جازۋشى مەن تيران. بىرەۋى قالام قۇدىرەتىنە سيىنىپ, الەمگە ىزگىلىكتىڭ شۋاعىن شاشسا, ەكىنشىسى ءالى كۇنگە دەيىن قولىنداعى وكتەم بيلىگىنىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ كوزىن قاسىرەتتەن اشقىزباي ءجۇر. كونە تاريحتى ويشا شولىپ وتسەڭىز, جازۋشى مەن تيراننىڭ ءتىل تابىسىپ, ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرگەن زامانى بولماعانىنا كەزەكتى رەت كوزىڭىز جەتە تۇسەدى. داۋرەنى وتكەندە الدامشى ساعىمداي كوزدەن بۇل-بۇل ۇشاتىن بيلىگىنە عانا سەنەتىن ديكتاتورلار ۇلتتىڭ جانايقايى بولىپ تابىلاتىن ادەبيەتتەن ولەردەي قورقىپ, رەپرەسسيالىق تسەنزۋرانى ەنگىزىپ, ازات ويلى جازۋشىلاردى كوزدەرىنەن تاسا قالدىرماي, ۇنەمى ولاردى قىراعى باقىلاۋدا ۇستاپ كەلەدى.
ويتكەنى ناعىز ادەبيەت قۇلدىقتىڭ پەردەسىن ج ۇلىپ تاستاپ, وتىرىك يدەولوگيانىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرادى, پەندە بالاسىنىڭ ناداندىعى تۋعىزعان كەدەرگىلەردى بۇزىپ-جارىپ, ادامعا ازاتتىقتىڭ رۋحىن سىيلايدى.
قولدان اشارشىلىق ۇيىمداستىرىپ, جۇرتتى قىناداي قىرىپ, ايۋاندىقتان دا اسىپ تۇسەتىن جازالاۋلاردىڭ سوراقى تۇرلەرىن ويلاپ تاپقان قاتىگەز ستالين دە حالىقتى قۇلدىقتا ۇستاعان كەڭەستىك يدەولوگياعا تونەتىن قاۋىپتىڭ ادەبيەت جاقتان كەلەرىنەن قاتتى كۇدىكتەندى. ناعىز ءسوزدىڭ وزەگىندە توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى اتىلاتىن وقتىڭ جاتاتىنىن سەزگەن تيران اقىندىق مىنەزى, ازاماتتىق ۇستانىمى, ەڭ باستىسى تالانتى بار قالامگەرلەردى قۇرمەتتەيتىن ءتۇر تانىتىپ, ولاردىڭ كوزىنە ونەردى تۇسىنە الاتىن جاقسى باسشى بولىپ كورىنۋگە تىرىستى. ەڭ قىزىعى, ديكتاتور الدىنا ءتۇسىپ, قۇراق ۇشاتىن جاعىمپازداردى, جەكە باسىنا تابىنىپ, سوزدەن ساراي سوققان جالپاقشەشەيلەردى ەمەس, اقىلدى ويىن باتىل جەتكىزۋدەن قايمىقپايتىن, جۇرەگىندە قايراتى بار شىعارماشىلىق ادامدارىن ءوزىنىڭ جاعىنا قاراتىپ الۋعا زور ءمان بەردى.
جازۋشى بۋلگاكوۆ پەن تيران ءستاليننىڭ اراسىنداعى «دوستىق» قارىم-قاتىناستىڭ العاشقى كىرپىشى وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىنىڭ اياعىندا قالانا باستاعانى تاريحتان ءمالىم. ەكەۋىنىڭ ءبىر-بىرىمەن جاقىنىراق تانىسۋىنا 1926 جىلى وگپۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ قالامگەر پاتەرىنىڭ استان-كەستەڭىن شىعارىپ ءتىنتۋ جۇرگىزىپ, ء«يتتىڭ جۇرەگى» پوۆەسىنىڭ قولجازباسى مەن كۇندەلىگىن تاركىلەۋى سەبەپ بولدى. «ىشتەن شىققان شۇبار جىلان» بولعاندىقتان, قانداي قالامگەر ۇزاق جىلدار بويى تولعاتىپ تۋعىزعان تۋىندىسىنان تىرىدەي ايىرىلعىسى كەلەدى دەيسىڭ. باسقا بىرەۋ بولسا, كەڭەستىك بيلىكتى اياۋسىز ماسقارالاعان شىعارماسىن قايتارىپ الۋعا ارەكەت ەتپەك تۇگىل, اداسقانىن مويىنداپ, انت-سۋ ءىشىپ, امان قالعانى ءۇشىن قاھارىنان قار جاۋعان قىزىل يمپەريانىڭ اياعىنا جىعىلىپ, كەشىرىم سۇرار ەدى-اۋ. بۋلگاكوۆ بولسا كۇناسىن مويىنداماق تۇگىل, كەرىسىنشە جوعارى جاققا قايتا-قايتا شاعىمدانىپ, اقىر سوڭىندا رەسمي بيلىك پوۆەستىڭ قولجازباسىن دا, كۇندەلىگىن دە وعان قايتارىپ بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. ءيا, بۇل كەڭەستىك بيلىكپەن تەكەتىرەسكە تۇسكەن سۋرەتكەردىڭ العاشقى جانە ەڭ اقىرعى جەڭىسى ەدى. بىراق بايعۇس بۋلگاكوۆ وسىدان كەيىنگى «ايقاستاردىڭ» بارىندە دە رۋحىنىڭ قورلانىپ, ۇنەمى بيلىكتىڭ مازاعىنا ۇشىراپ, ءستاليننىڭ قولىنداعى قۋىرشاققا اينالاتىنىن قايدان ءبىلسىن.
بيلىكتىڭ, اسىرەسە جەندەتكە اينالعان زورلىقشىل تيرانيانىڭ ايداعان جاعىنا جۇرگىسى كەلمەي, ازۋىن كورسەتىپ, ايبات شەككەن جازۋشىنى اياعانىن قاشان كورىپ ەدىڭىز, قىمباتتى وقۋشىم. جازۋشىعا دەگەن قانداي ۇيىپ قالعان وشپەندىلىگىن جۇرەگىندە ساقتاپ جۇرگەن ستالين 1928 جىلدىڭ اقپانىندا «كراسنايا زۆەزدا» گازەتىنىڭ رەداكتورى فەليكس ياكوۆلەۆيچ كونعا جازعان حاتىندا بۋلگاكوۆتىڭ «قاشۋ» پەساسىنا «انتيكەڭەستىك قۇبىلىس» دەگەن باعا بەرەدى. ديكتاتوردىڭ اۋزىنان شىققان ءار سوزگە ءمان بەرىپ, ونى باسشىلىققا الىپ وتىرعان رەسمي بيلىك وسىدان كەيىن جازۋشىنىڭ تەاتر ساحناسىندا قويىلىپ جاتقان پەسالارىنىڭ ءبارىن رەپەرتۋاردان الىپ تاستاپ, تۋىندىلارىن باسۋعا قاتاڭ تىيىم سالدى. «بايتال تۇرماق باس قايعى» بولىپ, كۇنىن كورە الماي قالعان قالامگەرگە بۇدان وتكەن قانداي ازاپ پەن قورلىق بولۋى مۇمكىن؟ ايتىڭىزشى قانداي؟ تيراننىڭ شىعارعان قورقىنىشتى ۇكىمى قۇلاقتارىنا جەتكەندە, دوس تۇگىل دۇشپاندارى دا بۋلگاكوۆتان تەرىس اينالىپ كەتتى. كىمگە مۇڭىن شاعارىن بىلمەگەن جازۋشىعا بۇرالقى يتتەي قىڭسىلاپ, اشتان ولۋدەن باسقا امال قالمادى.
مەيلى عوي, ەگەر ويىڭا العان ءىسىڭدى تابىستى اياقتاپ, قيالىڭنىڭ بەسىگىن تەربەگەن شىعارمالارىڭدى جازىپ ۇلگەرسەڭ, ءولىم دە سونشالىقتى قورقىنىشتى قۇبىجىقتاي كورىنبەس ەدى-اۋ. بارىنەن بۇرىن, جازاتايىم كوز جۇمسا, ماحاببات ءۇشىن بۇرىنعى كۇيەۋى سىيلاعان جاقسى ءومىرىن مانسۇق ەتىپ, جازۋشىنىڭ قۇشاعىنا قۇلاعان جانە ونىڭ بويىنداعى تالانتىنا كامىل سەنىپ, بارلىق ايەلدىڭ ارمانى بولىپ تابىلاتىن باراقات تىرشىلىگىنەن باس تارتقان جۇبايى ەلەنا سەرگەەۆنانىڭ جاعدايىنىڭ نەشىك بولاتىنىن ويلاسا, ەكى دۇنيەدەن دە بەزىپ كەتكىسى كەلەدى. قايتپەك كەرەك؟ تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ءبىر-اق امالى قالدى, ول – ناعىز جازۋشى بولۋ جولىندا كورگەن بەينەتىن تاپتىشتەپ بايانداپ, اقىندىق تاعدىرى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا تۇرعان ستالينگە حات جازۋ. دەگەنمەن ميلليونداردىڭ ءومىرىن وتقا تاستايتىن اعاشتاي پەشكە لاقتىرعان جاۋىز جازۋشىنىڭ جانايقايىنا قۇلاق اسا قويار ما ەكەن؟ تاۋەكەل! باسىن جوعالتقان پەندە شاشىن جوقتاپ جىلامايدى.
جان دۇنيەسى كۇيزەلىپ, قالامىن قاندى جاسىنا مالىپ وتىرىپ جازعان, كورگەن قورلىعى, شەككەن ازابى سيپاتتالعان ايانىشتى حات ستالينگە جولداندى. «شەتەلگە قۋىپ جىبەرۋگە ىقپال ەتۋىڭىزدى سۇرايمىن» دەگەن جالىنىشتى تىلەكتى ايتۋعا دەيىن بارعان بۋلگاكوۆتىڭ قانداي كۇيگە ۇشىراعانىن كوز الدىڭا ەلەستەتۋدىڭ ءوزى ايانىشتى. مۇنداي تىلەكتى, ءتىپتى تىلەكتەن گورى كەكەسىنگە ۇقسايتىن سوزدەردى, اناۋ-مىناۋ ەمەس, تيراننىڭ بەتىنە باسىپ ايتىپ سالۋ ءومىرىن ءولىم بايگەسىنە تىككەنمەن پارا-پار اقىماقتىق ەمەي نەمەنە.
سىناپتاي سىرعىپ كۇن ارتىنان كۇن ءوتتى. جوعارى جاقتان جاۋاپ بولمادى. الدە, ستالين جازۋشىنىڭ حاتىن وقىپ شىعۋعا ۋاقىت تابا المادى ما؟ جو-جوق. مۇمكىن ەمەس. «تۋربيندەردىڭ كۇندەرى» پەساسىن ون التى رەت كورۋ ءۇشىن تەاترعا بارۋعا ۋاقىت تاپقان زالىمنىڭ جازۋشىنىڭ ءبىر جاپىراق ارىزىمەن تانىسىپ شىعۋعا مۇرشاسى بولماعانىنا كىم سەنەدى؟ ەندەشە, ۇزاققا سوزىلعان ۇنسىزدىكتىڭ ارتىندا ءبىر ۇلكەن گاپ بار. ول نە گاپ؟
جارتى جىلعا سوزىلىپ, جانىن قاجاعان ۇنسىزدىكتىڭ بىتپەيتىن سىڭايىنا كوزى جەتكەن بۋلگاكوۆ ەندى 1930 جىلدىڭ ناۋرىزىندا ۇكىمەتكە حات جازدى. 11 بولىمنەن تۇراتىن كەزەكتى حاتتى تولىق اۋدارماي-اق, مازمۇنىن عانا بايانداپ, اڭگىمەمىزگە قاتىستى كەي تۇستارىن عانا ءتارجىمالاپ بەرەيىك (حاتتىڭ تولىق ماتىنىمەن تانىسقىسى كەلگەندەر ونى مىنا سىلتەمەدەن وقي الادى: http://www.kulichki.com/inkwell/text/hudlit/ruslit/bulg/bulgakov.htm).
ۇكىمەتكە جولداعان حاتىندا دا بۋلگاكوۆ جازعان تۋىندىلارىن باسپايتىن, پەسالارىن قويمايتىن, ەشبىر مەكەمە جۇمىسقا دا المايتىن ەلدە ءومىر ءسۇرۋدىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن تىلگە تيەك ەتەدى. حاتىنىڭ سوڭىن تاعى دا «شۇعىل تۇردە كسرو-دان كەتىپ قالۋعا رۇقسات بەرۋلەرىڭىزدى سۇرايمىن» دەپ اياقتايدى.
بۋلگاكوۆتىڭ باتىلدىعى تاڭعالدىرادى. ول ەشتەڭەنى جاسىرماي, ويىن اشىق ايتتى. ءتىپتى ءوزىن كوممۋنيستەرگە بۇيرەگى بۇرىپ تۇرعان جازۋشى رەتىندە كورسەتۋگە تىرىسپايدى دا. كۇلبىلتەلەمەي نەمەسە تۇلكىبۇلاڭعا دا سالماي كەڭەستىك رەجىمدى قولدامايتىنىن دا انىق جەتكىزەدى. كوممۋنيستىك پەسا جازا المايتىنىن دا جاسىرمايدى. بۋلگاكوۆتىڭ بويىنداعى زيالىلىق قاسيەت وعان وسىنىڭ ءبارىن ىستەۋگە كەدەرگىسىن كەلتىرىپ تۇر. ول بيلىكتىڭ قۇلاقكەستى ق ۇلى بولۋدان باس تارتىپ, تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالعىسى كەلەدى.
ەكىنشى حات تا جولداندى. سىناپتاي سىرعىعان كوڭىلسىز كۇندەر دە جىلجىپ ءوتىپ جاتتى. جاۋاپ بولماعانىنا قاپالانعان بۋلگاكوۆتىڭ ومىرىندەگى ەڭ ازاپتى كۇندەر باستالدى. كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايىرىلدى, ىشكەنى ءىرىڭ, جەگەنى جەلىم بولدى. ۋايىمنان جانى جۇدەپ, قايعىدان جۇرەگى قارايىپ كەتتى. مۇمكىن, قاباعىنان قار جاۋعان, قاھارلى بيلىككە ايبات شەگىپ, مىنەز كورسەتۋدىڭ كەرەگى جوق پا ەدى؟ جەكە ادام تۇگىل, تۇتاس قوعامنىڭ قابىرعاسىن قاقىراتىپ جىبەرگەن ز ۇلىم بيلىككە سەس كورسەتەتىندەي كىم ەدى ول سونشاما؟ جو, جوق, ءبىز قاتەلەسىپپىز, ادام توزگىسىز قورلىق پەن ازاپقا شىداعان جازۋشىنىڭ ءالى دە مىنا جالعاننان كورەتىن جارىعى بار ەكەن. بىرنەشە ايدان سوڭ, شايتان ءۇمىتتىڭ سوڭعى تىرەگى سىنعانداي بولعاندا كۇتپەگەن جەردەن بۋلگاكوۆتىڭ پاتەرىندەگى تەلەفون تاياق جەگەن بالاداي شىرىلداپ قويا بەردى. حابارلاسىپ تۇرعان اناۋ-مىناۋ ەمەس, پرولەتاريات كوسەمى يوسيف ۆيسساريونوۆيچ ءستاليننىڭ ءوزى ەكەن. توبەسىنەن جاي تۇسكەندەي بولىپ, ەسەڭگىرەپ قالا جازداعان بۋلگاكوۆ مۇندايدى مۇلدە كۇتپەگەن. سەنەرىن دە, سەنبەسىن دە بىلمەگەن ول ءالى دە كوڭىلىندەگى تارقاي قويماعان كۇدىكتەن ارىلا الماي تەلەفون تۇتقاسىنا جەلىمدەي جابىسا ءتۇستى. جو-جو-جوق, جالعىز ول عانا ەمەس, ميلليونداعان ادامنىڭ بارلىعىنا دا جاقسى ءمالىم – تيراننىڭ داۋىسىن جازۋشى جازباي تانىدى. ستالين العان بەتتەن باستىرمالاتىپ, بۋلگاكوۆتى تاقىمداي الا جونەلدى. ء«سىزدىڭ ەلدەن كەتكىڭىز كەلىپ ءجۇر مە؟ نەمەنە, ءبىز ءسىزدى قاتتى شارشاتىپ جىبەردىك پە؟» دەگەن ساۋالدى توتەسىنەن قويىپ, ونى ابدەن ساسقالاقتاتىپ تاستادى. نە ايتارىن بىلمەي ابدىراپ قالعان بۋلگاكوۆ ورىس جازۋشىسىنىڭ رەسەيدە تۇرۋى كەرەك ەكەنى تۋرالى ويىن جەتكىزىپ, كوركەم تەاتردا ىستەگىسى كەلگەنىمەن, ەشكىم دە ونى جۇمىسقا الماي جاتقانىن حابارلاپ, مۇڭىن شاقتى. ستالين بولسا: ء«سىز تاعى دا ولارعا ءوتىنىش بەرىپ كورىڭىز. ولار كەلىسەدى دەگەن ويدامىن. بىزگە كەزدەسىپ, سويلەسۋ كەرەك ەدى», دەپ جاۋاپ بەرەدى. بۋلگاكوۆ تا ء«يا, ءيا, يوسيف ۆيسساريونوۆيچ! مەنىڭ سىزبەن مىندەتتى تۇردە اڭگىمەلەسۋىم كەرەك» دەپ العىسىن جاۋدىرادى. «دۇرىس ايتاسىز. ۋاقىت تاۋىپ اڭگىمەلەسسەك جاقسى بولار ەدى», دەپ ستالين اڭگىمەسىن تۇيىندەپ, تەلەفون تۇتقاسىن قويا سالادى.
ەرتەڭىنە تاڭ اتپاستان بۋلگاكوۆقا ماسكەۋدىڭ كوركەم اكادەميالىق تەاترىنان حابارلاسىپ, ونى جۇمىسقا شاقىرادى. بىراق شىن مانىسىندە ديكتاتور ءستاليننىڭ بۇل ارەكەتىنىڭ ارتىندا تانىمال قالامگەردى قورلاپ, وعان ومىرلىك «تاعىلىم» بولاتىنداي ساباق بەرۋدى كوزدەگەن جىمىسقى ساياسات جاتتى. ديكتاتور ءبىر جاعىنان بۋلگاكوۆقا شىعارماشىلىق ادامىمەن مادەنيەتتى ديالوگ جۇرگىزىپ, سۋرەتكەردى تۇسىنە الاتىن تۇلعا ەكەنىن كورسەتكىسى كەلەتىن ءتۇر تانىتقانداي بولادى.
جالپى, بۋلگاكوۆتىڭ رەسمي بيلىككە دەگەن كوزقاراسىن جاسىرماي, ونى اشىق بىلدىرگەن ساناۋلى قالامگەردىڭ ءبىرى بولعانىن ايتا كەتكەنىمىز ابزال. مىسالى, ول ۇكىمەتكە جازعان حاتىندا ءوزىن كوممۋنيستەرگە جانى اشيتىن جازۋشى رەتىندە كورسەتۋگە تىرىسپايدى. ءتىپتى حاتتا ءوزىنىڭ ىرىققا كونگىسى كەلمەيتىن قيقار مىنەزى ءۇشىن اقتالعىسى كەلگەن ءبىر اۋىز ءسوز جوق. كوممۋنيستىك شىعارما جازا المايتىن جازۋشى ەكەنىن دە اشىق مويىندايدى. مىنە, وسىنداي تۋراشىلدىعى ءۇشىن ونى ستالين ۇناتقان بولۋى كەرەك. ايتالىق, بۋلگاكوۆتىڭ «تۋربيندەردىڭ كۇندەرى» پەساسىن ديكتاتور ون التى رەت تاماشالاپ, سوتسياليستىك رەاليزمنىڭ تالابىنا جاۋاپ بەرمەيتىن تۋىندى بولعانىنا قاراماستان جوعارى باعالادى. ديكتاتور كەڭەستىك شىعارما جازدىرتۋعا بۋلگاكوۆتى كوندىرە المايتىنىن سەزىپ, ەندى قانداي جولمەن بولسا دا ونىڭ رۋحىن قورلاپ, ساعىن سىندىرۋدىڭ امالىن قاراستىرا باستادى. قانىشەر تيراننىڭ ايگىلى قالامگەرگە تەلەفون شالىپ, ونى ۇمىتتەندىرىپ قويۋى كوزبوياۋشىلىق ارەكەت قانا بولاتىن. ايتپەسە, وسى وقيعادان كەيىن ءستاليننىڭ نيەت تانىتىپ بۋلگاكوۆپەن كەزدەسىپ اڭگىمەلەسپەك تۇگىل, ءبىر رەت تە جازۋشىعا تەلەفون شالماي قويعانىن قالاي تۇسىنەمىز؟ ال بۋلگاكوۆ ديكتاتوردىڭ كومەگىمەن بولسا دا جۇمىسقا تۇرعانىمەن, بىردە-ءبىر شىعارماسىن گازەت-جۋرنالدار باسپاي قويدى. وزىنە بايلانىستى ورىن الىپ جاتقان جاعدايلاردىڭ بارىنە دە ءستاليننىڭ قاتىسى جوق ەكەنىنە سەنىمدى بولعان قالامگەر ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ستالينمەن كەزدەسىپ, شەرىن تارقاتىپ اڭگىمەلەسۋدى ارمانداپ ءوتتى. شاراسى تاۋسىلعان بۋلگاكوۆ 1931 جىلى پرولەتاريات كوسەمىنە تاعى دا حات جازدى. ء«سىزدىڭ مەنىڭ ءبىرىنشى وقىرمانىم بولعانىڭىزدى قالار ەدىم», دەپ جالىنادى وسى جولعى جازعان حاتىندا بۋلگاكوۆ.
جالپى, رەسەي تاريحىندا پاتشانىڭ ىقىلاس تانىتىپ, اقىننىڭ ءبىرىنشى وقىرمانى بولۋى سونشالىقتى شەتىن وقيعا ەمەس. مىسالى, 1826 جىلدان كەيىن رەسەي پاتشاسى ءى نيكولايدىڭ ورىستىڭ ۇلى اقىنى پۋشكيننىڭ ءبىرىنشى وقىرمانى ءارى تسەنزورى بولعانى ءمالىم. بۋلگاكوۆ جازعان حاتىندا پاتشا مەن اقىن اراسىندا بولعان وسىنداي جۇيەنى قالپىنا كەلتىرىپ, ونى قايتا ەنگىزۋدى ۇسىنادى. ستالين وزىنە كورسەتىلگەن «مارتەبەلى» قۇرمەتتەن باس تارتادى. جازۋشىنىڭ ز ۇلىم بيلىكپەن قالاي اسقاق سويلەسكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن وسى حاتتىڭ اڭگىمەمىزگە تىكەلەي قاتىسى بار تۇسىن اۋدارىپ بەرگەندى ارتىق كورمەدىك. «رەسەيلىك ءسوز ونەرىنىڭ الىپ الاڭىندا مەن جالعىز قالعان ادەبي قاسقىرعا اينالدىم. ماعان ءجۇنىمدى بوياپ تاستاۋعا كەڭەس بەرىلدى. ماعىناسىز كەڭەس. بويالعان قاسقىر ما, ءجۇنى قىرقىلعان قاسقىر ما, ول ءبارىبىر قاندەن بولا المايدى. ماعان قاسقىرعا قاراعانداي كوزقاراس قالىپتاسىپ وتىر. بىرنەشە جىل بويى مەنى ادەبي جابايىلىقتىڭ ەرەجەسى بويىنشا سىناپ, سىرتى قورشالعان اۋلادا قۋدالاپ كەلەدى. مەنىڭ ەشكىمگە دەگەن وشپەندىلىگىم جوق, بىراق مەن قاتتى شارشادىم. اڭ دا شارشايدى ەمەس پە. ەندى, مىنە, سول اڭ ءوزىنىڭ قاسقىر ەمەس, ادەبيەتشى ەكەنىن مالىمدەدى. ءوزىنىڭ قىزمەتىنەن باس تارتتى. ۇندەمەي قويدى. بۇل دەگەنىمىز تۋراسىن ايتقاندا رۋحسىزدىق. ۇندەمەي قوياتىن جازۋشى بولمايدى. ەگەر ۇندەمەي قويسا, ول ناعىز جازۋشى ەمەس. ناعىز جازۋشىنىڭ ۇندەمەي قويعانى – ولگەنى» (حاتتىڭ تولىق ءماتىنىن مىنا سىلتەمەدەن وقۋعا بولادى: http://www.famhist.ru/famhist/sarn_st_po/001f5941.htm).
وكىنىشكە قاراي, مىنەز كورسەتىپ, ازاماتتىق ۇستانىمىن ءبىلدىرىپ, باتىلدىق تانىتقان قالامگەر حاتىنىڭ سوڭىندا ءمۇلايىمسىپ «يوسيف ۆيسساريونوۆيچ, مەنىڭ جازۋشى رەتىندەگى ۇلى ارمانىم – ءسىزدىڭ قابىلداۋىڭىزعا كىرۋ. 1930 جىلدىڭ ساۋىرىندەگى تەلەفون ارقىلى بولعان اڭگىمەڭىز مەنىڭ ەسىمدە قايتالانباس ءىزىن قالدىردى» دەپ, ديكتاتوردىڭ قولىن سۇيگەندەي كەيىپكە تۇسەدى. رەسمي جاۋاپ بەرىلمەسە دە بۇل حات ءستاليننىڭ قولىنا تيگەن بولۋى ىقتيمال. سەبەبى وسىدان كەيىن بۋلگاكوۆ پەسالارىنىڭ قايتادان تەاتر ساحناسىندا قويىلۋىنا جول اشىلدى. سولاي بولا تۇرعانىمەن, ستالين مەن بۋلگاكوۆتىڭ اراسىنداعى جاقسى قارىم-قاتىناس كەيىننەن قايتادان ناشارلاپ كەتكەنى ايان. دەگەنمەن تيران مەن جازۋشىنىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسى و باستان جاقسى بولدى دەپ ايتۋ قيىن. ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ء«ىلتيپاتىن» مىسىق پەن تىشقاننىڭ ويىنىنا ۇقساتۋعا بولادى. ارينە, قالىپتاسقان جاعدايدا كىمنىڭ مىسىق, كىمنىڭ تىشقان ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن جاقسى بىلەتىن بۋلگاكوۆقا اقىلدى تىشقان بولۋى كەرەك ەدى. ول بولسا اپەندەلىك تانىتىپ, ءستاليننىڭ رەسمي جاۋابىن كۇتپەي جاتىپ, شەتەلگە كەتۋدىڭ قامىن ويلاستىرىپ, قۇجاتتارىن رەتتەۋگە كىرىسە جونەلدى. بۋلگاكوۆقا تالاي «جاقسىلىق» جاساعان ستالين جازۋشىنىڭ كەزەكتى «ەركەلىگىن» كەشىرە المادى.
ءستاليننىڭ شەتەلگە كەتۋىنە رۇقسات بەرەتىنىنە سەنىمدى بولعان جازۋشى ەڭ الدىمەن تيرانعا ارناپ جازعان «شەبەر مەن مارگاريتا» رومانىنىڭ العاشقى نۇسقاسىن ورتەپ جىبەرەدى. ز ۇلىم تيراندى اقتاپ الۋعا تىرىسقان مۇنداي تۋىندىنى ول وزىمەن بىرگە شەتەلگە اكەتكىسى كەلمەدى. الايدا تيراننىڭ سەنىمىنە كىردىم دەپ ويلاعان بۋلگاكوۆ وڭباي قاتەلەستى.
1934 جىلى شەتەلگە قونىس اۋدارعىسى كەلگەن جازۋشى جۇرتقا كۇلكى بولىپ, مازاققا ۇشىرادى. ەڭ الدىمەن اكىمشىلىكتەن رەسمي شەنەۋنىك تەلەفون شالىپ, شەتەلگە كەتۋى ءۇشىن ولاردىڭ موسكەڭەسكە كەلىپ, تيەسىلى قۇجاتتاردى تولتىرۋىن وتىنەدى. باقىتتان باستارى اينالعان بۋلگاكوۆ پەن جۇبايى موسكەڭەسكە قاراي قۇستاي ۇشادى. ءبىر-بىرىمەن ازىلدەسىپ, انكەتانى تولتىرىپ بولعاندا شەنەۋنىك جۇمىس كۇنىنىڭ اياقتالعانىن حابارلاپ, ەرتەڭ كەلۋلەرىن سۇرايدى. ەرتەڭىنە دە, ارعى كۇنى, ودان كەيىن دە بىرنەشە مارتە وسى وقيعا قايتالانادى. ءجۇنى جىعىلىپ, ابدەن ءۇمىتى ۇزىلگەن كەزدە عانا ولاردىڭ شەتەلگە شىعۋىنا رۇقسات بەرىلمەگەنى تۋرالى رەسمي جاۋاپ كەلەدى. ءالى دە ءستاليننىڭ مەيىرىمىنەن دامەلەنگەن بۋلگاكوۆ بولعان جاعدايدىڭ بارلىعىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ, قايتادان تيرانعا حات جازادى. ستالين ول حاتقا جاۋاپ بەرمەيدى. سودان بەرى جازۋشى مەن تيراننىڭ اراسىندا بولعان «جاقسى» قارىم-قاتىناس التى جىل بويى ءۇزىلىپ قالدى.
1939 جىلدىڭ كوكتەمىندە «يۆان سۋسانين» قويىلىمىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىن تاماشالاۋعا كەلگەن ءستاليندى جازۋشىنىڭ كوزى الىستان شالادى. قالامگەردى قايتادان سايتان يەكتەي باستادى. ەندى بۋلگاكوۆ تيراننىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ ءۇشىن ول تۋرالى «باتۋم» دەگەن پەسا جازباققا بەل بۋدى. جاعىمدى جاڭالىقتى ەستىگەن بارلىق تەاتر اتاقتى پروزايكتىڭ پەساسىن قويۋعا نيەت ءبىلدىرىپ, قاتتى قۇلشىنىس تانىتتى. رەسەيدىڭ ءىرى قالالارىنداعى تەاترلاردىڭ ءبارى ۇمىتىپ كەتكەن جازۋشىسىن قايتادان ەستەرىنە ءتۇسىرىپ, وعان ءۇستى-ۇستىنە تەلەفون شالىپ, پەسانى ساحنالاۋعا نيەت تانىتىپ, «باتۋمدى» رەپەرتۋارعا دا ەنگىزىپ, بىرنەشە كەلىسىم دە جاسالىپ قويىلادى. 1939 جىل – پرولەتاريات كوسەمى ءستاليننىڭ الپىس جىلدىعى. ارينە, ەلدەگى تەاترلاردىڭ ءبارى دە بۋلگاكوۆتىڭ پەساسىن قويىپ, جاقسى جاعىنان تيرانعا كورىنىپ قالۋدى كوزدەيدى.
قوش, سونىمەن تامىزدا قويىلىمدى ساحنالايتىن رەجيسسەرلەر مەن اكتەرلەردىڭ شىعارماشىلىق توبى پەساداعى وقيعالار ورىن الاتىن جەرلەردى كوزدەرىمەن كورىپ قايتۋ ءۇشىن گرۋزياعا اتتانادى. سەرپۋحوۆا ستانساسىنا جەتكەندە ولاردىڭ كۋپەسىنە پوشتاشى ايەل كىرىپ, پەسانى قويۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋماي قالعانى تۋرالى جوعارى جاقتان جىبەرىلگەن تەلەگراممانى جازۋشىعا تابىس ەتەدى. «قۇمىرسقا, ءالىڭدى ءبىل» دەگەندەي بولعان ستالين جازۋشىدان ءوشىن الىپ, ونى دوستارىنىڭ الدىندا مازاق ەتتى. شاراسىزدىقتان نە ىستەرىن بىلمەي, جىلارمان بولا جازداعان بۋلگاكوۆ: «ليۋسيا, ول مەنى ءولىم جازاسىنا كەستى», دەيدى ايەلىنە قاراپ.
اتاقتى جازۋشى پەساسىنىڭ قويىلۋىنا ءستاليننىڭ نەگە ق ۇلىق تانىتپاعانى تۋرالى مالىمەتتەردى ىزدەستىرگەنىمىزبەن, وسىعان بايلانىستى قانداي دا ءبىر ناقتى دەرەكتەردى تابا المادىق. تەك بەلگىلى رەجيسسەر نەميروۆيچ-دانچەنكومەن اڭگىمەلەسكەندە پرولەتاريات كوسەمى «پەسا جاقسى جازىلعان, بىراق قويۋدىڭ قاجەتى جوق» دەگەن كورىنەدى. مەنىڭ ويىمشا, باستاپقىدا مىنەز كورسەتكەن قالامگەردىڭ كەيىننەن ءجۇنى جىعىلىپ, قالاي ساعىنىڭ سىنعانىن كورگەندە تيران ودان ءتۇڭىلىپ كەتكەن سياقتى. بالكىم, جازۋشى ستالينگە قايتا-قايتا جالىنىپ-جالپايىپ حات جازباعاندا, مازاق بولىپ, قورلانۋعا دەيىن بارماعاندا, ول ونى كوبىرەك قۇرمەتتەر مە ەدى؟ كىم ءبىلسىن؟ شىندىعىندا دا بۇرىن جازۋشى ادەبيەتتىڭ ناعىز قاسقىرى بولدى. ز ۇلىم زامان مەن تاعدىر تاۋقىمەتى ونىڭ رۋحىن سىندىرىپ, قاندەنگە اينالدىردى. ال ستالين ەش ۋاقىتتا دا قۇلدىق ۇرۋعا دايىن تۇراتىن قاندەندەردى جاقسى كورگەن جوق. ويتكەنى ونىڭ ءوزى دە ايداھار ۋاقىتتىڭ قاندى اۋىز قاسقىرى بولاتىن.
سوڭعى دەمى تاۋسىلعانعا دەيىن تيراننان جاقسىلىق دامەتكەن بۋلگاكوۆتىڭ «شەبەر مەن مارگاريتا» رومانىن ميلليونداعان ادامداردىڭ قانىن سۋداي اعىزعان قانىشەر تيرانعا ارناپ جازعانىنا مەنىڭ ەش كۇمانىم جوق. جازۋشى بۇل تۋىندىنى 18 جىلدان استام ۋاقىت جازدى دەگەن سوزدەر شىندىققا سايكەس كەلمەيدى. روماننىڭ جاڭا نۇسقاسىن ول ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلىندا جىلدام جازىپ شىقتى. ءوز باسىم اتاقتى شىعارمانىڭ وتە تالانتتى جازىلعانىن مويىنداعانىممەن, يدەيالىق تۇجىرىمداماسىن ءۇزىلدى-كەسىلدى قابىلداي المايمىن. «شەبەر مەن مارگاريتا» تۋىندىسىنىڭ جازۋشى ورتەپ جىبەرگەن العاشقى نۇسقاسىنىڭ قانداي بولعانىنان ارينە ءبىز بەيحابارمىز. بىراق ەكىنشى نۇسقاسىنىڭ تەز جازىلعانىنا قاراعاندا, ونىڭ ءبىز وقىپ جۇرگەن روماننان ايىرماشىلىعى شامالى بولدى دەگەن ويدامىن.
دەي تۇرساق تا, كەزەكتى تاقىرىپتىڭ شىمىلدىعىن اشپاس بۇرىن, ستالينگە ولەردەي سەنىپ, قامقورلىعىنان ۇمىتتەنگەن بۋلگاكوۆ ءومىرىنىڭ اقىرى قالاي بولعانىنا قىسقاشا توقتالا كەتەيىن. سوڭعى وقيعادان كەيىن جازۋشىنىڭ جۇيكەسى سىر بەرىپ, كۇيزەلىسكە ۇشىراپ, قاتتى سىرقاتتانىپ قالادى. الايدا سوڭعى رومانىن جازۋ ءۇشىن جازۋشى بارلىق كۇش-جىگەرىن سالادى. بىراق جوقشىلىقتان قينالىپ, ۋايىم جانىن كەمىرگەن بۋلگاكوۆتىڭ دەنساۋلىعى كۇننەن-كۇنگە ناشارلاي بەردى. ماسكەۋ كوركەم اكادەميالىق تەاترىنىڭ اكتەرلەرى بۋلگاكوۆتىڭ ەمدەلۋى ءۇشىن يتالياعا بارۋىنا رۇقسات بەرۋىن سۇراپ, جوعارى جاققا حات تا جازدى. بىراق بيلىك بۋلگاكوۆقا اياۋشىلىق جاساماي قويدى. قايتىس بولارىنىڭ الدىندا وعان جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى الەكساندر فادەەۆ كەلىپ كەتەدى. سىرقاتى قاتتى تيتىقتاتىپ, جۇدەپ-جاداپ شارشاعان, كوزى دە كورمەي زاعيپ بولىپ قالعان جازۋشىنىڭ بولمەسىنەن وداق حاتشىسى شىققاننان كەيىن بۋلگاكوۆ ايەلىن شاقىرىپ الىپ: «ەكىنشى رەت كەلسە, بۇل ادامدى ۇيگە كىرگىزۋشى بولما», دەپ بۇيىرادى. ورىستىڭ تالانتتى قالامگەرى ميحايل افاناسەۆيچ بۋلگاكوۆ 1940 جىلدىڭ 10 ناۋرىزىندا دۇنيە سالدى. سول كۇنى ولاردىڭ ۇيىنە بەلگىسىز بىرەۋ ءستاليننىڭ قابىلداۋ بولمەسىنەن تەلەفون شالىپ, جازۋشىنىڭ قايتىس بولعانىن انىقتاعاننان كەيىن كىم ەكەنىن دە ايتپاستان تەلەفون تۇتقاسىن قويا سالىپتى.
امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى