جول ورتادا جابىلعان جوبالار

يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جو­با­لاردىڭ ءبارى جۇزەگە اسقاندا ەكونو­ميكامىزدىڭ قۋاتى ءبىراز ارتقان بولار ەدى. بىراق ونىڭ كوبى جول ورتاعا جەتپەي توقتاپ قالعان. بۇل تۋرالى اقپارات قۇ­رالدارى تالاي جازدى دا جانە «دەمى ورتا جولدا ۇزىلگەن» جوبالاردى ءبىر دەممەن ايتىپ شىعۋ دا مۇمكىن ەمەس. ەسكە تۇس­كەندەرىن تىزبەكتەسەك, حالىقارالىق ستاندارتقا ساي بولادى دەگەن «اقتاۋ-سيتي» جوباسى, باتىس قازاقستان وبلىسى تاسقالا اۋدانىندا سالىنباق بولعان تاس­قالا تسەمەنت زاۋىتى, قاراعاندى وب­لىسىنىڭ تەمىرتاۋ قالاسىندا اشىلعان كرەمني زاۋىتى, ت.ب. سوڭى KazSat-2R جەر سەرىگىن جاساۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىممەن تۇيىندەلىپ تۇر. بۇل جوبانى جەكە دارا اتاپ وتىرعان سەبەبىمىز, ونىڭ «مۇڭى» دا, وزىمەن بىرگە الىپ كەت­كەلى تۇرعان «سىرى» دا كوپ بولدى. تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيا جانە اەرو­عارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى بۇل شە­شىم بيۋدجەت قاراجاتىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرگەندىكتەن قابىلداندى دەپ ءتۇسىندىردى. راديوتولقىنداردى اۋكتسيون فورماتىندا انىقتاۋ جونىندەگى زاڭناما وزگەرتىلگەنى جوبانىڭ جۇمىسىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋعا سەبەپكەر بولعان. KazSat-2R – قۇنى ميللياردتارمەن باعالانعان قىمبات جوبا. بولىنگەن قارجىنىڭ وتەۋى كىمنەن تالاپ ەتىلەتىنى, كىمنىڭ جاۋاپتى بولاتىنى تاعى دا بەلگىسىز بولىپ قالدى.

2011 جىلدان بەرى جۇمىسسىزدىق دەڭ­گەيى 5 پايىزدان تومەندەمەي وتىرعانىن رەسمي ستاتيستيكا دا مويىندايدى. ين­دۋس­تريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ بىزگە بەرگەن دەرەكتەرىندە 2018 جىلدان بەرى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە قارجىلاندىرىلعان جوبالاردىڭ سانى 961-دەن 1 527-گە وسكەن,  250 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىل­عانى ايتىلعان. نارىق زاڭى بويىنشا 30 پايىزدىق ءوسىم جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتۋى ءتيىس ەدى. ال بىزدە بۇل كورسەتكىش بويىنشا سەڭ بۇزىلار ەمەس.

سونىمەن, وسى ماسەلەنى العا تارتىپ, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە حابارلاستىق. مينيستر­لىكتىڭ يندۋستريالىق دامۋ كومي­تەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ول­جاس الىبەكوۆ 2010-2020 جىلدار ارا­سىندا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى مەن وڭىرلىك كاسىپكەرلىكتى قولداۋ كارتاسى بويىنشا جالپى قۇنى 9,1 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن 1 527 جوبا ەنگىزىلىپ, 212 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ور­نى قۇرىلعانىن, بۇل فاكتور 200 مىڭ­نان استام قازاقستاندىقتى تۇراقتى جۇ­مىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن ايت­تى. مينيسترلىك وكىلى ناقتىلاپ وتكەندەي, ىسكە قوسىلعان جوبالاردىڭ 90 پايىزى جەكە قاراجات ەسەبىنەن قار­جىلاندىرىلعان. مەملەكەت تاراپىنان ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن دامۋ ينستيتۋتتارى ارقىلى قولداۋ كورسەتىلگەن. «جوبالاردىڭ مونيتورينگى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلەدى. ونەركاسىپتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بىرقاتار ايماقتاردىڭ ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا جانە قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە اكەلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. سونىڭ ىشىندە, اقمولا وب­لىسىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 2010 جىلى 13,4%-دان 2020 جىلى 24,3%-عا دەيىن ءوسىپ, اگرارلىق سەكتوردى باسىپ وزدى (16,5%). قوستاناي وبلىسىن­دا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 9,5%-دان 19,5%-عا دەيىن وسكەن, ال اگرارلىق سەك­تور 12,5% قۇرادى», دەپ اتاپ ءوتتى و.الىبەكوۆ.

2020 جىلى جالپى سوماسى 916,8 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 201 جوبا ىسكە قوسى­لىپ, شامامەن 18,6 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلىپتى.

«يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ جوبالارى ىشكى نارىقتى وزدەرى وندىرگەن قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن قامتاماسىز ەتە باستادى. ون جىل ىشىندە قۇرىلىس كەزىن­دە تسەمەنت قاجەتتىلىگىن تولىق قام­تاماسىز ەتە الاتىن 10 زاماناۋي تسەمەنت زاۋىتى پايدالانۋعا بەرىلدى. 10-نان اس­تام جاڭا ءۇي قۇرىلىس زاۋىتى مەن ءدال سونداي اسفالت-بەتون زاۋىتى ىسكە قو­سىل­دى» دەيدى و.الىبەكوۆ. 

دەگەنمەن دە مەملەكەت ەسەبىنەن قار­جىلاندىرىلىپ, قايتا جابىلىپ قال­عان جوبالاردى ىزدەۋ بىرەر جىلدان بەرى «ترەند» بولىپ تۇر. «ەگەر مەم­لەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا قار­جىلاندىرىلعان زاۋىتتار جابىلىپ قالسا, كىمنەن جاۋاپ الىنادى؟ جۇ­مىس­تاردى ۇيلەستىرە الماعانى ءۇشىن شى­عىن­داردى وتەۋ ماسەلەسى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قاراستىرىلعان با؟» دەگەن ماسەلە قوعامدى تولعاندىرا باستاعانى راس. وسى تۇستا مينيسترلىك وكىلى جۇرتتىڭ الاڭ­داۋىنا سەبەپ جوعىن تومەندەگى دايەك­تەمەلەرمەن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى: قارجى­لان­دىرىلعان ءاربىر جوبا – جاۋاپتى مەم­­لەكەتتىك ورگاننىڭ باقىلاۋىندا, ەگەر جۇمىس جۇرمەي قالسا, جاۋاپتى سول مەكەمە بەرەدى. تۇساۋى كوپشىلىك ال­دىندا كەسىلگەن جوبا جۇرمەي جاتسا نەمەسە جۇكتەمە از بولسا, وعان جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگان جوباعا ءوتىنىش بەرۋشىمەن بىرگە تى­عىرىقتان شىعۋدىڭ جوس­پارىن قۇرادى. ەگەر جوبانى قالپىنا كەل­تىرۋ مۇمكىن بولماسا نەمەسە جوبانى ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى بولماسا, وندا جوبانى توق­تاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. «يندۋستريالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسىنا سايكەس «قارسى مىندەتتەمەلەر» ۇعىمى ەنگىزىلدى. مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ شارالارىن العاننان كەيىن جوبا باسشىسى ءوندىرىس كولەمى مەن سالىقتى ۇلعايتۋ, تۇراقتى جۇمىس ورنىن ساقتاۋ بويىنشا مىندەتتەمە الادى, سونىمەن قاتار ءوز مىندەتىن ساپاسىز نەمەسە ۋاقتىلى ورىنداماعانى ءۇشىن جاۋاپتى. كاسىپورىندار مەملەكەتتىك ۇيىم­داردىڭ قولداۋى ارقىلى العان قا­را­جاتتىڭ قايتارىلۋىنا, وتەماقى مەن ايىپپۇلداردىڭ تولەنۋىنە جاۋاپتى بولادى. شەتەلدىك ينۆەستوردا قانداي دا ءبىر ماسەلەلەر تۋىنداسا, حالىقارالىق ستاندارتتار قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمداردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە بولادى», دەدى مينيسترلىك وكىلى.

يندۋستريالاندىرۋ جىلدارىندا Polpharma (پولشا), Alstom (فرانتسيا), ترانسماشحولدينگ (رەسەي), Danone (فرانتسيا), حيۋنداي (وڭتۇستىك كورەيا), شەۆرون (Isoplus and Bohmer Armaturen (گەرمانيا), POSKO (كورەيا), Airbus (فرانتسيا) جانە باسقا دا جوبالار شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعانى بەلگىلى. تاۋەلسىز ساراپشىلار شەتەلدىك نيۆەستورلاردىڭ قار­جىلاندىرۋىمەن جۇزەگە اسقان جو­بالارعا اسا ساقتىقپەن قاراۋ قاجەتتىگىن ايتادى. سەبەبى شەتەلدىك ينۆەستور ءوز قارجىسى جەل­گە ۇشقانىنا توزبەيدى. قۇنى 1-3 ملرد دول­لارعا باعالانعان جوبا­لارداعى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ۇلەسى كەم دەگەندە 10 پا­يىز بولادى, ال بۇل از قارجى ەمەس.

مينيسترلىكتىڭ بىزگە بەرگەن جاۋا­بىندا شەتەلدىك ينۆەستورلار قار­جى­لاندىرعان جوبانىڭ قانشا پايىزى جۇ­مىسىن توق­تاتقانى جانە وعان دەگەن مەملەكەتتىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى تۋرالى مالىمەتتەر بۇل جو­لى دا جۇمباق بولىپ قالدى.

الەمدىك تاجىريبەدە يندۋستريا­لاندىرۋ كارتاسىنا ۇقسايتىن باعدار­لامالار بارشىلىق. ساراپشى زامير قاراجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, سونىڭ ىشىندە بىزگە جاقىنى – قىتاي تاجىريبەسى. بى­راق كورشى ەلدە ەل قازىناسىنان قار­جىلاندىرىلعان جوبالارعا جىل سايىن شولۋ جاسالىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا قوسىمشا قارجى بولىنەتىن كورىنەدى. الەمدەگى الپاۋىت كومپانيالاردىڭ ءوزى وسىنداي تاسىلمەن ىرىكتەلىپ شىققانىن ەسكە تۇسىرگەن ساراپشى «يندۋستريالاندىرۋ  كارتاسى بويىنشا ءىرى كومپانيالاردى ەلگە تانىتا الماعانىمىز ۇكىمەتتى شىن­داپ ويلاندىرۋ كەرەك» دەگەن ويىن جەتكىزدى. ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ بيزنەس-جوسپارىن ىنتالاندىرۋعا باسىم­دىق بەرىلمەيتىنىن جەتكىزگەن ساراپشى «جاڭادان اشىلعان كاسىپورىنداردىڭ ەكونو­ميكاعا مۋلتيپليكاتيۆتى تۇردە اسەر ەتە الماۋ سەبەبى وسى» دەيدى.

الەمدىك تاجىريبەدە ەلدەگى ينۆەس­تيتسيانىڭ 80 پايىزى – ۇلتتىق ينۆەستورلار, ال 20 پايىزى شەتەلدىك ينۆەستورلار بولۋى ءتيىس. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, بىزدەگى جاعداي كەرىسىنشە بولىپ تۇر. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنىپ, باعى اشىلعان دامۋ ينستيتۋتتارى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە قول جەتكىزۋى كەرەك. ۇكىمەتتىڭ كەپىل­دىگىمەن قارجىلاندىرىلعان جوبالار ىر­كىلىسسىز جۇمىس ىستەپ كەتۋى ءۇشىن بۇل ماسە­لەگە كەشەندى كوزقاراس كەرەك. سەبەبى جاڭا جوبالاردى قارجىلاندىرعان كەزدە قاجەتتى تەحنولوگيامەن قامتاماسىز ەتۋگە عانا قارجى بولىنەدى. بىراق سۋ جا­ڭا تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان كاسىپورىن­دار اينالىمعا سالاتىن, قا­جەتتى مامانداردى وقىتاتىن قاراجاتى بول­ماعاندىقتان ورتا جولدان توقتاپ, جا­بىلىپ قالادى. «كەز كەلگەن كاسىپورىن مەن زاۋىتقا جوعا­رى بىلىكتى مامان كەرەك, ولاردىڭ بىلىك­تىلىگىن كوتەرۋگە قوسىمشا قارجى كوزى قاجەت. سوندىقتان يندۋستريالاندىرۋ كارتا­سىنداعى رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق دەڭگەيدەگى بارلىق جوباعا كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ولاردى جەتىلدىرۋگە سەپتىگى تيەتىن ۇسىنىستار ازىرلەمەسەك, ەسكى سۇرلەۋدەن شىعا المايمىز», دەدى ز.قاراجانوۆ.

الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينس­تيتۋتىنىڭ ساراپشىسى, ەكونو­ميست ماع­بات سپانوۆ ەكونوميكانى ءار­تا­راپ­تاندىرۋ تۋرالى سوڭعى جىل­­دارى كوپ ايتىلعانىن جەتكىزدى. «ەلىمىزدە 2003-2015 جىلدارعا ارنالعان يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتە­گياسى ماقۇلداندى. بۇل قۇجاتتىڭ قا­بىل­دانعانىنا ءبىراز جىل ءوتتى. ءبىراز ناتيجەگە جەتىپ, ولاردى سارالاۋعا جە­تەتىن ۋاقىت. رەفورمانى باستاعان ساتتە ەكو­نوميكالىق جاعدايىمىز دا دۇرىس بولدى. باسقاشا ايتقاندا, اگرارلىق-يندۋستريالدى ەل اتانۋعا مۇمكىندىگىمىز بار ەدى. ءالى دە وسى مۇمكىندىكتى پايدالانۋ كەرەك, سوندا رەفورما جالعاساتىنىنا سەنەمىن» دەيدى م.سپانوۆ.

ءۇيدمب باعدارلاماسى 2010 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىن, ودان بەرىدە  ەكى بەس جىلدىق جوسپار جۇزەگە اسىرىلعانىن (2010-2014 جانە 2015-2019 جج) ەسكە تۇسىرگەن ساراپشى قازىر باعدار­لامالاردى قارجىلاندىرۋ تۇراقتى جانە تولىق كولەمدە جۇزەگە اسى­رىلىپ جاتقانىن ناقتىلاي كەتتى. «باعدارلاما اياسىندا 2 مىڭعا جۋىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى, بارلىعى 1800 كاسىپورىن سالىندى جانە قايتا جاڭ­عىرتىلدى. سوندىقتان ناتيجە جوق دەۋ دۇرىس ەمەس» دەيدى ساراپشى.

وسى رەتتە ساراپشىلار «مەملەكەتتىڭ كە­پىلدىك بەرۋىمەن قارجىلاندىرىلعان كاسىپورىندار نەگە ۇلتتىق ەكونوميكادا جۇيە قۇرۋشى فاكتورعا اينالا المادى» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن تەرەڭ زەردەلەۋ قاجەتتىگىن كوپتەن ايتىپ ءجۇر. وسى ماسەلەنى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن م.سپانوۆ اقتاۋ قالاسىنداعى بيتۋم زاۋىتى قازاقستاننىڭ جول قۇرىلىسى ين­فراقۇرىلىمىنىڭ سۇرانىسىن قاناعات­تاندىرىپ وتىرعانىن, مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى قايتا جاڭعىرتىلعانىن اتاپ ءوتتى. «مۇنداي جوبالاردى ىسكە اسىرۋداعى باستى پروبلەما – قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى كوزى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە بايلانىپ تۇر. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگەن جوبالار ەسەپ بەرۋ ءۇشىن ەمەس, ءوزىمىز ءۇشىن كەرەك. ءونىم شىعارۋعا ەمەس, بولىنگەن قارجىنىڭ قالاي يگەرىلگەنىنە عانا باسىمدىق بەرىلدى. مەملەكەت-جەكە­مەنشىك سەرىكتەستىك ماسەلەلەرى جەت­كىلىكتى دارەجەدە پىسىقتالماعان, ءوزارا ءتيىم­دى ىنتىماقتاستىقتىڭ تەتىكتەرىن دە قالىپ­تاستىرا المادىق. ءبىز ەندىگى جەر­دە قايتا وڭدەۋ سالاسىنىڭ كۇرەتامىرىنا قان جۇگىرتەتىن باعىتتارعا, الەمدىك نارىقتا ءوز ورنىمىزدى تابۋعا, قازاقستاندىق برەندتى قۇرۋعا باسىمدىق بەرۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق ەكونوميكامىز وسى ەكى فاكتوردىڭ اينالاسىندا قا­لىپتاسادى» دەدى م.سپانوۆ.

تاۋەلسىز ساراپشى سانجار بوقاەۆ ين­دۋستريا مينيسترلىگى ەلىمىزدىڭ ەكو­نوميكاسى ءۇشىن ەڭ مانىزدى مەم­لەكەتتىك باعدارلامانى جانە جالپى ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جۇمىستارىن تولىقتاي ءساتسىز جۇرگىزىپ كەلە جاتقانىن قاپەرگە سالدى. ونىڭ اي­تۋىنشا, كەز كەلگەن باع­دارلامانىڭ بو­لاشاعى ونىڭ يدەياسىنا, ستراتە­گياسىنا بايلانىستى. ەل ىشىندە مۇنداي جوبالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قالتالىلاردىڭ ماكروەكونوميكالىق جاع­دايىن شەشۋ ءۇشىن قابىلدانادى دەگەن پىكىر بەلەڭ الىپ بارادى. سە­بەبى الەمدىك تاجىريبەدە زاۋىت نەمەسە كاسىپورىنداردى اشقان كەز­دە ونىڭ شيكىزات كوزى جانە قاي جاققا, قان­داي كولەمدە وتكىزىلەتىنى, تاۋاردىڭ قان­­شالىقتى وتىمدىلىگى ساراپتالادى, ين­ۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ گەوگرا­فيالىق جاعدايىن زەردەلەيتىن تاۋەلسىز ورتالىقتاردىڭ پىكىرى ەسكەرىلەدى. ساراپ­شى ءوزىن ءوزى دالەلدەگەن, كومپانيالارىن ساۋاتتى باسقارعان ادامداردىڭ تاجى­ريبەسىن كەڭىرەك پايدالانۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى. ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كورىنىسى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنان بىلىنەدى. ەل مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قوياتىن مەملەكەت باي-قۋاتتى. سوندىقتان مەملەكەت قارجىلاندىرعان جوبالارعا جىل ارالاتىپ بارىپ سكرينينگ-تالداما جاسايتىن شەتەل تاجىريبەسىن ەنگىزەتىن كەز كەلدى.

س.بوقاەۆ ايتقانداي, 2018 جىلى قازاق­ستاننىڭ شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتى 15,7 ملرد دوللاردى قۇرادى. جوسپار بويىنشا بۇل 22,7 ملرد دوللاردى قۇراۋى كەرەك ەدى. 2020 جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ شي­كىزاتتىق ەمەس ەكسپورتى 15,4 ملرد دوللارمەن تۇيىندەلدى,  بۇل 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,8%-عا تومەن. ء«بىز تومەندەۋدىڭ ايقىن تەندەنتسياسىن بايقاپ وتىرمىز. وسىدان بەس جىل بۇرىن ۇكىمەت ۇلتتىق ەكسپورتتىق سترا­تەگيانى قابىلداعان بولاتىن, سوعان سايكەس شيكىزاتتىق ەمەس تاۋار­لار مەن قىزمەتتەردىڭ ەكسپورتى 2022 جىلى 31,8 ملرد بولۋ كەرەك ەدى. 2022 جىل جاقىنداپ قالدى, بىراق ءبىز سول كورسەتكىشتىڭ جارتىسىن دا جاساي المادىق. زاۋىتتى اشۋمەن قاتار, ونىڭ شيكىزات كوزىن جانە قاي تاراپقا وتكىزۋ جانە تاۋارلاردىڭ وتىمدىلىگى زەرتتەلۋى كەرەك. سوڭعى جىلدارى تريلليونداعان بيۋدجەتتىك قاراجات جۇزدەگەن جوبالارعا جۇمسالدى, ونىڭ جارتىسىنان كوبى ىسكە اسىرىلماي قال­دى», دەيدى س.بوقاەۆ.

 مينيسترلىكتىڭ ەسەبىندە ءبارى جاقسى بولعانىمەن ەكونوميكا مەن قوعامدى الداي المايتىنىن قاپەرگە سالعان ساراپشى ۆەدومستۆو يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ەكى بەسجىلدىعى شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ كولەمىن كورسەتە وتىرىپ, قولداۋ كورگەن كاسىپورىنداردىڭ تولىق ءتىزىمىن ۇسىنۋ كەرەك دەدى. «بارلىعى اشىق, ءمولدىر بولۋى كەرەك. سوندا عانا ءبىز پروبلەمانى تۇبىرىنەن تانىپ, دۇرىس شەشىم قابىلداي الامىز. مەملەكەت ءار جوبانىڭ باسىندا قاراۋىل بولا المايتىنى بەلگىلى. وعان حالىقتىڭ قولداۋ ءبىلدىرۋى ءۇشىن ەكونوميكانىڭ, ساياساتتىڭ بارلىق سەگمەنتىندە اشىقتىق پەن باسەكەلەستىككە جول بەرىلۋى كەرەك» دەيدى س.بوقاەۆ.

الماتى