تاريح اعىمىنىڭ زاڭدىلىقتارى تۋرالى ىلىمدەر جۇيەلى ءسوز ايتادى. وتكەن كەزەڭدەر قۇبىلىستارىنىڭ ءومىر ديالەكتيكاسىندا قايتا ورالىپ سوعىپ وتىرۋى دا سول ىلىمدەر سوزىندە ەسكەرىلەدى. قايتا ورالىپ سوعاتىن قۇبىلىستاردىڭ, ارينە, وزىعى دا, توزىعى دا بولماق.
وتكەننىڭ بۇگىنمەن ۇندەسىپ, بولاشاقپەن قولداساتىن كەي جادىگەرىن سول, وزىق نامىندەگى يگى قۇندىلىقتار دەۋ – قيسىن رەتى. ولاردى ۋاقىت تالابىندا تۇستەپ-تانۋ, باعامداپ-ۇقساتۋ ءبىزدىڭ پاراسات-پايىمىمىزعا بايلانىستى. الدىڭعى عاسىردا سولتۇستىك ىرگەمىزدەگى ءسىبىر سۋلارىنىڭ ءبىر بولىگىن ورتا ازياعا جەتكىزۋ ماسەلەسى بايىپتى ءسوز بولعان. ال وتكەن عاسىر سول جوبا تىڭىنا تۇرەن سالارعا نيەت ەتىپ ەدى. اياق استىنان, ۋاقىت جەلى وزگەردى... جانە ءبىر جايت: دانا تابيعات, تاريحي تۇرعىدان “كۇنى كەشە” عانا, سوناۋ ازاۋ-كاسپي اراسىن مانىش-شوعىراي جۇلگەسىندەگى بۇعازبەن جالعاپ جاتتى. ۋاقىت اعىمىندا ول ارنانى جەر قىرتىسىنىڭ قوزعالىسى بىتەپ تاستادى... وسىناۋ, ءبىرى – بولمىس ۇيعارىمدى, ءبىرى – ادام ارەكەتى نىساناسىنداعى ەكى ماسەلە, اراعا عاسىرلار سالىپ, ءبىزدىڭ بولاشاق مۇددەلى, ىزدەنىس –ىنتالى نازارىمىزعا تاعى قايتىپ ورالدى. الىپ اۋقىمدى يدەيالار كەشەنى العا تارتىلدى. ەگەمەن ەل سيپاتتى ءبىزدىڭ اقيقاتىمىزدا عالامي سەرپىندى قوس قانات كورىنەدى ولار. ءبىرىنشى قانات: باتىس ءسىبىر – ورتالىق ازيا ارناسى ءسىبىر وزەندەرى سۋلارىنىڭ ءبىر بولىگىن بۇرىپ, ورتالىق ازياعا جەتكىزۋ – ادامداردىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. بۇل تەك ينجەنەرلىك, تەحنيكالىق ەرگودەك يدەيالاردىڭ كەرەمەتتەي جۇزەگە اسۋىن مۇرات ەتكەن تار ماقساتتى ۇمتىلىس ەمەس, ەۋرازيانىڭ داڭعايىر كەڭىستىگىندە تاريحي, ياعني ادامزاتقا ايتا قالارلىقتاي ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق يگىلىكتەر مەن وڭ وزگەرىستەر اكەلۋى پايىمدالعان الىپ جوبا بولاتىن. بىراق وسىناۋ تالپىنىستاردىڭ تالابى ءار كەزەڭدە ءارتۇرلى تىعىرىقتارعا ماڭداي سوعۋمەن كەلدى. زامانالار باستان كەشكەن كوپ وقيعالاردى ايتپاعاندا, الدىڭعى عاسىردىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرى “وي جەتكەن جەرگە قول جەتپەستەي” تومەن بولدى. وتكەن عاسىردىڭ تاريحي, ساياسي وقيعالارى بۇل تالاپتىڭ جولىن الدەنەشە رەت كەستى. مۇنىڭ سوڭعى مىسالى: كسرو اتتى, كوپ حالىقتى وداقتاستىرعان الىپ مەملەكەت تارادى. جانە, سونىمەن قاتار, سول كەزدەگى رەسەي زيالىلارىنىڭ دا وسىعان ءبىراز سەبەبى بولدى. كەشەگى عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارى ورىس جازۋشى-قايراتكەرلەرى ابدەن زەرتتەلىپ, نەگىزدەلگەن, باستالۋى انە-مىنە كۇن تارتىبىندە تۇرعان ءسىبىردىڭ ءبىر ۇلەس سۋىن وڭتۇستىككە بۇرۋ ىسىنە قارسى ءۇن كوتەردى. ءبىر قاراعانعا, جازۋشى-جاناشىرلاردىڭ ءتول تابيعاتىنا دەگەن اۋىزبىرلىكتى قۋاتتى ءۇنى دەۋگە ابدەن لايىقتى. (استانالارداعى ءبىزدىڭ قالامگەر, زيالى اعايىنعا ءازىر جەتىسپەي جۇرگەن قايراتكەرلىك قاسيەت.) ول قوزعالىستىڭ باسىندا ۆ.راسپۋتين, س.زالىگين سەكىلدى تانىمال قالامگەرلەر تۇردى. ولاردىڭ باستى ۋاجدەرى ءسىبىردىڭ (رەسەيدىڭ) ورمان-توعايى, وزەن-كولىنىڭ ىقتيمال زارداپ شەگۋ قاۋپى بولدى. (وداقتاستىق قاۋىمىنداعى قىزىق ۇستانىم: قاسىرەت شەگىپ جاتقان ارال جايى ءمانسىز, ال بولۋى-بولماۋى بەلگىسىز قاۋىپ ءۇشىن سونداي كەسىمدى ءسوز ايتۋعا بولادى. ارال, ەڭ الدىمەن, سول باۋىرلاستار ءۇشىن بارىن بەردى; ەكولوگيالىق قاسىرەتتى دە سول ءۇشىن كەشىپ جاتتى ەمەس پە...) وڭتۇستىكتەگى ءبىر قاۋىم ەلدىڭ, الگى, وداقتىق, اعايىندىق, شارۋاشىلىق داستۇردە ءۇمىت ارتىپ وتىرعان كۇتۋلى جولى سولاي كەسىلدى. ءامىرشىل-اكىمشىل, بالكىم, يمپەريالىق استام پسيحولوگيانىڭ دەگدار رۋحانيات سالاسىن دا دەندەپ كەتكەن ءساتى, ءسىرا. سول كەزدەرى وسى جولدار اۆتورى كسرو-نىڭ ورتالىق تەلەۆيدەنيەسى ارقىلى ول ازاماتتاردى تەلەداتقا شاقىرىپ كورسەم دەپ ءبىراز ارەكەتتەنگەن. (“وگونەك” جۋرنالىنىڭ ءبولىم رەداكتورى مايرا كاكىمبەكقىزى سالىقوۆامەن بىرگە.) كەزدەسۋدى ۇيىمداستىرۋ قيىن بولدى. ايتسە دە, س.زالىگينمەن “موسفيلم” كينوستۋدياسىندا (اۆتوردىڭ “ۆيشنەۆىي ومۋت” ءفيلمى ءتۇسىرىلىپ جاتتى. 1990 ج.) پىكىر الىسۋ رەتى كەلدى. اكادەميك سەرگەي پەتروۆيچ زالىگين سول كەزدەگى “ەكولوگيا جانە بەيبىتشىلىك” قوزعالىسىنىڭ پرەزيدەنتى ەدى. ول كىسى رەسەي تابيعاتىن, تۇششى اعىن ازايسا, سولتۇستىك مۇزدى مۇحيت سۋىنىڭ تۇزى ارتىپ, مۇزى ەرۋى كۇشەيەتىنىن ءبىراز تىلگە تيەك ەتتى. مەن ارال اپاتى اسەرىنىڭ دۇنيەگە ونان دا زىلدىرەك ەكەنىن, وب وزەنىنەن الىناتىن 15 پايىز سۋدىڭ (سول كەزدەگى جوبا بويىنشا) سولتۇستىك مۇزى ءۇشىن تامشىداي كولەم ەكەنىن, مۇنىڭ سىرتىندا ارالدىڭ كسرو-داعى اشارشىلىق, ۇجىمداستىرۋ, سوعىس, تىڭ كوتەرۋ سياقتى تالاي سىندا ەلدى دەمەپ الىپ شىققان يماندىلىق مىسالىن, “دۇنيە – كەزەك” ەكەنىن العا تارتتىم. قارت قالامگەر بۇل جايتتاردى جوققا شىعارا المادى... كسرو-نىڭ بولاشاعى الماعايىپ بوپ تۇرعان ءسات ەدى. سونان كەيىن “بالاپان – باسىنا, تۇرىمتاي – تۇسىنا” دەگەن كەزەڭ كەلدى. كوپ نارسە اتتان اۋعانداي, كۇن تارتىبىنەن قولاپايسىز ءتۇسىپ قالدى... وسى ءبىر مىسالدى وتكەنگە ساياحات ءۇشىن ەمەس, جاڭا اقيقاتىمىزداعى جاڭا باستامالاردا تاعى دا الدان شىعۋى مۇمكىن ىقتيمال قيىندىقتى ەسكەرە ءجۇرۋ ماقساتىندا كەلتىرىپ وتىرمىن. تومەندەگى ويلار دا سول ماقساتتان تۋىنداعان ۋاجدەر. دۇنيە جاڭعىردى. الەمنىڭ التىدان ءبىر بولىگى اسا جاڭا تاريحقا قادام باستى. ەگەمەن ەلىمىز مۇددەسى ءبىزدىڭ ىزدەنىس كوكجيەگىمىزدى ايتا قالارلىقتاي كەڭەيتتى. سول اۋاندا شۇرايلى ولكەلەرىمىز بەن شولەيت جەرلەر ءۇشىن مول سۋ قاجەتتىلىگى وتكىر كوتەرىلە باستادى. ارينە, سۋعا قاتىستى ماسەلەلەردە, توڭىرەكتەگى ۇردىستەر رەتىمەن, ءوز قوم سۋلارىمىزدى – مىسالى, ەرتىس اعىنىن – شەتىن شىعارماي, وزىمىزدە قالدىرۋ ارەكەتىنە بارۋعا بولار ەدى. بىراق بۇل بيىك وركەنيەت مۇراتتى ەل ءۇشىن الەمدىك قاۋىمداستىق كونتەكسىندەگى شالاعاي شەشىم كورىنەرى ءسوزسىز. بىزگە پاراسات تۇعىرىنداعى كوشەلىلىك جولى كەرەك. ءسىرا, وسى رەتتەن, سولتۇستىك كورشىمىز دە ءسىبىر سۋى ماسەلەسىندە بۇگىن ەندى ءوزى ىنتالىلىق تانىتا باستادى. ماسەلەنىڭ كەزىندە ۇقساتىلىپ ۇسىنىلعانى سونشالىق, ءبىزدىڭ تومەندەگى ءبىراز وي قايتالاۋ سەكىلدى كورىنۋى مۇمكىن. ايتسە دە, نەگىزگى, نەگىزدى تەزيستەردى پايىمداۋ شارت. ەڭ الدىمەن, تەرىسكەي بەتتەن سۋ كەلسە, وڭتۇستىكتىڭ سۋ سۇراپ, تۋسىراپ جاتقان جەرلەرى اباتتانىپ-شۇراتتانىپ, ءيسىنىپ, بەرەكە كوزىن اشادى. سولتۇستىك دۇنيەسى ءۇشىن جاي عانا ىلعال ماسساسى تۇرىندە كەتىپ جاتقان اعىننىڭ ءار تامشىسى بۇل بەتتە التىننان قىمبات قۇندىلىق پەن ماندىلىككە يە بولادى. مولاياتىن استىق, ماقتا, جەمىس, باقشا داقىلى, مال باسى, ايماقتارعا تۇسەتىن سۋ قاتىناسى, سۋ ەلەكتر ستانسالارى دەيىك. اياسى كەڭەيەتىن جاسىل ايماق, سولتۇستىك-وڭتۇستىك اراسىنا تارتىلاتىن الەمدىك ماڭىزى زور ەكولوگيالىق ءدالىز, تولىسقان وزەن-كول, جۇمساراتىن اۋا-رايى – ەكولوگتار مەن تابيعات سەيىستەرىنىڭ سالاسى. اسا زور عالامدىق پروبلەما – ءال ۇستىندەگى ارال ءۇشىن دە ۇلكەن ءۇمىت كوزى اشىلادى. داۋسىز شىندىق – كۇتۋلى يگىلىك دەگەنىڭىز شاش-ەتەكتەن بولماق. جوبانىڭ تەحنيكالىق شەشىمى, بۇرىلاتىن سۋ كولەمى, سوناۋ, وتكەن ىزدەنىستەردە مەيلىنشە ناقتىلانعان ەدى. ايتسە دە, ءىس اۋقىمىن جاڭاشا بەلگىلەۋ – ۋاقىت تالابى. وڭتۇستىك قاناتتاعى كۇتۋلى يگىلىكتەردى نوبايلاعاندا, ناتيجەلەر ءبىر جاقتى عانا بولادى ەكەن دەگەن وي تۋماسا كەرەك. نەگىزى رەسەي جەرى بوپ تابىلاتىن سولتۇستىك قانات تەك سۋ وتكىزىپ بەرۋدى عانا قاناعات تۇتپايدى. باتىس ءسىبىردىڭ نۋ تايگاسى مەن قورىس باتپاعى استىندا مول بايلىق جاتىر. كورشىمىز قۇرعاقتان جەر تاسىپ, تىم ىلعالدى ولكەدە جاساندى تۇعىر-ارالدار جاساپ, ماڭگىلىك توڭ قاباتىن ءجىبىتىپ, سول كەنىشتەردى ءبىراز قيىندىقتارمەن يگەرۋگە ءماجىبۇر ەكەنى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. ءسىبىر تابيعاتىن, ورمان-تۋندرا شىرقىن بۇزباي, مەيلىنشە يكەمدى تۇردە ءبىر ۇلەس سۋ الۋ, جىلدا دەرلىك كوكتەمگى جايىلما باساتىن, شەكسىز باتپاعى جىل-ون ەكى اي بويى جول بەرمەيتىن ايماقتا كورشىنىڭ شارۋاشىلىق جۇمىستارىن ۇتىمدى جۇرگىزۋىنە ءسال دە بولسا سەپتەسەرى ءسوزسىز. مۇنىڭ سىرتىندا, رەسەيدىڭ تيۋمەن, سۆەردلوۆ, قورعان, چەليابى وبلىستارىنىڭ ءبىرشاما سۋ پروبلەماسى وسى ارنانىڭ كەلۋىن كۇتۋدە. جانە دە, ەرتىس سۋىن ءبىزدىڭ كەرەكۋدە “بۇعالىقتاپ قالماي”, رەسەيدىڭ تابيعات, سۋ قاتىناسىنا قىزمەت ەتۋى ءۇشىن وبكە دەيىن ءبىراز “جۇمىس ىستەۋگە” بەرە تۇرۋ – ەكى جاققا دا ءتيىمدى, كورەگەن ساياسات بولماق. باتىس ءسىبىردىڭ اۋقىمدى اۋماعى ءومىرىن ەرتىسسىز كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. دەمەك, سىبىردەن كەلەتىن سۋ – ءبىز سۇراپ, نە ساتىپ الاتىن سىباعا ەمەس, “ەڭبەك وتەۋىن” الىپ, ياعني ۇستەۋلەنىپ, قايتا ورالاتىن ءوز يگىلىگىمىز دەۋگە تولىق نەگىز بار. سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتىڭ تۇزى ارتىپ, مۇزى ەرۋ پروتسەسىنە الىناتىن از ۇلەس سۋدىڭ كوپ اسەرى بولماسا كەرەك. انىعىندا, وڭتۇستىكتەن باستاۋ الىپ باراتىن جىلى اعىن مۇحيت مۇزىن تۇزدانۋدان گورى كوبىرەك بۇزاتىن فاكتور دەۋگە بولادى. سول اسەر ءسال ازايادى. ال, عالامدىق جىلىنۋ قۇبىلىسىنداعى تۇران اپتابى مەن ارالدىڭ تۇزدى داۋىلىنىڭ وراسان زور فاكتورىن ءالى ەش ءىلىم ناقتىلاي العان جوق. سولاردى سولتۇستىكتەن كەلەتىن سالقىن سۋ ماسساسى باسىپ, ءپاتىن قايتارسا, بۇل ءتىپتى, پلانەتارلىق ەلەۋلى جەڭىس دەۋگە بولادى. دەمەك, كەشەگى پراگماتيكالىق ۇستانىمدا ء“سىبىر ارناسىندا” سىباعاسى اۋىزعا دا الىنباعان ارالدىڭ, ەندى, جاڭا يماندىلىق, ەكولوگيالىق ماعىنا نەگىزدى ۇلەسى كورسەتىلۋى كەرەك. ارنالى اعىننىڭ, ءتىپتى, تاناپتاردى سۋارىپ-اق قايتقان, 50 پايىز قايتارىم سۋى بولسا دا, ارالعا جاراپ جاتىر. كەشەگى ەسەپ بويىنشا, سوناۋ سىبىردەگى حانتى-مانسي قالاسىنان بەرى بۇرىلاتىن سۋ – وب-ەرتىس الابىنىڭ 15 پايىزى ەدى. ءبىر اشموشكەگە دە جەتپەيتىن شاما; 380 ملرد. تەكشە مەتر وب اعىنىنىڭ, شامامەن, 57 ميللياردى. ەجەلگى ءامۋ-سىردىڭ ارالعا قۇيعانىنان دا مول سۋ. سولتۇستىك ءۇشىن – تامشى, وڭتۇستىك ءۇشىن – ىرعىن مولشىلىق. جانە وسىعان تەك رەسەي-قازاقستان عانا ەمەس, وڭتۇستىكتەگى ءبىراز اعايىننىڭ دا مۇددەلى ەكەنى داۋسىز. ەندەشە, كەشەگىدەن بۇگىننىڭ تەحنيكالىق الەۋەتى, مۇمكىندىكتەر جوعارى دەسەك تە, جۇمىلا كوتەرگەن جۇكتىڭ جەڭىل كەلەرى انىق. باتىس ءسىبىر-ورتالىق ازيا ارناسى ءبىزدىڭ وڭتۇستىك داريالارداعى ءداستۇرلى سۋىمىزدىڭ ۇلەسىن ەشبىر كەمىتۋگە نەگىز بولماۋى ءتيىس. مۇنىڭ ساياسي دا, باسقا دا تەتىكتەرى بەكەم قولدا بولماعى ءلازىم. كورشىلەردىڭ وڭتۇستىكتەگى شۇرايلى اتىراۋلىق ولكەلەرى بىزدەگىدەن كەم سۋسىراپ جاتقان جوق. ءسىبىر سۋىنا ول جاق تا مۇددەلى. ول بەتتەگى اعايىنداردىڭ اتقارىلماق جۇمىسقا ەسەپتى, جوسپارلى قاتىسىنا سايكەس سىباعالى سۋى بولادى. يدەيانىڭ عىلىمي جانە تەحنيكالىق ىرگەتاسى كوتەرىلگەن. جاڭا ۇستانىم ۇدەسىندە ماسەلەنىڭ الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق, ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن زەردەلەۋ – ۋاقىت تالابى. “ساباقتى ينە – ساتىمەن” دەيدى كونەلەر ءوپتيميزمى. ەندەشە, ەسىك قاعىپ تۇرعان بۇل باستاماعا قاۋىمداسا بەت بۇراتىن كەز كەلگەن سىڭايلى. ەكىنشى قانات: ەۋرازيا ارناسى 2007 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە وتكەن تمد ەلدەرى ەكونوميكالىق فورۋمىندا ەلباسىمىز كاسپيدەن قارا تەڭىزگە “ەۋرازيا” سۋ جولىن تارتۋ تۋرالى تىڭ وي ايتتى. ورتاعا تاستالعان ويدىڭ اۋقىم, تابيعاتى تىم ەرەك ەدى. دوستاستىق ەلدەرى باسشىلارى, وسىناۋ, جاڭا, باتىل ۇسىنىستى پايىم تارازىسىنان وتكىزۋ مۇرساتىن الىپ تاراستى سوندا. يدەيالار... ولار ۋاقىت تولقىنىندا تۋادى. وزىق, ورنىقتى وي-تۇعىرلارعا تابان تىرەيدى. ادام, ادامزات پايىمىنىڭ كۇردەلى تارازىسىنان وتەدى. سونداي كەزەڭدەردەن وتكەن ومىرشەڭ باستامالار جۇرە-كەلە ادامزات يگىلىگىنە اينالادى. ءبىزدىڭ جاڭا تاريح وسىنداي سونى جانە باتىل ويلار ءورىسىن اشتى. الەمدىك ايدىندار قيسىنىن ىنتا اياسىنا سىيعىزا زەردەلەپ كورەلىك. سويتكەندە, جەر عالامشارىنىڭ كوك كەمەر بەلدەۋى – جەرورتا تەڭىزى, قارا تەڭىز, كاسپي, ارال, بالقاش سۋلارىنىڭ كەلىستى تىزبەگى كوزگە ەرەكشە تۇسەر ەدى. قالامگەرلىك شىعارماشىلىق ءسال شەگىنىس: مەن سول كوكجايقىن تىزبەكتى “پلانەتانىڭ كوك القاسى” دەپ اتاۋدى ۇسىنىپ ەدىم... كەمەڭگەر تابيعات ەۋرازيا بايتاعىنداعى تىرشىلىك ءمانى, ءومىر ءسانى, ميلليونداردىڭ سالاۋاتتى ويكۋمەنا كەپىلى ءۇشىن سولاي ۇيعارىپ جاراتقان كەرەمەت ول. (وسى كوك القادان الىپ كونتينەنتتىڭ ەڭ قاتال كليماتتى تورىندەگى ارالدىڭ ءزۇبارجات “مونشاعى” ءۇزىلىپ كەتۋى – ورنى تولماس وكىنىش تە, سالدارى عالام جانە عاسىرلاردى شالاتىن قاتەرلى قۇبىلىس بولۋى دا مۇمكىن.) سوناۋ ۇلى تىزبەكتىڭ ازوۆ-كاسپي ارالىعىنداعى ماڭ دالا باۋىرىنا ءبىر جۇمباق باسىپ جاتقان سەكىلدى كورىنەدى. بۇگىن ەندى باتىل ايتۋعا بولادى: سولتۇستىك كاۆكاز الدى مەن شىعىس ەۋروپا جازىعى تۇيىسكەن بۇل ولكەدە اۋقىمدى يدەيانىڭ كىلتى, الەمدىك ءمانى بار يگى ءىستىڭ شەشىم ءورىسى جاتىر. پلانەتامىز تاريحىنىڭ ءبىر كەزەڭى وسىنى اشۋعا سەپتەسەدى. ازوۆ-كاسپي اراسى, ءبىر كەزدەرى (ەنتسيكلوپەديا تىلىمەن, “كۇنى كەشە عانا...”), وزەكپەن جالعاسىپ جاتقان. ءسىرا, بۇل جەرلەردە, شارتتى تۇردە, “مانىچ-كۋما” دەپ اتاۋعا بولاتىن, ارنالى بۇعاز جاتقان. بۇل – انتروپوگەن ءداۋىرى دەپ اتالاتىن كەزەڭنىڭ اقيقاتى. سونان بەرگى كەزەڭدە, كاۆكاز تاۋلارىنىڭ شىعىس ەۋروپا جازىعىنا “ەنتەلەۋى” بۇل ارنانى قىسىپ, اقىرى, جاۋىپ تىنعان. قازىر وسى ويىستا كۋما-مانىچ جۇلگەسى جاتىر. ورتا تۇسىندا, نە ازوۆقا, نە كاسپيگە اۋناپ كەتەرىن بىلمەي تۇيىقتالىپ قالعان, ۇزىنى 100 شاقىرىمنان اساتىن مانىچ-گۋديلو كولى, جاراتىلىس زاڭىنا سايكەس تۇزدانىپ ۇلگەرگەن. ءسىرا, ول ۋاقىت, الگى, “ساراتوۆ, ورىنبور” سياقتى نۇكتەلەر كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعاسى بولدى دەلىنەتىن تاريحي تۇسقا سايكەس كەلەدى. مىنە, وسى ۇلى تاريحي شىندىقتى جاڭا كەزەڭ, جاڭارعان ۇلىستار مۇددەسىندە قايتا ءتىرىلتۋ, بىزگە, ءبىزدىڭ ۇرپاققا جۇكتەلەتىن زور ميسسيا بولعالى تۇر. ازوۆ (قارا) تەڭىزىنەن كاسپيگە سۋ قاتىناسىن ءتۇسىرۋ كەرەك. وسى يدەيا, ەڭ الدىمەن, عالامي بولمىسقا, سوسىن الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي ىزگى نيەتتى ۇستانىمدارعا كەرەعار شىقپايتىنىنا سەنىم بار. بۇگىنگى جاڭا پالسافالىق كوزقاراس تالاپ ەتەتىن ەكولوگيا, تابيعات مۇددەسىن ايتساق, وسىدان مىڭداعان جىل بۇرىنعى سۋ جولىن قايتا ءتىرىلتۋ – بۇل اۋماق-ولكەگە جات, جاساندى, انتروپوگەندىك ارەكەت بولماس. سولتۇستىك كاۆكاز الدى الابى, كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋلارى مۇنداي تاريحي فاكتوردى “بىلەدى”. كەزىندە بۇل جەرلەردە سونداي ارنا مەن مول سۋ بولعان... ال ەندى, تىزگىنى ادامدار قولىندا بولاتىن ەندىگى ەسەپتى سۋ سەبەبىنەن, سوناۋ, ساراتوۆ, ورىنبور قالالارى قايتادان تەڭىز جاعاسىندا قالادى (ياعني, كاسپي ماڭى ويپاتى سۋعا نابىت بولادى) دەۋ – ەش قيسىنعا كەلمەيتىن ءۋاج. جاعداي تەتىگى, بىزدىڭشە, باسقا ماسەلەلەردە بولماق. “ەۋرازيانىڭ” الىپ ارناسى تۇگەلىمەن رەسەي جەرىنە تۇسەدى. الەمدىك تەڭىزدەرگە جالعاناتىن كاسپي جاعالاۋىندا مۇددەلەرى ۇندەس, تەڭ قۇقىقتى بەس ەل جاتىر. بۇل جاعدايلار يدەيانى ساياسي تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن ءبىرىنشى ورىنعا شىعارادى. ياعني, ارنا قۇرىلىسىنىڭ شەشىمى رەسەي مەملەكەتىنىڭ ساياسي ەرىك تۇعىرىنا تىكەلەي تاۋەلدى بولادى. بۇل ماسەلەدە ۇلكەن كورشىمىزدىڭ كەلىسىم عانا ەمەس (“كەلىسىم” بۇل جەردە ماسەلە اۋقىمىن, سالماعىن قامتي المايتىن تار ۇعىم), سونىمەن بىرگە, قاتىستىلىق, ىنتا, مۇددە ەرىگى كەرەك. سويتكەن جاعدايدا عانا, ءبىزدىڭ مۇنان ارعى ۋاجدەرىمىز نەگىزدى, ورىندى بولىپ شىقپاق. جاڭا باستامانىڭ قىسقاشا باعىت-جوبالارى قانداي: ازوۆ قالاسى تۇبىندەگى تەڭىز جاعاسىنان كاسپيدەگى كيزليار شىعاناعىنا شەيىن 700 شاقىرىمداي جەر بار. بۇل ەكى ارا – “كۋما-مانىچ” ويىسى دەپ اتالادى. الىپ ارنا وسى اڭعارمەن تارتىلادى. ءبىر قاراعانعا, مانىچ وزەنىنىڭ اتىراۋى, ونان جوعارىراقتاعى كولدەر تىزبەگى, كۋما قۇيارلىعى – ارنا وزەگى قۇرىلىسىنا سۇرانىپ-اق تۇرعانداي. بىراق, ەكولوگيالىق تۇرعىدان, “ەۋرازيا” ارناسىن مانىچ وزەنىنە, ۆەسەلىي سۋ قويماسىنا, مانىچ-گۋديلو كولىنە, چوگراي, كۋما سۋ جۇيەلەرىنە سوقتىرماي (ياعني, الاپتىڭ سۋ كوزدەرى تابيعاتىن مەيلىنشە ساقتاي وتىرىپ), وسى جۇلگەگە جاپسارلاس (پاراللەل) تارتۋ ءتيىمدى دە, ساۋاتتى شەشىم بولۋى مۇمكىن. سويتكەندە, روستوۆ, ستاۆروپول ولكەسىنىڭ ەگىن القاپتارى, جايىلىم-توعاي شۇراتتارىنىڭ مۇرتى دا بۇزىلمايدى. جۇيەدەگى 4 شاعىن وزەن, 4 تەمىرجول ارنا ۇستىمەن كوپىر, اكۆەدۋك ارقىلى وتەدى. (بۇل جەردە, اتالمىش ارنامەن ەرەك الىپ مۇحيت لاينەرلەرى وتپەيتىنىن ەسكەرگەن ءجون). ال قاجەتتىگى تۋىپ جاتسا, الگى اتالعان سۋ كوزدەرىمەن ارنانىڭ كەي بولىكتەرىن ۇستەۋلەپ وتىرۋ ءتىپتى ءتيىمدى بولار ەدى. (ارينە, بۇل ايتىلعانداردى جوبانىڭ ءبىر ىقتيمال نۇسقاسى عانا دەپ قاراۋ كەرەك). قۇرىلىستىڭ ناقتى تەحنيكالىق پارامەترلەرىن بەلگىلەۋ, يدەيانى ينجەنەرلىك تۇرعىدا جۇزەگە اسىرۋ – ماماندار قۇزىرەتىندەگى شارۋالار. ايقىنداۋشى فاكتورلار سان-سالالى (ساياسي, ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە ت.ب...) بولۋى مۇمكىن. ايتسە دە, ورتاعا ءبىر-جار ەسەپ ۇسىنايىق: 700 شاقىرىمدىق ارنانىڭ قۇلاۋ ەڭىستىگى 28 مەتر, ياعني ءار شاقىرىمعا 4 سم. كولبەۋلىكتەن كەلەدى. جانە ارنا اعىسى باتىستان-شىعىسقا, جەردىڭ اينالۋ باعىتى بويىنا تۇسەدى. بۇل جاعدايلار دالالىقتىڭ تىنشۋ وزەنىندەي تىمىق, سابىرلى اعىندى سۋ جولى بولاتىنىن ايتادى. مۇنداي بۇعازدا كەمەلەردىڭ جۇزۋىنە اعىس, قۇلاما دەگەن قۇبىلىستاردان كوپ كەدەرگى بولمايدى. بۇل, ءوز كەزەگىندە, وزەك بويىن كوپتەگەن جاساندى قاقپا, شليۋزدەرمەن بوگەپ-رەتتەۋ جۇمىستارىنان قۇتقارادى. ياعني, ارنا بويىندا قوسالقى قىزمەت, قۇرىلىمدار كوپ قاجەت ەتىلمەيدى. وسى جايت ارنا قۇرىلىسى مەن ونى پايدالانۋ جۇمىستارىن مەيلىنشە قاراپايىم دا, ارزان شەشۋگە سەپتەسەدى. سۋ جولىنىڭ بىرقالىپتى كولبەۋلىگىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن مانىچ سۋايرىعىندا (ابس. بيىكتىگى 26 م.) جەر بەتىنەن 40 مەتردەي تەرەڭ قازۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى مۇمكىن. ياعني, ارنانىڭ ەڭ تەرەڭ تۇسى سوندايلىق قانا بولادى. كەلەسى ءسوز رەتىندە, “ەۋرازيا” سۋ جولىنىڭ يگىلىك باستاۋلارىن ءبىرشاما زەردەلەۋگە بولار ەدى. بۇل ارنا وزەندەر اعىنىنا تابيعاتى اسا تاۋەلدى, كەزىندە ءوزى دە ارال باۋىرىنىڭ كەبىن قۇشا جازداعان كاسپي تەڭىزىنە كەلەتىن تاعى ءبىر سۋ كوزى بولادى. ول جانە ەشقانداي سۋتارتقىش-كوتەرمە كومەگىنسىز ء(سىبىر ارناسى مىسالىنداي ەمەس), ءوز ەكپىنىمەن اعاتىن ەركىن سۋ بولادى. مىسالى, وسى جولمەن كاسپيگە جىلىنا 30-دان 60 تەكشە شاقىرىمعا شەيىن اعىن قۇيىپ تۇرۋعا بولادى. بۇل – ءومىر ىرعاعى الماعايىپ كاسپي ءۇشىن ءبىر كەپىلدى, تۇراقتى ىلعال كوزى ەمەس پە؟ جانە بۇل اعىن قارا تەڭىزدىڭ ءسىلتىلى اششى سۋى ەمەس, كۋبان, دون ساعاسىنان بەرى تارتىلاتىن ازوۆ تەڭىزىنىڭ سالىستىرمالى, جۇمساق سۋى بولادى. وسى سۋ تارتۋ, تاعى ءبىر ەسەپپەن, الەمدىك مۇحيت دەڭگەيىنىڭ قاتەرلى كوتەرىلۋىنە دە (ينەنىڭ جاسۋىنداي بولسا دا) وڭ ىقپال ەتەرى حاق. ەڭ باستىسى, حالىق شارۋاشىلىعىنا اسا قاجەت, بىراق كاسپي تاعدىرى تىم تاۋەلدى ەدىل, جايىق, كۋرا, تەرەك اعىندارىن ءوز وڭىرلەرىندە ءبىرشاما ەركىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ء(تۇبى, ەكولوگيالىق تىعىرىقتاعى ارال مۇددەسى دە وسى فاكتورعا ءبىر تابان تىرەۋى مۇمكىن). اتالمىش ارنا وزىمەن جاپسارلاس مانىچ-گۋديلو جۇيەسىنىڭ كارىزدىك سۋلارىن رەتتەۋشى قىزمەتىن اتقارۋى دا مۇمكىن. بۇل رەتتە, ەكولوگتار مەن اگروتەحنيكتەردى ۇلكەن سۋ كەلگەندە الاڭداتاتىن, جەر استى سۋىنىڭ كوتەرىلۋى, جەر بەتىنىڭ قايتالاپ تۇزدانۋى سياقتى كەلەڭسىز قۇبىلىستار بولماۋى ءتيىس. ارنا ماڭايداعى سۋ كوزدەرىنەن ءبىراز تومەن جاتادى... ال ەكولوگيالىق تەرەڭ زەردەلەۋ قارا تەڭىز بەن كاسپي تابيعاتىنىڭ ۇشتاسۋ-ۇيلەسۋىن ساراپتايدى. كەزىندە بۇل ايدىنداردىڭ جالعاسىپ جاتقانى تابيعات “جادىندا” بولۋعا ءتيىس. دەمەك, كوپ ەكولوگيالىق جاتسىنۋ كۇتىلمەيدى... ال ەندى, قارا تەڭىزدىڭ اقتۋشا اكۋلالارى كاسپيگە كەلىپ, قاراكوز بەن يتبالىقتاردى قىرىپ سالادى ەكەن دەۋ – سۋبتروپيك جاعاجايىندا شومىلساڭ اكۋلادان ولەسىڭ دەگەن سياقتى قيسىنسىز گاپ. ارينە, ەكولوگ-ماماندار, وزگە دە سالا ساراپتاۋلارى قاتارىندا ءوز سوزدەرىن ايتاتىن بولادى. ارنانىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى – ۇلكەن ماسەلە. ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ توقسان تاراۋ جولى توعىسقان ولكەمىز ءۇشىن تاعى ءبىر عاجاپ پەرسپەكتيۆا – الەمدىك مۇحيتتارعا تۋرا جول اشىلعالى تۇر. سۋ جولى الەمدە مويىندالعان ەڭ ارزان, ەڭ ءتيىمدى جول. رەسپۋبليكامىز تەڭىزجاعالىق ەلگە اينالادى... قالامگەرلىك بەينەلى وي قاناتىندا, مەن قازاقستاننىڭ سوناۋ, وڭتۇستىك-شىعىس ىرگەسى, الاتاۋ مەن التاي اراسىنداعى الىپ اڭعارلار الابىن ەۋرازيانىڭ “ ۇلى قاقپالار ولكەسى” دەپ اتاۋدى ۇسىنىپ ەدىم. ەندى ءبىز ءۇشىن “ ۇلى تەڭىزدەر قاقپاسى” نەمەسە الەم مۇحيتتارىنا جول اشىلاتىن بولادى. بۇل جول ەۋروپا مەن شىعىس, وڭتۇستىك-شىعىس, ءتۇبى, وڭتۇستىك ازيانىڭ “ۇيقىدان ويانىپ جاتقان” ايماقتارىن ءتيىمدى جاقىنداتادى. جارتى الەم ءۇشىن يگىلىك ارناسى بولۋى مۇمكىن. يدەيا – قازاقستاندىكى, ول – قازاقستان باسشىسىنىڭ اۋزىمەن العاش ايتىلدى. العاشقى ەسەپ بويىنشا, قۇرىلىس باعاسى 6 ميلليارد دوللار كولەمىندە. ەندىگى ءسوز كەزەگىندە, كاسپي بويىنداعى بەس ەل فاكتورى ويعا ورالادى. بۇل فاكتوردى اينالىپ وتۋگە بولمايدى. كورشىلەردىڭ وسىناۋ يدەياعا كوزقاراستارى قانداي؟ كاسپي الابىندا جاتقان ىرگەلەس تۇركىمەن, يران, ءازىربايجان ەلدەرى الەمدىك ايدىندارعا شىعۋعا نەگە مۇددەلى بولماسقا؟!. اسىرەسە, تۇركىمەن, ءازىربايجان ءۇشىن تەڭىزجاعالىق ەل بولۋ كەلەشەگى تارتىمدى ەمەس پە؟ ول ەلدەر ءۇشىن دە عاجاپ مۇمكىندىك اشىلعالى تۇر. ال پارسى شىعاناعى جانە ءۇندى مۇحيتىن جاعالاپ جاتقان يراننىڭ “ەۋرازيا” ارناسى ارقىلى جەرورتا تەڭىزىنە شىعار جولى اراب تۇبەگىن اينالۋدان 2000-3000 شاقىرىمداي قىسقا بولادى ەكەن. ال قارا تەڭىز جاعاسىنداعى, دۋناي الابىنداعى ەۋروپا مەملەكەتتەرىنە پارسى ەلىندە بۇل سۋ جولىنا باسقاداي ءتيىمدى بالاما جوق دەۋگە بولادى. ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني-ادامي قاتىناس تەك شىعىستىڭ عانا مۇددەسى ەمەس. ەكىنشى جاقتان باتىستىڭ دا وسى قاتىناسقا ىنتا-مۇددەسى زور ەكەنى داۋسىز... ميللياردتاعان قارجى تالاپ ەتەتىن ارنا قۇرىلىسى وسىناۋ ىنتالىلىق پەن قاتىستىلىققا شاققاندا, ايتارلىقتاي جەڭىل نۇسقاعا ءتۇسۋى مۇمكىن. بۇل جايتتار ماسەلەنىڭ ساياسي جاعىنىڭ ماڭىزىن تاعى دا العا تارتادى. تۇپتەپ كەلگەندە, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق, سىندارلى ساياسات, پراگماتيكالىق ەسەپكە تابان تىرەگەن سەنىمدى تۇعىر قاجەت. ەڭ الدىمەن, رەسەي مەملەكەتىنىڭ بۇل ماسەلەدەگى ۇستانىمىنا كوپ نارسە قاتىستى. رەسەيدىڭ ەدىل اتىراۋى, سولتۇستىك كاۆكاز, وڭتۇستىك دالالىق ولكەلەرىنىڭ ەكونوميكاسى دا وسى ارنامەن جاڭا سەرپىن الۋى مۇمكىن... الەمدە حالىقارالىق, عاسىر ءداستۇرلى ەلدەردى كوكتەپ ءوتىپ جاتقان, ءجۇز شاقىرىمدىق سۋەتس, پاناما, كيل كانالدارىنىڭ ۇلگى-مىسالدارى بار... ءمان-مازمۇنى عالام اۋقىمدى بۇل يدەيالار كەشەگى ءبىر وتكەنمەن قوسا مىنەلگەن “الىپتىق سىرقاتى”, ءىسىنىپ-كەبىنگەن اسىرەتىراشتىق جەلىگى ەمەس, جاڭا تاريحىمىزدىڭ اقيقاتى ۇسىنا باستاعان دىلگىر ءومىر قاجەتتىلىكتەرى. بۇگىن جۇزەگە اسا باستاعان ترانسەۋرازيالىق باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي اۆتوجولى, قازاقستان-يران تەمىرجولى قۇرىلىستارى وسىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارى. دەمەك, عاسىرلار بويى ادامدار كوڭىلىن باۋراعان وسىناۋ ىزگى ويلاردى باتىل جۇزەگە اسىرۋدىڭ, ادامزات يگىلىگىنە اينالدىرۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. سايلاۋباي جۇباتىر ۇلى, جازۋشى, ەكولوگ. قىزىلوردا وبلىسى.