ءسىز قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى, قايتالانباس تالانت يەسى ەركىن مەرگەنوۆتىڭ مۇسىندەرىن كوردىڭىز بە؟ كورسەڭىز, عاجايىپ ءبىر كۇيگە بولەنىپ, شىنايى ونەردىڭ ۇلگىسىن كورەر ەدىڭىز.
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن باس شاھارداعى ۇلتتىق مۋزەيدە كورنەكتى ءمۇسىنشىنىڭ ءوزى ومىردەن وتكەننەن كەيىن «ۋاقىتتى سەزىنۋ» اتتى كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى. وعان ورەلى ونەر يەسىنىڭ بىرنەشە تۋىندىسى قويىلىپ, ونى جيىلعان جۇرت قىزىعا قاراپ, تامسانىپ جاتتى. جالپى, مەرگەنوۆ مۇسىندەرى ونەرتانۋشىلاردىڭ سوزىمەن ايتقاندا, جاھاندىق تاريحي وزگەرىستەر ءداۋىرىنىڭ كوركەم سيمۆولدارى سانالادى. اۆتوردىڭ ۇلتتىق بوياۋعا باي شىعارمالارىنان تىڭ راكۋرستار مەن سونى يدەيالاردى بايقايسىز. ول كونەدەن جالعاسىپ كەلە جاتقان قازاق ويۋلارىنان دا وزگەشە ورنەك تابا بىلگەن. نەگىزىنەن, ەركىن اعامىزدىڭ پورترەت جانرىندا ايرىقشا قولتاڭباسى قالىپتاسقان. ونىڭ شەبەر قولىنان شىققان مۇسىندەرى زامانداستەر بەينەسىن ايشىقتاعان شىنايىلىعىمەن عانا ەمەس, ءومىر مەن ۋاقىت تىنىسىن تاپ باسا بىلگەن شىمىرلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ماسەلەن, ءمۇسىنشىنىڭ وتكەن عاسىردىڭ 70-80-ءشى جىلدارى جاساعان «ماحامبەت», «اكە», «ەلۋباي ومىرزاقوۆ», «ولجاس سۇلەيمەنوۆ» پورترەتتەرىنەن تۇلعالاردىڭ عانا ەمەس, قوعامنىڭ بولمىسىن اشا بىلگەندىگىن كورەسىز. اسىرەسە اۆتوردىڭ 1988 جىلى تۋعان «XX عاسىر» دەگەن پورترەتتەر توپتاماسى ۇلتتىق مۇسىندەمە ونەرىن بايىتقان سۇبەلى دۇنيەلەر بولدى.
تاماشا تالانتتىڭ شىعارماشىلىعىن اقش, انگليا, رەسەي ونەرتانۋشىلارى جوعارى باعالاعان. ماسكەۋلىك سىنشى اليم سابيتوۆ ەركىن مەرگەنوۆتىڭ ەكى مادەنيەتتىڭ سۋرەتشىسى ەكەندىگىن ايتادى. «ونىڭ كوپتەگەن جۇمىسى حح عاسىرداعى ەۋروپالىق پلاستيكانى زەردەلەۋگە جاتادى. الايدا ءمۇسىنشىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبىنا كەلگەندە كوكەيكەستىلىگى باسىم بولىپ, شىعىس پەن دالا مادەنيەتى بولەك كورىنىس تابادى. مەن ول كىسىنى كەڭەستىك بەينەلەۋ ونەرىنىڭ باعالانباعان كلاسسيگى نەمەسە جاڭا قازاقستاننىڭ «اشىلماي قالعان» العاشقى ءمۇسىنشىسى دەپ ايتار ەدىم», دەگەن پاراساتتى پىكىرىن بىلدىرەدى.
مارقۇم ەركىن اعامىز – بەينەلەۋ ونەرىنە الپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىن الا كەلگەن تالانتتى بۋىننىڭ وكىلى. جالپى, وسى جىلدارى ۇلتتىق ونەردىڭ قاي سالاسى دا جاڭاشا تۇرلەنىپ, بيىككە ورلەدى. الماتىداعى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىن اياقتاعاننان كەيىن ول ۆ.سۋريكوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىندا وقىپ, بىلىكتى ۇستازداردان ءتالىم الدى. سونىڭ دا اسەرى بولار, ول ءاپ دەگەننەن ونەردەگى ءوز سوقپاعىن تابا ءبىلدى. ول ءبىر سۇحباتىندا باتىستىڭ اتاقتى سۋرەتشىلەرىنەن كوپ ۇيرەنگەنىن ايتادى.
«ەركىن مەرگەنوۆ − ەكى ۇلكەن مادەنيەتتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ەۋروپالىق پلاستيكا مەن دالالىق مادەنيەتتىڭ سۇلۋ سينتەزىن تاپقان سۋرەتكەر. ول باتىس پەن شىعىس ونەرىنىڭ قوسپاسىنان وزىندىك وي تۇيە بىلگەن حاس شەبەر ەدى. ابايدان باستالعان فيلوسوفيانى سۋرەت پەن ءمۇسىن ونەرىندە ورنەكتەي بىلۋىمەن جۇرەگىمىزدە ساقتالاتىن اعامىز ارتىنا وشپەس ءىز قالدىرعانى داۋسىز. ەرەكەڭ ءوزىنىڭ ءبىر كورمەسىن «ەركىندىك» دەپ اتاپ ەدى. بەكەر اتاعان جوق. ونىڭ جانى دا, ونىڭ ويى دا, ونىڭ شىعارماشىلىعى دا ءوز اتىنا ساي ەركىندىككە قۇرىلعان ەدى. قازاقتان مەرگەنوۆتەي الەمدىك دەڭگەيدەگى سۋرەتكەردىڭ شىعۋى – ءبىزدىڭ قازاق ەكەنىمىزدى ماقتانىش تۇتۋىمىزعا, جاھاندىق مادەنيەتتەن تىسقارى قالماعانىمىزدى سەنىمدى ايتۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى تانىمال قىلقالام شەبەرى ەربولات تولەپباي.
ول كىسى شىعارماشىلىعىمەن بىرگە قوعامدىق جۇمىستى دا قاتار الىپ, ءبىراز جىلدار قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىن باسقارىپ, وتاندىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ىلگەرىلەۋىنە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. قازىرگى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىندا وقىتۋشى بولىپ, شاكىرت تاربيەلەدى. ءبىر جىلدارى دارىندى ازاماتتى شەتەلدىك عالىمدار وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنە شاقىرىپ, ستۋدەنتتەرگە بەينەلەۋ ونەرىنەن ءدارىس وقىتقان. بۇل جايىندا بەلگىلى سۋرەتشى الپىسباي قازىعۇلوۆ: «قازاق تاريحىندا وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ەكى ادام ءدارىس وقىسا, ولاردىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ ەركىن تىلەك ۇلى, ەكىنشىسى – ەرتەرەكتە ءدارىس وقىعان ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ ەدى. وكسفوردتا ءدارىس وقۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيتىن باق دەپ ايتۋعا بولادى», دەپتى ءوز ەستەلىگىندە.
بۇگىندە ايتۋلى ازاماتتىڭ مونۋمەنتالدى مۇسىندەرىن ەلىمىزدىڭ بىرقاتار قالاسىنان كەزدەستىرۋگە بولادى. ماسەلەن, سونىڭ ءبىر بەلگىسى رەتىندە جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىلىنەن شىققان الماتىداعى ءۇش مەترلىك «ەكەۋ» نەمەسە «ساعىم» كومپوزيتسياسىن ايتۋعا بولادى.
ۇلتتىق بەينەلەۋ مەن ءمۇسىن ونەرىن دامىتۋعا زور ۇلەس قوسقان ەركىن اعامىز 2015 جىلى, ءدال جەتپىس بەس جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. بىلتىر تۋعانىنا سەكسەن جىل تولدى. تۋعان حالقىنا قانشاما قۇندى مۇرا قالدىرعان تالانتتى تۇلعانىڭ تۋىندىلارى بۇگىندە ۇلتتىق مۋزەي, ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيى مەن رەسەيدەگى ترەتياكوۆ گالەرەياسى, ۋكرايناداعى ورىس ونەرىنىڭ مەملەكەتتىك مۋزەيى, قىرعىزستان مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىنىڭ توپتامالارىندا جانە الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەردىڭ كوللەكتسيالارىندا ساقتاۋلى تۇر.