قىزىلجار وڭىرىندە تۇراتىن ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى اراسىندا وزىندىك ورنى بار كۇرد باۋىرلار – ۇشسا قۇستىڭ قاناتى تالاتىن, جۇگىرسە اڭنىڭ تۇياعى كۇيەتىن كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنە كۇشتەپ قۋىلىپ, تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ مول مەيىرىمى مەن شاپاعاتىنا بولەنگەندەر. ول جونىندە وبلىستىق «باربانگ» مادەني ۇيىمىنىڭ توراعاسى راشيد ءناديروۆتىڭ ايتارى از ەمەس.
مەنىڭ كىندىك قانىم تامعان جەر – تۇركىستان وبلىسى, بايدىبەك اۋدانى, بورالداي اۋىلى. اكە-شەشەمىز التى ۇل-قىزىن وقىتىپ, ازامات قاتارىنا قوستى. ءبارىمىز دە جوعارى ءبىلىم الدىق. اعامىز كازىم عىلىم جولىن قۋىپ, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاندى. قازاقستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. ەكى قىزى قازاق جىگىتىنە تۇرمىسقا شىعىپ, مىڭجىلدىق قۇدا-قۇداندالى سىيلاستىعىمىز ءتىپتى بەكي ءتۇستى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن راشيد سادىق ۇلى.
– اكە-شەشەڭىز دە وڭتۇستىكتىڭ تۋماسى ما؟
– جوق, اكەم سادىقتىڭ, انام سانامنىڭ اتامەكەنى – قاپ تاۋى جاعى, ازەربايجان. 1947 جىلى زورلاپ كوشىرۋ ساياساتىنا ىلىگىپ, ازاپتى كۇندەردى باستان كەشىرگەن. قازاق دەگەن مەيماندوس حالىقتى جولىقتىرىپ, ەس جيعان, ەتەك جاپقان.
– ماعجان ەلىنە قالاي تاپ بولدىڭىز؟
– الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن جولدامامەن قاسيەتتى قىزىلجار ەلىنە جىبەردى. وبلىستاعىلار قالادا قالدىرساق, سالت باستى سىپاڭ بويداق نەمە جەرسىنبەي كەرى كەتىپ قالادى دەپ ويلادى ما ەكەن, ارقامنان قاعىپ, الداپ-سۋلاپ, سەرگەەۆكا (قازىرگى شال اقىن) اۋدانىنا شىعارىپ سالدى. 7 جىل اۋداندىق ءدارىحانانىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارعاننان كەيىن وبلىس ورتالىعىنا ءدارى-دارمەك باسقارماسىنا باسشىلىققا اۋىستىم. سودان بەرى ارادا 33 جىل اتقان وقتاي, شاپقان اتتاي وتە شىعىپتى. قازاقستان – اۋلەتىمىزدىڭ تۋعان وتانى, اتامەكەنى. كەيدە مەن باسقا جاققا اۋا كوشەتىندەي, بالالارىمنىڭ ابدەن باۋىر باسىپ قالعان وڭىردە تۇرا بەرەيىكشى دەپ قيىلا وتىنەتىندەرى بار. ونداي وي ءوڭىم تۇگىل, تۇسىمە دە ەنبەيدى. مۇلدەم تانىمايتىن, ءتىپتى كەيبىرى كۇرد دەگەن ۇلتتىڭ دۇنيەدە بارىن بىلمەيتىن ادامداردىڭ قارا ناندى ءۇزىپ, جارتى قۇرتتى ءبولىپ بەرگەن قامقورلىعىن ۇمىتۋ ەش مۇمكىن ەمەس. دەپورتاتسياعا ۇشىراعان جانداردىڭ ۇرپاعىن وسىنداي باقىتتى شاققا جەتكىزىپ, ۋايىمسىز اتقان ءار تاڭىمىز ءۇشىن ريزاشىلىق سەزىممەن ەسكە الۋعا مىندەتتىمىز.
– ۇيدە قاي تىلدە سويلەسەسىزدەر؟
– ارينە, مەملەكەتتىك تىلدە. وتباسىمىز تۇگەلدەي قازاق تىلىنە, سالت-داستۇرلەرىنە, ادەت-عۇرىپتارىنا جەتىك. قىزىم دا, ەكى ۇلىم دا قازاق مەكتەبىنە باردى. ءۇيدىڭ كەنجەسى ءنازىم دومبىرانىڭ قۇلاعىندا وينايدى. م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەندە انۇرانعا بەرگىسىز «اتامەكەن» ءانىن اۋەلەتە شىرقاپ, زالداعىلاردى ورىندارىنان تىك تۇرعىزعانى بار. حاكىم ابايدىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ...» دەگەن ولەڭ جولىن ءار مەكەمەنىڭ ماڭدايشاسىنا جازىپ, ءىلىپ قويسا ارتىقتىق ەتپەيدى. قازاق حالقىنىڭ تولەرانتتىق مىنەزىن ءبىراۋىز سوزگە سىيعىزا بىلگەن اقىننىڭ ۇلىلىعى بۇل!
مەنى تەرريتوريالىق اۋماعى جاعىنان الەمدە توعىزىنشى ورىندى يەلەنەتىن قازاق ۇلتىنىڭ ءتىلىنىڭ, ءداستۇرىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ بىرتەكتىلىگى قايران قالدىرادى. ارادا قانشاما ۇرپاق, بۋىن الماسسا دا وسى قاسيەتىن جويماي كەلەدى. بۇل – مەن ءۇشىن تۇسىنىكسىز فەنومەن. كۇرد تىلىندە ديالەكت كوپ. ءبىر-ءبىرىن تۇسىنىسە الماي جاتادى. مۇنداي جايت باسقا حالىقتاردا دا كەزدەسەدى. مەن ءۇشىن بارلىق ەتنوس وكىلدەرىن ءبىر شاڭىراق استىنا بىرىكتىرىپ, ءبىرتۇتاس ۇلت يدەياسىنا توپتاستىرىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ ورنى بولەك.
كۇردتەر – ءىرى ەتنوستىق توپتاردىڭ ءبىرى. حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ كسرو-دا ولارعا قاتىستى ساياسات وزگەرە باستادى. بىرقاتار ۇلتتىق قۇقىقتارى شەكتەلىپ, ونىڭ سوڭى ازەربايجان مەن ارمەنياداعى اتاقونىستارىنان ورتالىق ازيا مەن قازاقستانعا ىعىستىرىلدى. امالسىز قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ سانى ەسەلەپ ءوسىپ, ءجۇز مىڭعا دەيىن جەتتى. ولاردىڭ وننان ءبىرى قازاقستانعا ورنالاستىرىلدى. قاراپايىم ەڭبەك ادامى بولسا دا ومىردەن تۇيگەنى مول اكەم جارىقتىقتىڭ «ەرىكسىز كەلىپ, ەركىن وستىك» دەگەن ءسوزى جادىمدا جاتتالىپ قالىپتى. مەنىڭ اسىل ارماندارىمنىڭ ورىندالۋىنا كوپ ادامدار يگى ىقپال ەتتى. ولاردان كورگەن شاپاعاتىمدى, العان ءتالىمىمدى بالالارىما ۇنەمى ايتىپ, ۇلگى ەتىپ وتىرامىن. اكەمنىڭ كوپ دوستارىنىڭ ءبىرى – بايجىگىت اقساقالدىڭ «قاراعىم, تەرىسكەيگە الىس ساپارعا اتتانىپ بارا جاتىر ەكەنسىڭ. «اتىڭ باردا جەر تانى جەلىپ ءجۇرىپ» دەگەن. قازاقستاننىڭ قاي جەرى دە – ءوز ەلىڭ» دەگەن اق باتاسى جولىمدى اشتى.
بىردە سەرگەەۆ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ماركەن احمەتبەكوۆ مەنى وزىنە شاقىرتتى. اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ العاشقى سۇراعى «نەگە ۇيلەنبەي ءجۇرسىڭ؟» بولدى. سوسىن بەتىمە ۇزاعىراق قاراپ وتىردى دا «كەلىندى ءوز ۇلتىڭنان ال. تەزىرەك شاڭىراق كوتەر. جاس وتباسىعا باسپانا جاعىنان كومەكتەسۋگە دايىنمىن», دەدى. پاراساتتى ازاماتتىڭ ءبىراۋىز ءسوزى تۇرتكى بولىپ, اۋىلداعى كورشى ءۇيدىڭ گۇلنارا ەسىمدى سۇلۋ بويجەتكەنىمەن ەكەۋ بولىپ ورالدىق. ماركەن اعا ۋادەسىندە تۇردى. ايتا بەرسە, مۇنداي مىسالدار كوپ.
بىرلىگىمىز نىعايا ءتۇسسىن دەسەك, بارىمىزدى باعالاي بىلەيىك دەگىم كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى – جەردىڭ يەسى دە, كيەسى دە قازاق حالقىنا دەگەن تەرەڭ تاعزىمنىڭ, ۇلكەن قۇرمەتتىڭ بەلگىسى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءومىر ەسقالي,
جۋرناليست