ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ توراعاسى-رەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى الما دوششانوۆامەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى.
– الما ىرگەبايقىزى, بيىل ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەكتەرى قازاقستاننىڭ باسقا دا جوعارى وقۋ ورىندارىنداعىداي ۇيرەنشىكتى مەملەكەتتىك ديپلومداردى ەمەس, اتاپ ايتقاندا وزىندىك ۇلگىدەگى ديپلومداردى الدى. وسى جاڭالىققا وراي ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا قانداي وزگەرىستەر بولدى؟
– وزىندىك ۇلگىدەگى ديپلومدار – اكادەميالىق قوعامداستىقتىڭ جۇيەلى جۇمىسىنىڭ زاڭدى ناتيجەسى. جانە بۇل جاھاندانۋ جاعدايىندا ەرەكشە وزەكتىلىككە يە. تۇلەكتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءار ۋنيۆەرسيتەت ءوز قىزمەتىنىڭ ناتيجەلەرى ءۇشىن تولىق جاۋاپكەرشىلىككە يە بولۋى كەرەك.
بۇگىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى جەتىلدىرۋ دەڭگەيىندە ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن اكادەميالىق, باسقارۋشىلىق جانە قارجىلىق دەربەستىكتى ىسكە اسىرۋ بولىگىندە بارلىق جاعدايدى جاسادى. بۇعان ۇكىمەتتىڭ 2019 جىلعى 11 قازانداعى №752 قاۋلىسى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعام مارتەبەسىن الۋى دالەل بولا الادى. وسىلايشا, كاسىبي ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنە كادرلاردى دايارلاۋ ساپاسى ءۇشىن ءاربىر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە كەپىلدىك بەرەتىن الەمدىك ترەندتەر ەنگىزىلۋدە. ايتپاقشى, جەكە ۇلگىدەگى ۋنيۆەرسيتەتتىك ديپلومدار دا الەمدىك ترەندتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىك ۇلگىدەگى ديپلومدار قازىر پوستكەڭەستىك ەلدەر مەن كەيبىر ەۋروپالىق تاجىريبەدە عانا قالدى. الەمدەگى ەڭ كوپ تارالعان جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ انگلوساكسوندىق مودەلى ءوز ۇلگىسىندەگى ديپلومداردى قامتيدى. ولاردىڭ قاتارىنا گارۆارد, وكسفورد, سوربوننا جانە باسقا دا كوپتەگەن شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر كىرەدى. بۇل ماسەلە رەسەيلىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە دە تالقىلانۋدا, ولار قازىردىڭ وزىندە ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, سانكت-پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن ەكونوميكا جوعارى مەكتەبىندە ءوز ديپلومدارىن تاپسىرۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزدى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, بۇل ماسەلەدە ءبىزدىڭ ەلىمىز كورشىلەرگە قاراعاندا جىلدام قيمىلدادى.
جاڭا ۇلگىدەگى ديپلومدار قازاقستاندىق جوعارى ءبىلىم بەرۋدەگى باسەكەلەستىكتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى. ەگەر ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوۋ تۋرالى ناقتى ايتاتىن بولساق, وندا ءبىز جاڭا سىن-تەگەۋرىندەرگە دايىنبىز. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت 82 جىل ىشىندە ءبىلىم بەرۋ نارىعىندا باي تاريح پەن داستۇرگە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان ەرەكشە قۇرمەتكە يە بولىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ بارلىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىمىزدىڭ حالىقارالىق جانە ۇلتتىق اككرەديتاتسياسى بار, ال ۇشتەن ەكىسى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ رەيتينگىنىڭ توپ-10 قۇرامىنا كىرەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, كەلتىرىلگەن قاۋلىنىڭ نەگىزىندە ءبىز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسىن الدىق, بۇل – ءبىزدىڭ جوو تاريحىنداعى جاڭا كەزەڭ, جاڭا جوسپار, سونىمەن قاتار ەل الدىنداعى جاڭا جاۋاپكەرشىلىك.
– بۇل جاڭالىق جالعان «مامانداردىڭ» پايدا بولۋىنا اكەلمەي مە؟ بۇل قۇجاتتاردى قورعاۋ دەڭگەيى قانشالىقتى جوعارى؟
– وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە كەز كەلگەن سالادا ەشكىم فەيكتەردەن ساقتاندىرىلماعان. وسىنداي فاكتىلەردى بولدىرماۋ ءۇشىن مينيسترلىك دەڭگەيىندە جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ناقتى ءىس-شارالار قابىلداندى. بىرىنشىدەن, ءار ديپلومنىڭ وزىندىك سايكەستەندىرۋ ءنومىرى بار, ول ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ دەرەكتەر بازاسىمەن سينحروندالادى. ياعني قاجەت بولعان جاعدايدا ونىڭ تۇپنۇسقالىعىن تەز تەكسەرۋگە بولادى. مۇنى ءتىپتى بەلگىلى ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ديپلومى بار تۇلەگىن ءوز كومانداسىنا قابىلدايتىن جۇمىس بەرۋشى دە جاساي الادى. بۇل رەتتە قۇجاتتىڭ بىرنەشە قورعاۋ دارەجەسى بار, ول سۋ بەلگىلەرى بار ارنايى قاعازعا باسىپ شىعارىلعان. ال جوسىقسىز قىزمەت كورسەتۋشىلەر قولدانىستاعى زاڭناما اياسىندا جاۋاپ بەرەدى. ءوز ۇلگىسىندەگى ديپلومداردى قولدان جاساۋ رەسمي قۇجاتتاردى قولدان جاساۋ بولىپ سانالادى. مۇنداي ءىس-ارەكەت ءۇشىن قىلمىستىق كودەكستىڭ 385-بابى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعانى بەلگىلى.
– جۇمىس بەرۋشىلەر ءۇشىن جاڭا ديپلومدار ولاردىڭ تۇپنۇسقالىعىن تانۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن جانە ولاردىڭ يەلەرىمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ جاڭا داعدىلارىن قاجەت ەتە مە؟
– مەن اشىق ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ دەرەكتەر بازاسىندا تىركەلگەن ديپلومداردىڭ تۇپنۇسقالىعىن تەكسەرۋ قيىن بولمايدى دەپ ايتتىم. بىراق بۇگىنگى تاڭدا جۇمىس بەرۋشى ءۇشىن ەڭ باستىسى – ونىڭ باكالاۆر نەمەسە ماگيستر ديپلومىنىڭ يەگەرى عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن, قاجەتتى قۇزىرەتتەردىڭ تولىق جيىنتىعى بار جاقسى مامان: hard skills جانە soft skills. Hard skills – بۇل تىكەلەي كاسىبي ماشىقتار, بىراق قازىر soft skills تۇلەگىنىڭ كاسىبي داعدىلاردان تىس داعدىلارىنىڭ بولۋىنا ەڭبەك نارىعىندا ۇلكەن كوڭىل بولىنۋدە. ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ شىندىعى – قازىرگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرىنە تولىق قاجەتتىلىك ءۇشىن تەك ءبىلىم قورى جەتكىلىكسىز. جاس جىگىتتىڭ كاسىبي داعدىلارعا يە بولۋى دا ماڭىزدى: ول ءبىر ماسەلەنى شەشۋمەن بىرىكتىرىلگەن كومانداعا تەز بەيىمدەلەدى, جاۋاپتى جانە ءتارتىپتى بولا الادى, باستاما مەن كوشباسشىلىق قاسيەتتەردى كورسەتە الىپ, سىني تۇرعىدان ويلانا الادى. ءوز ۋاقىتىن ءتيىمدى باسقارىپ, سەندىرە الادى, انا ءتىلىن عانا ەمەس, شىعارماشىلىق يدەيالاردى ۇسىنىپ, ولاردى ستارتاپتاردا جۇزەگە اسىرا الادى. ءبىزدىڭ بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىمىز جۇمىس بەرۋشىگە وسىنداي ۇلگىدەگى ديپلوم يەگەرىن ۇسىنۋعا دايىن با؟
جالعان قاراپايىمدىلىقسىز مەن ءوزىمنىڭ قوۋ ۇلگىسىندەگى ديپلوم ءدال وسىنداي تۇلەكتى بەينەلەۋگە ارنالعان دەپ ايتامىن. بىزدە ءبىلىم الۋشىلار مەن كاسىبي جانە كاسىبي ەمەس داعدىلاردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان: جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن ماقساتتى پراكتيكاعا باعىتتالعان وقىتۋ, بەلسەندى شەتەلدىك اكادەميالىق ۇتقىرلىق, قازىرگى زامانعى ەكسپەريمەنتتىك بازا, وي-ءورىسىن كەڭەيتەتىن جانە IQ ارتتىراتىن ونداعان ماينەر پاندەرى, كونكۋرستار مەن ستارتاپ-جوبالاردى سۇيەمەلدەۋ, جاستاردىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن دامىتۋ, ولاردىڭ سپورتتىق دايارلىعى, سالاۋاتتى ءومىر سالتى ءۇشىن تولىق ينفراقۇرىلىم, دەباتتىق قوزعالىس, ۆولونتەرلىك, كتك... جانە جاستاردىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن, ءبىزدىڭ باكالاۆرلارىمىز, ماگيسترلەرىمىز, دوكتورلارىمىز تابىستى جانە باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىنا, ەڭبەك نارىعىندا ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن تابۋىنا كۇش سالاتىن بەدەلدى (تەك قازاقستان ىشىندە عانا ەمەس) پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامى.
ءوز ۇلگىسىندەگى ديپلومداردى بەرە وتىرىپ, ءبىز ۋنيۆەرسيتەت برەندىن قالىپتاستىرامىز. ءبىزدىڭ جاعدايدا ا. بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوۋ ديپلومى – ساپا كەپىلى جانە سۇرانىسقا يە تۇلەكتەر. مۇنداي ماقسات ءبىزدىڭ الدىمىزعا ۇكىمەت دەڭگەيىندە قويىلعان جانە ءبىز ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز.
– ءوز ۇلگىسىندەگى ديپلوم – باسپا ءونىمى…
– ...ءيا, ارينە, ءبىزدىڭ جانە بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەدەلدى ديپلومى بولۋى كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, ول وسىلاي بولدى. ونىڭ ديزاينىندا كاسىپقويلار جۇمىس ىستەدى. ونىڭ مولشەرى ستاندارتتى مەملەكەتتىك ولشەممەن سالىستىرعاندا ۇلكەن بولدى: ايقارما تۇرىندە ا-4 فورماتى بولادى. سوندىقتان, ەگەر قالاساڭىز, ونى جەكە قۇجاتتار جيناعىندا ساقتاماي-اق, ارنايى رامكاعا سالىپ, الەمدىك بەدەلدى فيرمالاردا ادەتتەگىدەي جۇمىس ورنىنا ورنالاستىرۋعا بولادى. ول سول جەردىڭ كوركى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.
– جاڭا ۇلگىدەگى ديپلومداردى تاپسىرۋ كەزىندە قازىرگى تۇلەكتەرگە نە ايتتىڭىز؟
– 2021 جىلعى تۇلەكتەرگە ارناعان سوزىمدە, ءبىرىنشى كەزەكتە, ولار بۇكىل ەلمەن بىرگە رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىن, ەكونوميكالىق جانە ساياسي ينتەگراتسيانىڭ ماڭىزدى شەپتەرىن اتاپ وتەتىن تۇلەكتەر ەكەنىن اتاپ ءوتتىم. بۇل ۇدەرىسكە ءبىز ماقتان تۇتاتىن جانە جەتىستىكتەرىمىزگە تاڭداناتىن كوپتەگەن تۇلەكتەرىمىز ۇلەس قوستى. ولار ءبىزدىڭ جوو-دا ءار جىلدارى وقىدى. بۇگىندە ولار – قالىپتاسقان كاسىپقويلار, ءوز ىسىندە تابىستى, بەدەلدى ماماندار, الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىندە ءوز ورنىن تاپقان تاماشا سۇرانىسقا يە مامانداردى ءبىزدىڭ قوۋ ەلىمىز ءۇشىن تاعدىرشەشتى ونجىلدىقتاردا دايارلاعاندىعىنىڭ تىكەلەي دالەلى.
قازىر العاش رەت وڭىرلىك مارتەبەسى جاڭارتىلعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تۇلەكتەرى قوۋ-ءدىڭ ءوز ۇلگىسىندەگى ديپلومىن الدى. سونىمەن قاتار ولار ساپاعا كەپىل بولار ەڭبەك نارىعىندا ەركىن باسەكەلەستىك تانىتىپ, ماڭىزدى جانە قىزىقتى وقيعالارعا, سونداي-اق ءومىر بويى جاڭا داعدىلاردى, جاڭا ءبىلىمدى الۋ پەرسپەكتيۆاسىنا باعىتتالعان تاۋەلسىز ومىرگە ءوتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولا الادى.
بارىڭىزگە زور دەنساۋلىق, باقىت, ىنتا, ۇلكەن ماقساتتار مەن ءىرى جوبالار تىلەيمىن! جەڭىستەر مەن جاڭا كوكجيەكتەر كوبەيە بەرسىن! ماحاببات, ساتتىلىك جانە ءوز كۇشىنە سەنۋ سىزدەردىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىڭىز بولسىن!
اڭگىمەلەسكەن
نۇرقانات قۇلاباي,
«Egemen Qazaqstan»