.داۋىتباەۆ.
بۇل كۇندەرى وڭىردە ارنايى قۇرىلعان «جول كارتاسى» بويىنشا جەمشوپ دايىنداۋ باعىتىندا باسقا دا شارالار قاراستىرىلعان. ەندى ارنايى قۇرىلعان ايماقتىق شتاب بۇرىننان بەرى پايدالانىلماي كەلگەن جەرلەردى شابىندىققا ءبولۋ, زاڭدى تۇردە راسىمدەۋ قۇجاتتارىن جاساۋ, جينالعان استىقتان قالعان ساباندى دايىنداۋ, تۇرعىندار ءۇشىن ورمان شارۋاشىلىقتارى مەن سول اۋماقتاردا جەمشوپ دايىنداۋ مۇمكىندىگىن جۇزەگە اسىرۋ سياقتى ماسەلەلەردى باقىلايدى.
پاۆلودار وبلىسى