كۇي – قازاقتىڭ قازىناسى

ەلەڭ ەتكىزەر بۇل جاڭالىق ۇلكەن ەڭ­بەك­تىڭ ناتيجەسى ەكەنى ءسوزسىز. ءۇش تىلدەگى جيناقتا شاڭقوبىز, سىبىزعى, ءۇش ىشەكتى دومبىرا, قوبىز, جەتىگەن, شەرتەر جانە دومبىرا كۇيلەرى نوتاسىمەن جانە كەز كەلگەن جەردەن تىڭداۋعا ىڭعايلى QR-cod-مەن ۇسىنىلعان.

انتولوگيا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادە­بيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ «مۋ­زى­كاتانۋ» ءبولىمىنىڭ «دالا فولك­لورى مەن مۋزىكاسىنىڭ مىڭ جىلى» جوباسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلدى. بۇدان ءبىر جىل بۇرىن جوبا جەتەكشىسى, ونەرتانۋ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور اينۇر قازتۋعانوۆانىڭ باس­شى­لىعىمەن ءداستۇرلى انگە ارنالعان 1-توم جاريالانعان ەدى.

ماقالامىزعا ارقاۋ بولىپ وتىرعان 2-تومعا 1950-2020 جىلداردا جاسالعان ەكسپەديتسيا ماتەريالدارىنان بۇرىن-سوڭدى جاريالانباعان مالىمەتتەر مولىنان ۇسىنىلدى. كونە ءۇنتاسپالاردا (لەنتالاردا) ساقتالعان وتە قۇندى كۇيلەردى كاسىبي ماماندار نوتاعا ءتۇسىرىپ, ول ورىنداۋىمەن بىرگە جاريالاندى. ماسەلەن, بۇرىن جيناقتاردا كەيبىر كۇيلەردىڭ نوتاسى عانا شىقسا, بۇل انتولوگيادا تۇڭعىش رەت ورىنداۋشىنىڭ اۋديوجازباسى مەن سونىڭ نوتاعا ءتۇسىرىلۋى بىرگە بەرىلىپ وتىر.

ايماقتىق حالىق كۇيلەرىنە قوسا, 22 كۇيشىلىك مەكتەپ بويىنشا 180 كۇيشى كومپوزيتور مەن ولاردىڭ تاڭداۋلى كۇي­لەرى الىنىپتى. ارينە بۇگىنگە دەيىن جاريالانعان ەڭ ءىرى جوبا «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى» بولسا, مۇندا اۆتورى مۇلدەم بەلگىسىز, اتى دا, زاتى دا بەي­مالىم بوپ بۇرىن-سوڭدى شىقپاعان كۇيلەر تاڭدالدى. ال قايتالانعان جاع­دايدا ول كۇيلەر باسقا كۇيشىنىڭ ورىنداۋىندا ۇسىنىلدى. جوبانىڭ ۇتىمدى تۇسى – كۇيلەردىڭ اۋديوجازباسى مەن نوتاسى قاتار بەرىلدى جانە كۇيدىڭ اۆتورى مەن شىعۋ تاريحى تۋرالى  اقپارات مەيلىنشە قامتىلىپ جۇيەلەنىپ وتىر.

«قازاقتىڭ كۇي قورىنا ءبىرشاما جاڭا تۋىندىلار ەنىپ وتىر. ولار بۇ­رىن بەلگىسىز بوپ كەلگەن تاتتىمبەتتىڭ «ال­­شا­عىر-شاعانى», يتاياقتىڭ «يتاياق­تىڭ شەرتپەسى», قىزداربەكتىڭ «جۇبا­تۋى», تۇركەشتىڭ «تەرىسقاقپايى», موڭ­­كەنىڭ «كەڭەس» كۇيى مەن ءاسيما ىز­مۇ­­قانبەتوۆا ورىنداعان ماقاشتىڭ «باي­جۇماسى» سياقتى تىڭ كۇيلەر. قۇر­مان­عازىنىڭ «قوسالقا», «سىرىم سازى» جانە «كوركەم حانىم» كۇيلەرى, داۋلەتكەرەيدىڭ «قاراجان حانىمى», سەي­تەكتىڭ «لاۋىشكەسى». داۋلەتكەرەيدىڭ «كەڭەس» دەگەن كۇيىن ورىنداعان جازبا­سى, سەيتەكتىڭ شوبەرەسى ەگزەت مۇحامەد­قاليەۆتىڭ ورىنداعان «سوقىر ەسجان­نىڭ» 2-نۇسقاسى تابىلىپ وتىر», دەيدى اينۇر جاساعانبەرگەنقىزى. بۇل وراي­دا داۋلەتكەرەيدىڭ «قاراجان حانىم» ­­كۇيى 1963 جىلى ينستيتۋت عالىمدارى جا­سا­عان ەكسپەديتسيادا تاسپاعا ءتۇسىپ, ساق­تا­لىپ كەلگەنى, ونىڭ دا تابىلىپ وتىر­عا­نى قۋانتادى. ال قۇرمانعازىنىڭ «سا­رى­­ارقا» كۇيىنىڭ 2-نۇسقاسى ساپار ورا­­زوۆتىڭ ورىنداۋىندا جازىلىپتى. بۇ­­رىننان بەلگىلى كۇيلەردىڭ ەكىنشى نۇس­قا­لا­رىنىڭ تابىلۋى دا رۋحاني قازى­­نا­مىزعا قوسىلعان ۇلكەن جاڭالىق. ما­­سە­لەن, بۇلار – «اقساق قۇلاننىڭ», «اڭ­شى­­نىڭ زارىنىڭ», بايجىگىتتىڭ «ەر­كە اتا­نىنىڭ», داۋلەتكەرەيدىڭ «قوسال­قا­سى» (3-نۇسقاسى), جانتورەنىڭ «شال­قى­ما­سىنىڭ», ەرعاليدىڭ «بوزاشى» كۇي­لەرىنىڭ 2-نۇسقاسى جانە ت.ب.

ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان شىققان كۇي­­­شىلەر ءوز تۋىندىلارىمەن جاريا­لان­­دى. ولار – شىعىستان شاي­قى قۇ­سايىنوۆ («وي كۇيى»), سۇبەلەك نۇر­باەۆ («سۇبەلەكتىڭ تارتقان كۇيى»), قى­­تاي جە­رىندەگى قانداستارىمىزدان شىق­قان مۇسا قاميت ۇلى («شاتتىق»), جە­­تىسۋ جەرىنەن بولتىرىك اتىحان ۇلى («اۋەن كۇيى»), سىبانقۇل قالباس ۇلى ء(«نۇ­­سىپ­حاننىڭ زارى»), ساتقىنباي («قار­­لىعاشتار»), قاراتاۋ وڭىرىنەن ايكەن قوڭىرباي­ ۇلى («ايكەننىڭ شەرت­پەسى»), سەيىتحان الىم­بەكوۆ («سەيىت­حان­نىڭ شەرتپەسى»), باتىس ايما­عىنان قوزدا («اقجەلەڭى»), جاقيا («سارى­جايلاۋ», «ايداۋ»), قۋا­نىشقالي (كەر­بەز كەرىك), بوقبالا ەر­تو­لەپ ۇلى («مانا­تاۋ», «اقجەلەڭ»), سىر بويىنان وشاقتى كۇزەۋباي («نار يدىر­گەن») مۇراسى بولاشاقتا عىلىمي تۇر­عىدان زەرتتەلىپ, تەوريالىق جان-جاقتى تالدا­نىپ ءوز باعا­سىن الاتىنىنا كامىل سەنەمىز.  

انتولوگيانىڭ ەرەكشە تاعى ءبىر جاڭا­­لىعى – جۇيەلەنگەن جيىرمادان استام مەكتەپ اراسىندا قۇسايىن مالشى­باي­ ۇلى مەكتەبى (موڭعوليا) شىعىس وڭىرى­مەن رۋحاني ساباقتاستىقتا وربىگەن موڭعو­ليا ولكەسىنىڭ  كۇيشىلىك ءداستۇرى جەكە ايماق رەتىندە تۇڭعىش رەت كۇيشىلىك داستۇرلەر جۇيەسىندە ۇسىنىلىپ وتىر. حۇسايىن, ءداۋىتباي, وسەرحان, بادەل دالەلحان, قال­كەيدەن باستاپ, ولاردىڭ ءىزىن جال­عاستىرعان بىرنەشە ونەر يەلەرى بار. ولار­دىڭ اراسىنان ايعان بادەل ۇلىنىڭ «قۇر ويناق», بادەلدىڭ «قىزىل اتتىڭ ءجۇرىسى», قالكەيدىڭ «سارى الا قاز» كۇي­لەرى انتولوگيا ارقىلى حالقىمەن قايتا تابىستى. 

حح عاسىر مۇراسىنا كەلسەك, بيىل تۋعانىنا 175 جىل تولىپ وتىرعان جام­بىل جاباەۆ كۇيلەرىن عىلىمي تۇرعىدان تۇڭعىش ا.قازتۋعانوۆا زەرتتەگەن ەدى. وسى جوبا اياسىندا جامبىلدىڭ بۇرىن ەش جەردە ايتىلماعان ء«وتتىڭ دۇنيە» كۇيى تابىلىپدى. سول سياقتى ساتقىنباي المەس ۇلىنىڭ «قارلىعاش» كۇيى العاش رەت رۇستەم كۇلشەباەۆتىڭ ورىنداۋىن­دا كىردى. «تىلەندىنىڭ كۇيى» نۇرعيسا تى­لەن­ديەۆتىڭ ءوزىنىڭ قوسدومبىرامەن ورىنداۋىندا ساقتالىپتى. ن.تىلەنديەۆ بۇل كۇيدى ءار كەزەڭدە ءارتۇرلى ەتىپ ورىن­­­داعان عوي. تۇراش ءابۋوۆتىڭ «ار­ناۋ» كۇيى دە تاسپاعا ءتۇسىپتى. كەنەن ازىر­باەۆتىڭ «قۇلاق كۇيى» بالاسى باقىت­جاننىڭ ورىنداۋىندا تابىلسا,  ءابدى­مومىن جەلدىباەۆتىڭ «بوز جىگىت», ا.مىر­زابەكوۆتىڭ «كۇي-تەرمە» كۇيى شىق­تى.

مۋزىكاتانۋشى عالىمدار مادە­نيە­تىمىزگە قايتا قاۋىشقان ءبىر كۇيدىڭ دە سالماعىن باعامداپ, سول تۋىندىنىڭ قۇن­­دىلىعىن ايماقتىق, داستۇرلىك, مەك­تەپتىك ورىنداۋشىلىق-ستيلدىك ەرەكشە­لىگىنىڭ ورنىنا عىلىمي تۇرعىدان تالداۋ جۇرگىزەدى. اۆتورلىق قولتاڭباسىن ايقىنداپ جاتادى. سونداي وقيعالاردىڭ ءبىرى, سوڭعى جىلدارى سۇگىردىڭ «كاۋفمان» كۇيى تابىلىپ, ول جاڭالىققا  كونسەرۆاتوريا كونفەرەنتسياسىندا ارنايى كوڭىل بولىنگەنى مامانداردىڭ ەسىندە. ال مىنا انتولوگيادا قاراتاۋ مەكتەبىنىڭ كۇيشىلەرى تۋرالى دا جاڭالىق جوق ەمەس. سۇگىردىڭ كوزىن كورگەن ءىرى تۇلعالاردىڭ ورىنداۋىنداعى اۋديوجازبالار تابىلدى, ولار – تولەگەن مومبەكوۆ, گەنەرال اسقاروۆ, فايزوللا ءۇرمىزوۆ. تاسپادا «قوسباساردى» گ.اسقاروۆ ورىنداپتى جانە ونىڭ ورىنداۋىنداعى «كاۋفمان» كۇيى جاڭا دۇنيە. بۇل مۇلدەم باسقا «كاۋف­مان», ول بولەك اڭگىمە... 

ينستيتۋت ارحيۆىنەن باتىس ايماعى بويىنشا حالىقتىق «بوز شولاق اتتى بوق دۇنيە», «اققۋ», «قۇلامەرگەن», «ەسكى بۇلبۇل» سەكىلدى تىڭ كۇيلەر شىقتى. ماڭ­عىستاۋلىق ارال توعانياز ۇلىنىڭ «لەك-لەك», شامعۇل ىبىرايىم ۇلىنىڭ ورىنداۋىندا «ەسبايدىڭ تارتىس كۇيى» التى كۇيىمەن تۇتاس بەرىلدى. وسى وڭىردەن قوڭىر ءجۇسىپ ۇلى دەگەن كۇيشى تابىلدى. تىنەي بوقبالا, تاس كوپەش «شوقان تورە», «ماناتاۋ» كۇيلەرى نوتاسىمەن, اۋديوجازباسىمەن بەرىلدى. كوبىسى ال­قۋات قوجابەرگەنوۆتىڭ ورىنداۋىندا تابىلعانى قۋانتادى. القۋاتتىڭ «جاڭا كۇش» كۇيى تۇڭعىش رەت باسپا ءجۇزىن كورىپ وتىر.

ماقالامىزدىڭ سوڭىندا كۇيلەردى ورىنداۋشىلار تۋرالى دا قىسقاشا ايتىپ وتەلىك. جوبا اياسىندا تابىلعان, نوتاعا تۇسىرىلگەن ماتەريال وتە كوپ بول­عاندىقتان, جوسپارلاعان اۋقىمعا سىي­ماي, وسى 2 تومنىڭ قوسىمشاسى ىسپەتتەس شاعىن كىتاپ رەتىندە باسىلىپتى. «كونە كۇيلەردى جۇيەلەۋ جانە ىرىك­تەۋ جۇمىستارىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» ات­تى عىلىمي-تاجىريبەلىك دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلىپ, سوندا ورتاعا سالعان قۇندى وي-پىكىرلەرمەن بىرگە انتولوگياعا كىرگەن حح عاسىردىڭ 170-تەن استام كۇي­شىسىنىڭ ءومىربايانى فوتوسۋرەتتەرىمەن ءۇش تىلدە جاريالاندى. 

ولاردىڭ اراسىندا ارقا جەرىنەن بولمان قوجاباي ۇلى, ال شىعىستان بۋرا­تاي مۋسين, قىتايلىق قانداسىمىز دار­مەن داۋلەتحان ۇلى, سەيتەكتىڭ جيەنى استار­حاندىق ءماجيت دوسمۇحامبەتوۆ, سارا­توۆتىق نۇرباي قىدىرعاليەۆ, ماڭ­عىستاۋلىق ورالباي بوراشەۆ, تۇر­­جان جولداسباەۆ, ورالدىق ساپار جۇما­عاليەۆ پەن مۇقاس قۇسايىنوۆ, ءاسي­ما ىزمۇقامبەتوۆا, اتىراۋلىق ساپار ورازوۆ پەن ءباتىش دانەنوۆا جانە باس­قالار.

قازاق مۋزىكا مادەنيەتى مەن عىلى­مىنا ۇلكەن جاڭالىعىمەن كەلگەن انتو­لوگيانىڭ جاڭالىقتارى تالاي تەلە­جو­بالارعا, عىلىمي ەڭبەكتەرگە ارقاۋ بولارى ءسوزسىز.

باقىت تۇرماعامبەتوۆا,

ونەرتانۋ كانديداتى