ساۋكەلە جانە باسكيىمنىڭ بيىك بولۋ ءمانى

سولاردىڭ ىشىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن نازار اۋدارىلماي كەلە جاتقان ءجايت قازاق باس كيىمدەرىنىڭ بيىك بولۋ ەرەكشەلىگى. قازاق باس كيىمنىڭ ءتۇپ نەگىزى ەجەلگى ساق زامانىنان, شىڭعىس حان داۋىرىندەگى بودوك اتالىپ جۇرگەن ايەل باس كيىمى دە, ودان بەرگى قازاق ساۋكەلەلەرىنىڭ بيىك بولۋى ەشكىمدى بەي-جاي قالدىرماۋى كەرەك.

ماسەلەنىڭ ءبارى ەسىكتەن تابىل­عان التىن كيىمدى ساق جاۋىنگەرىنىڭ باس كيىمىنەن شىعادى. «التىن ادام­عا» تىكەلەي عىلىمي زەرتتەۋ جۇر­گىزگەن ك.اقىشەۆ پەن ماسكەۋلىك انترو­پولوگتاردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا ول – ەر ادام. بەلگىلى انتروپولوگ-عا­لىم و.سماعۇلوۆتىڭ زەرتتەۋىندە دە جەرلەنگەن جاۋىنگەردىڭ جاس شاماسى 18-19 جاستاعى ەر ادام.

الايدا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ ساق جاۋىنگەرى ۇلتىمىزدىڭ باس را­مى­زىنە اينالعاننان باستاپ, ول ايەل ادام­نىڭ كيىمى دەگەن پىكىرتالاس ءور­بىپ, تولاستاماي تۇر. العاش فيلولوگ عالىم م.بارمانقۇلوۆ, ول – ايەل ادام دەگەن قاراپايىم جۋرناليستىك بولجام جاسادى. «التىن ادام» ايەل دەگەن گيپوتەزانى جاقتاۋشىلاردىڭ دولبارى بويىنشا سۇيەكتەر جاقسى ساقتالماعان, ال باس كيىمى ۇزىن ساۋكەلە سياقتى. بۇل پىكىردى قولداۋشىلار­دىڭ قاتارىندا بەك ىبراەۆ سەكىلدى بەل­گىلى مادەنيەتتانۋشىلار دا بولدى.

«شوشاق بورىكتى كيىمدى بارلىق ساق تايپاسى جانە ەۋروپانىڭ كوپ بولىگىندەگى سكيف تايپالارى دا كيگەن», دەپ ك.اقىشەۆتىڭ توپشىلاۋى بويىنشا ۇزىن باس كيىمدى ەر ادامدار دا كيگەن. بەحيستۋن جارتاسىنداعى ساق سكۋنحانىڭ باس كيىمىنىڭ (70 سانتيمەتر) بيىكتىگىمەن ەسىك قورعانىنداعى باس كيىممەن سايكەس (65 سانتيمەتر). سوندىقتان باس كيىمنىڭ پەرسوپول ساتىسىنداعى رەلەفتىك سۋرەتتەگىدەي بيىك بولۋى زاڭدى.

«بەحۋستين جازبالارى» قازاقستان تاريحى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەجەلگى پارسى دەرەكتەرىنىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى بولىپ تابىلادى. ەڭبەكتە بىزگە قاجەتتى تۇسى تۇتقىنعا تۇسكەن, سوڭىندا كەلە جاتقان ساق پاتشاسىنىڭ باسىنداعى شوشاق بورىك جانە شوشاق باس كيىم كيگەن ساق جاۋىنگەرلەرى. سونىمەن قاتار بارلىق قازبادان تابىلعان ساق قورعاندارىنداعى ەرلەردىڭ كيى­مى­نىڭ ءبارىنىڭ قاسىنان قارۋلارى, قان­جارلارى تابىلعان.

ال 1959 جىلى دونداعى ەليزاۆەتا قورعانىنان سكيف جاۋىنگەرى قارۋى­مەن بىرگە تابىلعاندا, قاسىنان پات­شايىمنىڭ دا قابىرى تابىلعان. پات­شايىمنىڭ باس كيىمى شوشاق, اشەكەيى گۇل بەينەلى. باس كيىمنىڭ توبەسىنەن بەلىنە دەيىن جامىلعى ماتا تۇسكەن. بۇل كادىمگى ساۋكەلەنى ەسكە تۇسىرەدى. بىراق سەمسەرى, قارۋ-جاراعى جوق.

ال 1999 جىلى اتىراۋ ايماعىن­داعى ارالتوبە قورعانىنداعى ساق جاۋىنگەرىنىڭ قاسىنان قارۋ تا­بىلعان بولاتىن. سونداي-اق شىعىس قازاق­ستان وبلىسى ايماعىندا 2003 جىلى تابىلعان شىلىكتى قورعا­نىن­داعى پاتشا قابىرىنەن دە قارۋ-جا­راق شىققان. ال 2012 جىلى باتىس قا­زاقستاننىڭ تاقساي قورعانىنان ەرتە ساق كەزەڭىنە جاتاتىن ايەل ادام تابىلدى. بۇل قورعاننان دا ءار­تۇرلى اشەكەيلەر مەن بۇيىمدار قا­زىلىپ الىنعان. وسىنىڭ ءوزى-اق ەرلەر قورعانىندا قارۋ بولاتىنى, ەسىك قور­عانىنىڭ جاۋىنگەرى ەر كىسى ەكەنىن دالەلدەيدى.

ال قازاق باس كيىمدەرىنىڭ ەڭ ادە­مىسى دە باعالىسى دا – ساۋكەلە. ساۋ­كەلە تەك ءبىر ادامعا عانا ارنالىپ تىگى­لەدى. ەجەلگى تۇركى الەمىنىڭ اتاقتى زەرت­­تەۋشىسى امانتاي ايزاحمەتوۆ «روج­­دەنيە تيۋركسكوگو ميرا» كىتا­بىن­دا, وسى زەرتتەۋىمىزگە وراي, تۇر­­كى الەمىنىڭ باستاۋىن سوناۋ كريت ميكەن مادەنيەتىنە تارتاتىن پىكىر­لەر كەل­تىرەدى. سول كىتاپتا دجورج تومسون «يس­سلەدوۆانيا پو يستوري درەۆنە­گرەچەسكوگو وبششەستۆا» (دو­يستو­ريچەسكي ەگەيسكي مير) ات­تى زەرتتەۋ كىتاپتان «كە­لەي» دەگەن وتە كەڭ تارالعان تۇر­گە جاتاتىن اۋىل­دىڭ اتاۋى ايتى­لادى. فەس­تيمدەر, الاكومەنام, ەلەۆ­تە­ريام, پوتنيام, الەسيام سياق­تى اۋىلدا­رمەن قا­تار, بۇل اۋىل­دىڭ اتاۋى جەرگىلىكتى ايەل­­دەرگە تابى­نۋ­دى بىلدىرەدى جا­نە «كەلەي» سوز­بە-ءسوز «ايقاي­لا­عان ايەلدەر» دەگەن­دى بىلدىرەدى (kaleo, kelomai). «ايى­نا ءبىر رەت بۇل اۋىل­­­دىڭ ايەلدەرى قيى­لىستارعا شى­عىپ, ايعا قاراپ ايقاي­لايدى», دەگەن تا­­ماشا دەرەك كەلتىرگەن.

گومەرگە دەيىنگى ۋاقىتتاعى كريت مي­كەن ارالدارىمەن گرەكيانىڭ تۇر­كىلىك كەزەڭ ەكەنىن دالەلدەيتىن تىل­دىك تۇرعىدان بايقاۋعا بولاتىن مى­سال­داردىڭ ءبىرى. قازاقشا «كەل وماي». قازاق گرامماتيكاسىندا سۋففيكس «اي» مەيىرىممەن, ەركەلەتىپ ايتۋ ماعىناسىندا قولدانىلادى. اپاي, اعاي دەگەن سياقتى. «كەل ۇم» قازىرگى كۇندە كەلىن بولىپ وزگەرگەن. «ۇماي انا» دەپ جۇرگەنىمىز دە – وسى ءسوز.

ال ساۋكەلە ءسوزىن بەك ىبراەۆ, داس­تان ەلدەس, سەرىك ەرعالي ت.ب ما­دە­­نيەتتانۋشىلار «ساۋ كەلۋشى» دە­گەن سوزدەن شىققان دەپ پىكىر ايتادى. ياعني جاس كەلىن و دۇنيەدەن بۇ دۇنيە­گە قايتا كەلۋشى رەتىندە سيپاتتالادى. بىراق جاس كەلىننىڭ ءولىپ-ءتىرىلتۋ راسىمىنە عىلىمي دەرەك جوق جانە نەگىزسىز.

ساۋكەلە ءسوزىن تۇسىندىرسەك ونىڭ عىلىمي اۋقىمى وتە كەڭ. ەڭ تۇسىنىكتى ءسوز ساۋەگەي – الداعىنى, بولاشاقتى كورۋشى. ساۋە – بولاشاق دەگەن ءسوز. ءساۋ اۋە – بولاشاق جارىق جولى, ساۋلە دەگەن – نۇر. ساۋلەم – دەگەن بويجەتكەن قىز, بولاشاقتان نۇر شاشۋشى. ءتۇبىر ءسوز ءساۋ – عارىشتان نۇر شىعارۋشى. ساۋكەلە سوندا بولاشاقتان, عارىشتان كەلۋشى ۇم. مەيىرىممەن ايتقاندا «ۇماي». ياعني بولاشاقتان كەلەتىن «كەل ۇم», «كەلىن». ويتكەنى ادام ۇرپاعىن بولاشاققا جەتكىزۋشى كەلىن عوي. جاس كەلىن – ۇرپاقتى بولاشاققا ءوسىرىپ, ءوربىتىپ جەتكىزۋشى. ادام ۇرپا­عىمەن مىڭ جاسايدى دەيمىز. ايەلگە بۇنداي قۇرمەتتى الەم دىندەرىنەن دە, داستۇرلەردەن دە تابا المايسىز. قان­داي تەرەڭ فيلوسوفيا.

ال ساۋكەلە ديزايىنىندا – نۇر بەينەسىندەگى سالپىنشاقتار توگىلىپ تۇراتىنىن بايقاۋعا بولادى. قىز ۇزا­تۋدا ۇزاتۋشى جاق ساۋكەلەگە ەرەكشە ءمان بەرگەن جانە ول وتە قىمبات باعاعا جاسالعان. ونىڭ ءتۇپ نەگىزىندە بولاشاققا دەگەن ەرەكشە قۇرمەت جاتىر. ساۋكەلە اشەكەيلەرى توبەدەن نۇر توگىلگەندەي اسەرگە بولەيدى. تۇرمىسقا شىعاتىن قىزعا ارنايى تىگىلىپ, ەرەكشە اسىل تاستارمەن بەزەندىرىلەتىن وتە باعالى باس كيىم. جاس كەلىن ۇر­پاقتى بولاشاققا جەتكىزۋشى. ءوزى سول بولاشاق جارىق الەمنەن كەلۋشى. بەتاشار ايتىپ كەلىندى بۇل دۇنيەگە ەنگىزەدى.

ەندى وسى ساۋكەلە مەن ساقتاردىڭ, ونىڭ ۇرپاقتارى – قازاقتاردىڭ باس كيىمى نەگە بيىك دەگەن سۇراق تۋادى.

وسى كۇنگە دەيىن قازاقتاردا ساق­تالعان شوشاق باس كيىمنىڭ ءتۇپ نەگىزى كونە ساق دۇنيەتانىمى ەكەنىن جانە نە ءۇشىن بيىك بولاتىنىنا زەرتتەۋشى­لەر نازار اۋدارماي كەلەدى. قازاقتار­دا شەڭبەر – ەڭ قاسيەتتى ولشەم. ول – كەمەل تۇتاستىق, جيناقىلىق. وتاۋ كيىز ءۇيدىڭ ءوزى دە شەڭبەردەن تۇرادى. قوزعالىستىڭ نەگىزى اربا دوڭگەلەگى دە شەڭبەر.

ۆ.رادلوۆتىڭ جازبالارىندا وتاۋ كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە شەڭبەر, سون­داي-اق ىشىندە پەنتاگرامالى ادام بەي­نەسىن شاڭىراققا ءىلىپ قويعانى, ءتاڭىر­دىڭ بەينەسى بەينەلەنگەنى تۋرالى جازىل­عان. ول بەينەدە باس كيىمسىز با­سى شەڭبەرگە جەتكەن (2-ءشى سۋرەت). سول ارقىلى تۇتاستىققا يە بول­­عان. باس كيىمنىڭ بيىكتىگى قول سو­زىم شەڭ­بەر­گە تۇرۋى نەعۇرلىم تا­ڭىر­­گە جا­قىن­دىقتى كورسەتەدى. ما­­دەنيەت­تانۋ­شى ۇ.نۇرعالىم ءوز ماقا­لاسىن­­دا شاڭى­راقتىڭ شەڭبەر اعاشىن «ارىس» دەپ ايتاتىنىن جازعان. «ارىس» قا­زاق­تار ءۇشىن ەڭ دارەجەلى ۇعىم. سۋرەت­تى ءرامىز بويىنشا تالداساق توبەسى كوك­كە ­جەتكەن ادام. كەمەل ادام ماعىنا­سىن بەرەدى.

پروپورتسيا زاڭدىلىعى بويىنشا قول-اياعى جەتىپ تۇرعان جەرگە باسىنىڭ جەتپەۋىن شوشاق باس كيىم ارقىلى كورسەتكەن (2-ءشى سۋرەت). باس كيىمنىڭ بيىك بولۋى – دارەجە.

ال ادامدار باس كيىمىمەن عانا شەڭ­بەرگە جەتىپ ءوزىنىڭ قالاۋلى ادام ەكە­نىن كورسەتكەن. بۇدان باسقا شەڭبەر ىشىندەگى پەنتاگرامما شىلىكتىدەن تا­بىل­عان ب.ز.ب. VII عاسىرلارداعى ساق پات­شاسىنىڭ قابىرىنەن دە تابىلعان (3-ءشى سۋرەت).

بۇل العاشقى ناگرادتاۋدىڭ ءتۇپ نەگىزى. پاتشا قۇداي قالاۋلىسى رە­تىندە جۇلدىز العان. جالپى تۇركى ما­دەنيەتىندە وڭ مەن سول, الدى جانە ارتى سياقتى جۇپ ساندار جازىقتىق كەڭىستىكتى كورسەتەدى. ەكى, ءتورت, التى, سەگىز سياقتى بۇرىشتارمەن كەڭىستىكتى بەلگىلەۋ ورىن العان. ال تىلسىم عا­رىش الەمى بولىنبەيتىن الەم بولعان­دىقتان بەس, جەتى سياقتى تاق ساندارمەن بەلگىلەنەدى.

ارعىتەكتەن ۇزىلمەي كەلە جاتقان شوشاق باس كيىم كەيىن قازاقتاردا ۇلكەن مارتەبە بولدى.

ياعني باس كيىمنىڭ بيىك بولۋى تا­ڭىرگە جاقىندىقتى, كەمەل تۇتاس­تىق­تى, مارتەبەنى, تاڭداۋلى ادام دەگەن ءرامىز بەلگىنى بىلدىرەدى.

بۇل جەردە ساقتاردىڭ باس كيىمىن جاساۋشىلار پروپورتسيا زاڭدىلى­عىن جاقسى بىلگەن. قولدى توبەگە تي­گىز­گەندە تۇتاس شەڭبەر بولاتىنىن قايتا ورلەۋ داۋىرىندە لەوناردو دا ۆينچي دە دالەلدەگەن. بىراق ولار باس كيىمگە ارناپ فيلوسوفيالىق ءمان ۇستەمەگەن.

قازاق ساۋكەلەسى ەتنومادەني, رۋحاني, دۇنيەتانىمدىق العىشارتتاردىڭ تۇتاس جۇيەسى بار ۇلتتىق ونەر كود­تارىمىزدىڭ ءبىرى. ساۋكەلە – ۇلتتىق برەندتەرىمىزدىڭ ۇلكەن بولشەگى. ويت­­كەنى ونىڭ قالىپتاسۋى ەجەلگى دۇنيە­دەن باستاپ قازاق ۇلتىنىڭ پايدا بو­لۋى ءداۋىرىن تۇگەل قامتيدى. باس كيىم ىقىلىم زاماننان بەرى قوعامدا ما­ڭىزدى ءرول اتقارعان. قازاق باس كيىمى­نىڭ ەرەكشەلىگى ادام مەن الەمنىڭ باي­لانىسى تۋرالى كوسموگونيالىق دۇ­نيە­تانىممەن دە تىعىز بايلانىستى.

جاناربەك بەرىستەن,

پروفەسسور,

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى