جاسىل جەلەكتى ساقتاۋ – ۇدايى نازاردا

بۇگىندە ەل اۋماعىندا زياندى ورگانيزمدەردىڭ 5 ءتۇرى تىركەلىپ وتىر. جالپى, اسا قاۋiپتi زياندى ورگانيزمدەر وقتىن-وقتىن جاپپاي كوبەيۋگە جانە تارالۋعا بەيiم. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اۋماعىندا ەكونوميكاعا, ەكولوگياعا زالال كەلتiرەتiن مۇنداي اسا قاۋiپتi, زياندى ورگانيزمدەردىڭ ەكى ءتۇرى – ساياق شەگىرتكەلەر مەن شالعىن كوبەلەگى تىركەلگەن. بۇل ورگانيزمدەر جاپپاي تاراعان كەزدە اۋىل­شارۋاشىلىق سالاسىنا وراسان زور زيان كەلتىرەدى. سوندىقتان زياندى ورگانيزمدەرگە قارسى كۇرەس ءىس-شارالارىن دەر كەزىندە ءارى ساپالى جۇرگىزۋ ولاردىڭ جاپپاي تارالۋىنىڭ الدىن الادى جانە تارالۋ وشاقتارىن جويادى. بۇل رەتتە زياندى جانە ەرەكشە قاۋiپتi ورگانيزمدەردiڭ سانى مەن ولاردان كەلەتىن شىعىندى ازايتۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءىس-شارا قولعا الىنعان.

بىرىنشىدەن, زياندى ورگا­نيزم­دەر مەكەندەيتىن ورىندار­دى انىقتاۋ جونىندە فيتو­سا­نيتارلىق مونيتورينگ جۇر­گىزىلەدى. ەكىنشىدەن, زياندى ورگا­نيزمدەرگە قارسى حيميالىق وڭدەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن پەستيتسيدتەر (ۋلى حيميكاتتار) ساتىپ الىنادى. ۇشىن­شىدەن, پەستيتسيدتەردى ساقتاۋ مەن ونى سەبەتىن جەرگە دەيىن جەتكىزۋ جۇمىسى اتقارىلادى. تورتىنشىدەن, زياندى ورگانيزمدەر ەزش-دەن (ەكونوميكالىق زياندى شەگى) كوپ مەكەندەيتىن ورىندارعا حيميالىق وڭدەۋ جۇرگىزۋ جۇمىستارى ىسكە اسادى. ماسەلەن, وسى جىلى قالا اۋماعىنداعى 18 300 گەكتارعا ساياق شەگىرتكەلەرگە قارسى زەرت­تەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جوسپار­لان­عان. زياندى ورگانيزمدەرگە قار­سى حيميالىق وڭدەۋگە 814 گەكتار جەر ۇسىنىلىپ وتىر. بۇگىندە زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە زيان كەلتىرۋدىڭ ەكونوميكالىق شەگىنەن اسقان 250 گەكتار اۋماقتا حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلدى. سونداي-اق شالعىن كوبە­لەگىنە قارسى 600 گەكتار جانە ءۇيىر­لى شەگىرتكەلەرگە قارسى 3 900 گەك­تار جەر زەرتتەۋگە ۇسىنىلعان.

زەرتتەۋ جۇمىستارىن رەسپۋب­ليكالىق فيتوسانيتارلىق دياگ­­نوستيكا جانە بولجامدار ادىس­تەمەلىك ورتالىعىنىڭ ماماندارى مەن نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا اۋماق­تىق ينسپەكتسيا­نىڭ وسىمدىكتەردى قور­عاۋ جونىندە­گى مەملەكەتتىك ينسپەك­تورلارى جانە نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ قا­لالىق ورتا ساپاسى جانە باقى­لاۋ باسقارماسىنىڭ ماماندارى بىر­لەسىپ اتقاردى. كوك­تەمگى-جازعى كە­زەڭدەگى زەرتتەۋ جۇمىستارى­نىڭ ناتيجەسىندە ساياق شەگىرتكە, سونىڭ ىشىندە كىشى ايقىشتى ساياق شەگىرتكە, اتباسار­لىق ساياق شەگىرتكە, فيشەر ساياق شەگىرتكەسى, اق جولاقتى شەگىرتكە دارناسىلدەرى انىقتالدى. قالاداعى تابيعي شوپتەر, ساياباقتار, جول جيەكتەرى, بوس جاتقان تاستاندى جەرلەردە دارناسىلدەردىڭ ورتاشا تىعىزدىعى شارشى مەترگە 3-8 دانا, ماكسيمالدى كورسەتكىش شارشى مەترگە 5-15 داناعا دەيىن بولدى.

ساياق شەگىرتكەلەردىڭ قانات­تا­نۋى ماۋسىم ايىندا بايقالدى. ولار كوبىنە-كوپ «اۆتوكولىك با­زارى» اۋماعىندا, تالدىكول ماڭا­يىندا, قاراعاندى-پاۆلودار اينالمالى تاس جولىندا, سوفيەۆ­­كا باعىتىنداعى تاسجولدا, Mega Silk Way, قاراعاندى-قوسشى اينال­مالى تاسجولى بويىنداعى اۋماق­تاردا قونىستانعان. اتالعان اۋماقتاردا جەرگە حيميالىق وڭ­دەۋ جۇمىستارى اتقارىلدى. زيان­دى ورگانيزمدەرگە قارسى فيتو­سانيتارلىق ءىس-شارالار ەل اۋما­عىندا قولدانۋعا رۇقسات ەتىلگەن پەس­­تيتسيدتەرمەن وڭدەلدى.

نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اۋما­عىندا قولايلى فيتوسانيتار­لىق احۋالدى قامتاماسىز ەتۋ دەگەنى­مىز قالا اۋماعىنا جەتكىزىلەتىن ­كارانتينگە جاتقىزىلعان يمپورت­تىق ونىمدەردىڭ, سونداي-اق وبلىس­تار اراسىندا تاسىمالداناتىن ونىمدەردىڭ فيتوسانيتارلىق تا­لاپتارعا سايكەستىگىنە تۇراقتى با­قىلاۋ جۇرگىزۋ, كارانتيندىك جانە اسا قاۋىپتى ورگانيزمدەردىڭ تارالۋ وشاقتارىن انىقتاپ, ولارعا قارسى وقشاۋلاۋ جانە جويۋ ءىس-شارالارىن ىسكە اسىرۋ دەگەن ءسوز. بۇگىندە ەۋ­رازيالىق ەكونوميكالىق ودا­عى اۋماعىندا بارلىعى 234 كا­ران-­ تيندىك ورگانيزمدەر ءتىزىمى بە­كىتىلگەن. سول ورگانيزمدەردىڭ 56 ءتۇرى اتالعان ەكونوميكالىق وداق اۋماعىندا شەكتەۋلى تارالعان بولسا, وسى 56 ءتۇردىڭ 14-ءى ەل اۋماعىندا شەكتەۋلى تارالعاندار سانالادى. ولاردىڭ قاتارىندا كارانتيندىك نىساننىڭ 8 ءتۇرى, كارانتيندىك ارامشوپتەردىڭ 4 ءتۇرى, كارانتيندىك اۋرۋدىڭ 1 ءتۇرى, نەماتودانىڭ 1 ءتۇرى بار. ال ەلوردا اۋماعىندا ولاردىڭ جاتاعان (قىزعىلت) ۋ كە­كىرە – Acroptilon repens DC جانە ارامسوياۋلار – Cuscuta spp سىندى تەك 2 ءتۇرى تىر­كەلگەن.

جوعارىدا اتالعان كارانتين­دىك نىساندار جاپپاي تارالعان جاعدايدا اۋىلشارۋاشىلىق سا­لاسىنا وراسان زور زيان كەل­تىرە­تىنى انىق. سوعان بايلانىس­تى اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيستر­لى­گى اگروونەركاسىپتىك كە­شەندەگى ­مەم­­لەكەتتىك ينسپەكتسيا كو­مي­تە­تىنىڭ نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا اۋماقتىق ينسپەكتسياسى وزىنە جۇك­تەلگەن مىندەتتەردى بارىنشا ساپالى اتقارىپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىل قالا اۋماعىندا كارانتيندىك ارامشوپتەرگە قارسى 4 417 گەكتار اۋماقتا زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سنىڭ ىشىندە 4 637 گەك­تارداعى جاتاعان ۋ كەكىرەگە جانە 300 گەكتارداعى ارامسوياۋعا قارسى زەرتتەۋ ۇيىمداستىرىلدى. وتكەن جىلعى زەرتتەۋ جۇمىستارى كەزىندە ارامسوياۋ مەن ۋ كەكىرە وشاقتارى انىقتالماعان ەدى.

قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق وداقتىڭ جانە دۇ­نيە­­جۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ مۇ­شە­سى بولعاندىقتان, جىل سايىن­ ەلىمىزگە الەمنىڭ 100-دەن اسا مەم­لەكەتىنەن ءتۇرلى وسىمدىك تەكتەس ونىمدەر يمپورتتالۋدا. ول ءوز كە­زەگىندە ەلىمىزگە كارانتيندىك ور­گانيزمدەردىڭ جاڭا تۇرلەرىنىڭ ەنىپ كەتۋ قاۋپىن تۋدىرادى. ال بۇل جاعداي ەلىمىزدەگى كارانتيندىك في­توسانيتارلىق باقىلاۋدى (قا­داعالاۋدى) ساپالى ءارى ءتيىمدى جۇر­گىزۋدى تالاپ ەتەدى. وسىلايشا, ەل­وردالىق وسىمدىكتەر كارانتينى جو­نىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار­مەن بيىل بارلىعى 19 305,0473 توننا, 8 547 456 دانا, 3 333,681 شارشى مەتر يمپورت, ال ەكسپورتتاۋ كەزىندە – 359,46 مىڭ توننا, 471 184 دانا, وبلىسارالىق تاسىمالداۋدا – 1 487 676,2 توننا, 4 361 547 دانا كولەمىندە كاران­تين­گە جاتقىزىلعان فيتوسانيتار­­­لىق تاۋەكەلى جوعارى ونىمدەردى كا­­ران­تيندىك فيتوسانيتارلىق باقى­لاۋدان وتكىزدى.

وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ينسپەكتسيا ماماندارى كارانتيندىك ورگانيزمدەرمەن زالالدانعان ونىمدەردى اكەلۋدىڭ 5 فاكتىسىن انىقتادى. ماسەلەن, ءبىر جاعدايدا رەسەيدەن اكەلىنگەن بۇرىش ونىمدەرىنەن باتىس گۇل ءتريپسى انىقتالىپ, ءونىم كەرى قايتارىلسا, ەكى جاعدايدا ليتۆا جانە كەنيا ەلدەرىنەن اكەلىنگەن جاڭا كەسىلگەن گۇلدەردەن باتىس گۇل ءتريپسى انىقتالىپ, ول ونىمدەر تۇراقتى كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ورتەۋ ءادىسى بويىنشا جويىلدى. تاعى ەكى جاعدايدا ارپا ونىمدەرىنەن جاتاعان ۋ كەكىرە انىقتالىپ, ءونىم يەلەرىنە ءتيىستى نۇسقامالار بەرىلدى.

مەملەكەتتىك قىزمەت كور­سەتۋ اياسىندا ينسپەكتسيا في­تو­­­­سا­ني- تارلىق تاۋە­كە­لى جو­عا­رى وسىمدىك تەكتەس ونىم­دەردى وبلىس­ارا­­لىق تاسىمال­داۋ­عا, ەكس­پورت­تاۋ­عا رۇق­سات ەتە­تىن كا­رانتيندىك جانە فيتو­ساني­تارلىق سە­رتي­في­كاتتاردى را­سىمدەيدى. ما­سەلەن, وسىمدىكتەر كارانتينى سالاسىندا مەملەكەت­تىك قىزمەت كورسەتۋ بارىسىندا 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىن­دا بارلىعى 3 355 سەرتيفيكات راسىمدەلدى. سونىڭ ىشىندە 2 825 كارانتيندىك سەرتيفيكات جانە 530 فيتوسانيتارلىق سەرتيفيكات بار.

كارانتيندىك سەرتيفيكاتتار مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ستان­دارتىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىسكە ساي­كەس تەك ەلەكتروندى تۇردە جۇر­گىزىلەدى. بۇل قادام جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ ۋاقىتىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ينسپەكتسيادا قىزمەت الۋشىلارعا قولايلى جاع­داي جاسالعان. ماسەلەن, ينتەرنەتكە قوسىلعان كومپيۋتەرمەن جابدىقتالعان وزىنە ءوزى قىزمەت كورسەتۋ بۇرىشى (جەكە كۋالىكتەن ەلەكتروندى قولتاڭبانى وقيتىن) كارتريدەر قۇرىلعىسى بار. جا­ڭار­تىلعان اقپاراتتىق ستەندتەر, تەلەديداردا www.egov.kz پورتا­لىندا ءوتىنىمدى ەلەكتروندى تۇردە بەرۋ تۋرالى بەينەروليكتەر ورنا­لاستىرعان.

ابات جانعاليەۆ,

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگى اگروونەركاسىپتىك كەشەن­دەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كوميتەتىنىڭ نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى