قانت ءوندىرىسىنىڭ قاۋقارى قانداي؟

وسى قانت ونىمدەرىنىڭ ىشىندە تابيعي جولمەن دايىندالعان اق قانتقا دەگەن سۇرانىس تىپتەن جوعارى ەكەن. دەمەك, تۇتىنۋشىلار قىزىلشادان وندىرىلگەن ءونىمدى ىزدەپ ءجۇرىپ ساتىپ الاتىنى انىق. ەندى وسى ماسەلەنىڭ قازاقستانعا قاتىستى جاعىنا توقتالساق. ءبىز بۇعان دەيىن دە وتاندىق قانت ءوندىرىسىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى قالام تەربەگەنبىز. ونىڭ ىشىندە ەلىمىزدەگى قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ مەن تازا قانت ءوندىرىسىنىڭ تاريحى كوز الدىمىزدا جازىلىپ جاتقانىن ايتۋعا قۇقىلىمىز. سالىستىرۋ ءۇشىن قارايىق, 1980 جىلداردىڭ ورتا شەنىندە بىرنەشە وبلىستاعى ەگىس القاپتارىنان جينا­لاتىن قانت قىزىلشاسىنىڭ كولەمى 2 ملن تونناعا دەيiن جەتسە, توقسانىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي بۇل كورسەتكiش 100 مىڭ تونناعا دەيىن كەمىپ كەت­كەن كەزدەر دە بولعان. ءونىم ازاي­عاسىن, ءوندىرىس تە تۇرالادى. ءوندىرىس­تىڭ تالان-تاراجعا ءتۇسۋى دە اۋىل شارۋاشىلىعىن كۇيرەتكەنى انىق. ماسەلەن, سول تۇستا وڭتۇستىك ايماق­تاردا بۇرىنعى كەڭەس وداعى اۋما­عىن ونىممەن قامتىپ تۇرعان 8 قانت زاۋىتى بولسا, 1997 جىلى تەك 2 زاۋىت قانا, وندا دا جارتىلاي جۇكتەمەمەن جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەكەن.

ال ەلدەگى قانت ءوندىرىسىنىڭ بۇ­گىنگى جاعدايىنا شۇكىرشىلىك ەتۋگە بولادى. جالپى, ەلىمىزدە قانت قىزىلشاسى ءوندىرىسىن 3,5 ملن تونناعا جەتكىزۋ جوسپارى بار. سونىڭ 1,5 ملن  تونناسى جامبىل وبلىسىنا تيەسىلى بولسا, 2 ملن تونناسى – الماتى وبلىسىنىڭ ۇلەسىندە. اسىرەسە ءتاتتى ءتۇبىر وسىرۋدەن داڭققا بو­لەن­گەن جەتىسۋلىق شارۋالار قىزىل­شا ەگىستىگىن سوڭعى 10 جىل كولەمىندە ەسەلەپ ارتتىردى. نا­تي­جەسىندە, قانت ءوندىرىسى دە جان­دانىپ, ايماقتاعى ەكى قانت زاۋىتى تۇراقتى جۇمىس ىرعاعىنا كوشكەن. دەرەككە جۇگىنسەك, وبلىستا 2014 جىلى قانت قىزىلشاسى 1,2 مىڭ گا جەرگە سەبىلسە, 2015 جىلى ونىڭ ەگىستىك كولەمى 4,020 گا شا­ما­سىندا بولعان. ال 2020 جىلى جەتىسۋداعى قانت قىزىلشاسى ەگىلگەن القاپتىڭ اۋماعى 16 مىڭ گەكتارعا جەتكەن. وسى القاپتان 550 مىڭ تونناعا جۋىق ءونىم الىن­دى. بۇل ايماقتاعى ەكى قانت زاۋى­تىنىڭ تولىق جۇمىس ىستەۋىنە جول اشىپ, 50 مىڭ توننا شاماسىندا تازا قانت شىعارۋعا مۇم­كىندىك بەر­گەنى انىق.

ەندى بۇل كورسەتكىش ەسەلەپ وسەتىن سياقتى. ويتكەنى جاقىندا ۇكىمەت وتىرىسىندا الماتى وب­لىسىنداعى قانت قىزىلشاسى ءون­دىرىسىن 2 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى تالقىعا تۇسكەن بولاتىن. ال بۇل جاۋاپتى مىندەتتى ورىنداۋعا ءوڭىردىڭ الەۋەتى جەتەدى دەگەن پايىم بار.

– ايماقتا قازىر قانت قىزىل­شاسىنىڭ القابى 16,3 مىڭ گەكتار. بىلتىر اقسۋ جانە كوكسۋ قانت زاۋىتتارىندا بارلىعى 550 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسى وڭدەل­گەن. ەندى وسى كورسەتكىشتى 2 ملن تونناعا جەتكىزۋ مەجەسى قويىلىپ وتىر. ونى ءبىز قۋانا قولدايمىز جانە وعان قاجەتتى بارلىق مۇمكىندىكتى جاسايمىز. اقسۋ قانت زاۋىتىنىڭ وندىرىستىك قۋاتى 550 مىڭ توننا بولسا, كوكسۋ زاۋىتى 250 مىڭ توننا شيكىزات وڭدەي الادى. الداعى ۋاقىتتا ىسكە قوسىلاتىن الاكول جانە قارا­بۇلاق قانت زاۋىتتارىنىڭ ار­قايسىسى 500 مىڭ توننالىق قۋاتتىلىققا يە بولادى دەپ ەسەپتەيمىز, – دەيدى وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ.

ال وندىرىسكە قاجەتتى شيكىزات قورىنىڭ دايىن بولۋى ءۇشىن ايماقتاعى ءتاتتى ءتۇبىر ەگىستىگىنىڭ دە كولەمى ارتاتىن بولدى. وسى ماقساتتا اينالىمعا تاعى دا 36,8 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر قوسىلىپ, قىزىلشا ەگۋ سەرپىن الماق.  قازىر وبلىسقا ۇكىمەتتىڭ جۇمىس توبى كەلىپ, ءوڭىردىڭ 2 ملن توننا قانت قىزىلشاسىن ءوسىرىپ-وڭدەۋگە قاجەتتى جەر, سۋ, ماتەريالدىق بازا جانە باسقا دا رەسۋرستاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن زەردەلەۋگە كىرىسكەن ەكەن.

– قىزىلاعاش پلوتيناسى ۇكى­مەتتىڭ قولداۋىمەن قالپىنا كەل­تىرىلىپ, قازىردىڭ وزىندە 30 ملن تەكشە مەتر سۋ جينالدى. وسى سۋ قويماسىنىڭ ناتيجەسىندە 7 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر ىسكە قوسى­لادى. اۋقىمى ودان ءارى كەڭەيۋى دە مۇمكىن. سۋ قويمالارىن سالۋ تۋرالى جوبالارىمىز بار. بۇگىندە قۇنى 8,9 ملرد تەڭگە بولاتىن قىزىل­اعاش سۋارۋ ءماسسيۆىن سالۋ بويىنشا جوبا دايىن, ال قالعان 5 جوبانىڭ قۇجاتتارىن ازىرلەۋ جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن باستالاتىن بولادى. سونىڭ ىشىندە ءبىر عانا پوكاتيلوۆ سۋ قويماسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى 24 مىڭ گەكتار جەردى اينالىمعا ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جەر­گىلىكتى شارۋاشىلىقتار بۇل باست­امانى قۋانا قابىلداپ جاتىر. بۇل جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشى­لۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى. ءبىز وسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتا­لىقتارىن قۇرىپ, قاجەتتى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىمەن قامتاماسىز ەتۋگە قوسىمشا قار­جى بولەمىز, – دەيدى بۇل جايىندا ايماق باسشىسى.

وسى جەردە الاكول اۋدانىن­داعى جانە قارابۇلاق كەنتىندەگى قانت زاۋىتتارى قايتا قالپىنا كەلتىرىلەتىنىن ايتا كەتەيىك. ياعني

2 ملن توننا تازا قانت ءوندىرۋ مەجەسى بەلگىلەنگەنەن كەيىن اۋدانداعى ءوندىرىستى جانداندىرۋ قاجەتتىلىگى كۇن تارتىبىنە شىعىپ وتىر. ال زاۋىتتاردى قاجەتتى شيكىزاتپەن قامتۋ ءۇشىن وڭىردە قىزىلشا القا­بىنىڭ اۋماعى 35 مىڭ گەك­تارعا ۇلعايماق.

– قازىر وبلىستا  قانت وندىرەتىن ەكى زاۋىت جۇمىس ىستەپ تۇر, ەندى ءۇش­ارال جانە قارابۇلاق قانت زاۋىت­تارىن قالپىنا كەلتىرۋ جوس­پارلانۋدا. وسىلايشا, ءبىز قى­زىلشا القابىنىڭ اۋماعىن 35 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋ ارقىلى قانت قىزىلشاسى كولەمىن ەكى ملن تون­ناعا دەيىن جەتكىزۋ مىندە­تىن ورىن­­داي الامىز, – دەيدى ا.باتا­لوۆ.

سونداي-اق نازارداعى ماسە­لەگە ۇكىمەت تە تولىق نازار اۋدارادى. ياعني وتاندىق قانت ءوندى­رىسى­نىڭ قاۋقارىن ارتتىرۋ ءىسى وڭىردەگى ءبىر-ەكى زاۋىتتىڭ ىسكە قو­سىلۋىمەن شەشىلمەيتىنى انىق. دەمەك, بۇل ىسكە كەشەندى تۇردە كىرىسۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلۋى ءتيىس. 

– يمپورت الماسۋدى قامتاما­سىز ەتۋدە الدىمىزعا ۇلكەن مىن­دەتتەر قويىلىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى – قانت قىزىلشاسى ءوندىرىسىن وركەندەتۋ. وڭىرلەردەن قاجەتتى ەسەپتەۋلەردى, ءتيىستى قۇجاتتاردى دەر كەزىندە دايىنداۋدى سۇراي­مىز. ولاردىڭ ۋاقتىلى دايىندالۋىنا قاراي قاجەتتى قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلەدى. جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋى جونىندە جول كارتاسى دايىندالادى. بۇل قۇجاتتا ونىڭ بارلىق ساتىلارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قامتىلۋى ءتيىس. بۇل – كوپتەگەن سالانى قامتيتىن ءىرى باستاما. سوندىقتان جول كارتاسى قۇجاتى دا اۋقىمدى بولادى, – دەگەن بولاتىن  ارنايى جيىندا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى رومان سكليار.