يۋن جارلىعى

سوعىس سالدارى بارلىق حالىقتار­عا, سونىڭ ىشىندە قازاقتارعا دا اسار اۋىر زاردابىن تيگىزدى. وسى كەزدە قازاق دالاسىنان مايدان ءۇشىن وراسان كوپ جىلقى, اۋىلشارۋاشىلىق ونىم­دەرى جونەلتىلسە, تۇركىستان ولكەسىنەن 40 899 044 پۇت ماقتا, 38 مىڭ شار­شى مەتر كيىز, 3 ملن پۇت ماقتا مايى, 229 مىڭ پۇت سابىن, 300 مىڭ پۇت ەت, 473 928 پۇت بالىق, 70 مىڭ جىلقى, 12 797 تۇيە كۇشتەپ الىنىپ, مايدان­عا جولدانعان ەكەن.

قازاق قوعامى وسىنداي اۋىر جاع­دايدى باستان وتكەرىپ جاتقان تۇستا, 1916 جىلى ماۋسىم ايىندا پاتشالىق بيلىك «يۋن جارلىعىن» شىعاردى. وندا: «يمپەريانىڭ بۇراتانا حالىق­تارىنىڭ ەر ادامدارىن قيمىل ۇستىندەگى ارميانىڭ قورعانىس ءھام اسكەري قۇرى-­

لىستارىن سالۋعا, سونىمەن قاتار مەم­لە­كەتتىك قورعانىس ءۇشىن قاجەت باس­قا دا جۇمىستارعا تارتۋ تۋرالى» جار­لىق شىعارىپ, بۇراتانالاردى تىل جۇ­مى­­­سىنا جەگۋ ارقىلى ارميا قاتارىن تو­لىق­­­تىرۋعا قاجەت ورىس شارۋالارى مەن جۇمىس­­شىلارىن بوساتىپ الۋدى كوزدەدى.

جارلىق بويىنشا تۇركىستان مەن دالا ولكەسىنەن مايدانعا وكوپ قازۋعا 400 مىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاقتار قونىستانعان دالالىق وبلىستاردان – 100 مىڭنان استام, جەتىسۋ وڭىرىنەن 87 مىڭ ادام تارتۋ جوسپارلانعان.

قازاقتاردىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىنىڭ جوعىن پايدالانىپ بولىستىق باسقار­ما­لار مەن اۋىل ستارشىندارى جاستارى­­نىڭ اسقاندىعىنا قاراماستان, كەدەي جىگىت­تەر­دى مايدانعا جۇمىسقا الىناتىن «قارا تىزىمگە» قوسىپ, تامىر-تانىستارى­نىڭ با­لا­لارىن جاسىن ۇلكەيتىپ نەمەسە كىشى­رەيتىپ اسكەرگە جىبەرمەۋدىڭ امالىن جاساپ باقتى.

ماسەلەن, 50-60 جاستاعى كەدەي شالدار 30 جاستا بولىپ, 25-30 جاستاعى باي بالالارى 50 جاستان اسقان بولىپ جا­زىلدى. سول كەزدەگى ساراتوۆ گۋبەر­نيا­سىنىڭ دەپۋتاتى ا.ف.كەرەنسكي 60 جاس­­­-

تاعى شالداردىڭ 30 جاستا بولىپ جا­زىل­­عاندىعىن, ال باي بالالارىنىڭ 25-30 جاستاعىلارى 50-دەن جازىلعان

دىعى ­­ورىس شەنەۋنىكتەرى مەن جەرگىلىكتى قازاق اكىم­سىماقتارىنىڭ پاراقورلىعى دەپ شەنەيدى.

الاش قايراتكەرلەرى وسى الاساپىران جاعدايدى «قازاققا قالاي پايدالانامىز» دەگەن كوزقاراستى ۇستاندى. ءسويتىپ, «قازاق» گازەتى بەتىندە تالقىلاۋ جۇرگىزىلىپ, كۇشى باسىم ۇكىمەتكە قار­سى شىعۋدىڭ حالىقتى قىرعىنعا ۇشى­را­تارىن ەسكەرتىپ, سابىر ساقتاۋعا شاقىر­دى. 1916 جىلى شىلدە ايىندا الاش قاي­رات­كەرلەرى ءاليحان بوكەيحان, احمەت باي­تۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتار گازەت ارقىلى حالىققا ۇندەۋ تاستادى.

وسى ۇندەۋدە: «وتانداستارىمىز – ورىس حالقى, دىندەستەرىمىز – مۇسىل­مان­­­دار, تاتار حالقى, سونداي-اق باسقا دا كور­شى حالىقتار ءورتتىڭ جالىنىندا لاۋلاپ جانىپ جاتىر. بىزگە بۇدان سىرت قالۋعا بولمايدى. ءوزىمىز بودانى بو­لىپ وتىرعان وكىمەتتىڭ بۇيرىعىنان باس تارتۋ, باسىمىزدى ساۋعالاپ ۇيدەن شىقپاۋ, مەملەكەتتى قورعاۋعا اتسالىس­پاۋ, دۇشپانعا كومەك كورسەتۋمەن پارا-پار» دەي وتىرىپ, قازاقتىڭ بۇل جارعىعا قارسا شىقپاۋىن, قايتا تىلعا بارىپ سو­عىس ونەرىن ۇيرەنۋ قاجەت ەكەنىن, ەڭ سو­ڭىندا جوعارىداعى سوعىستا رەسەي جە­ڭىسكە جەتسە, قازاق اۆتونوميا سۇراۋعا تو­لىق ءۇمىتتى بولارىن حالىققا ءتۇسىندىرىپ باقتى.

سوڭىنان كوتەرىلىس باسىلىپ, قازاق جىگىتتەرى مايدانعا وكوپ قازۋعا جىبەرىلە باستاعان كەزدە, ولارعا باس-كوز بولىپ, كەيىن امان-ەسەن ولاردى اۋىلعا جەتكىزۋ قاجەت بولعان جاعدايدا الاش ارىستارى باستاعان قازاق زيالىلارى بىرگە ماي­دانعا اتتاندى. بۇنى ناعىز پاتريوتيزم دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. ويتپەگەندە ساۋاتسىز, ورىس ءتىلىن تۇسىنبەيتىن كوپتەگەن قازاق جىگىتەرىنىڭ ەلگە ورالۋى ەكىتالاي ەدى.