پاندەميا كەزىندە پايدا بولعان داعدارىس الەمدەگى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ ارحيتەكتۋراسىن ايتارلىقتاي وزگەرتتى. سونىڭ سالدارىنان حالىقارالىق تاجىريبەدەگى ۇلتتىق ەگويزم, رەگيوناليزم, پروتەكتسيونيزم سياقتى ەسكىرگەن قۇبىلىستار قايتا بوي كورسەتە باستادى. وكىنىشكە قاراي, بۇل تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ تاجىريبەسىنە سالقىنىن تيگىزدى. مۇنى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر دە راستاپ وتىر.
ماسەلەن, الەمدى ابىگەرگە سالعان 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاھاندىق ەكونوميكاداعى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمى 42 پايىزعا قىسقاردى. اسىرەسە ەكونوميكانىڭ وتپەلى كەزەڭىندە تۇرعان مەملەكەتتەرگە داعدارىس قاتتى اسەر ەتتى. بۇلاردىڭ شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار بويىنشا كورسەتكىشى 77 پايىزعا دەيىن ازايدى. سول سەكىلدى ينۆەستيتسيا تارتىلاتىن جاڭا جوبالاردىڭ سانى ەكى ەسە قىسقاردى. مۇنداي جاعداي قازاقستاندى دا اينالىپ وتكەن جوق.
سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى الماس ايداروۆتىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر ءبىزدىڭ ەلگە تارتىلاتىن تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار 30 پايىزعا ازايعان. دەگەنمەن دەر كەزىندە قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ەلگە 17,1 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا قۇيىلدى. جالپى, سوڭعى 10 جىلدا قازاقستانعا جىل سايىن ورتاشا ەسەپپەن 24 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلىپ وتىرعان. تەك, داعدارىس ورىن العان 2015 جانە 2020 جىلدارى عانا كورسەتكىش ايتارلىقتاي قۇلدىرادى.
– بىلتىر بۇعان دەيىن باستالعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باسىمدىق بەرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 41 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە قوسىلدى. بۇعان شەتەلدىڭ 1,6 ملرد دوللار كولەمىندەگى ينۆەستيتسياسى تارتىلدى. ءسويتىپ, ەلىمىزدە 7 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلدى, – دەيدى ا.ايداروۆ.
وتكەن جىلى شەتەلدىك ينۆەستورلار جۇزەگە اسىرعان ءىرى جوبالاردىڭ قاتارىندا تۇركىستان وبلىسىنىڭ جاڭا اۋەجايى بار. ونىڭ قۇرىلىسىنا تۇركيانىڭ YDA Holding كومپانياسى 206 ملن دوللار جۇمساعان. بۇدان بولەك, تۇرىكتەر 173 ملن دوللارعا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا تۋريستىك-قوناقۇي كەشەنىن سالدى. فرانتسيا ينۆەستورلارى جامبىل وبلىسىندا 10 مۆت-تىق كۇن ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىنا 130 ملن دوللار باعىتتادى. گەرمانيانىڭ Linde Group كومپانياسى قاراعاندى وبلىسىنداعى تەحنيكالىق گازدار وندىرىسىنە 83 ملن تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيدى. وڭتۇستىك كورەيا HYUNDAI ماركالى اۆتوكولىكتەردىڭ ءوندىرىسى ءۇشىن 58,5 ملن دوللار جۇمسادى. نيدەرلاندتىڭ FoodVentures كومپانياسى اقتوبە وبلىسىنداعى بەسىنشى بۋىندى جىلىجايدىڭ ەكىنشى كەزەڭى ءۇشىن 22,3 ملن دوللار باعىتتادى.
ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, بىلتىر قازاقستانعا باعىتتالعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ 90 پايىزى الەمدەگى نەگىزگى 14 دونور مەملەكەتتەن قۇيىلعان ەكەن. ولاردىڭ قاتارىندا ەۋروپالىق وداققا جاتاتىن نيدەرلاند, شۆەيتساريا, بەلگيا, فرانتسيا, گەرمانيا, يتاليا بار. بۇدان بولەك, اقش, ۇلىبريتانيا, رەسەي, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, تۇركيا, جاپونيا جانە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى ءبىزدىڭ ەلگە ينۆەستيتسيا تارتقان.
ا.ايداروۆتىڭ پىكىرىنشە, تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىنى 2022-2023 جىلدارى پاندەمياعا دەيىنگى قالپىنا كەلمەك. ال نەگىزگى مەجە – 2025 جىلعا قاراي ينۆەستيتسيا كولەمىن 30 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ. بۇل رەتتە, ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمىندەگى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋ كوزدەلىپ وتىر.
– كوروناۆيرۋس پاندەمياسى ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى. وسىعان بايلانىستى فارماتسەۆتيكا, وڭدەۋ ونەركاسىبى جانە ازىق-تۇلىك سالالارىنا ينۆەستيتسيا تارتۋعا بارىنشا باسىمدىق بەرىلەدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ينۆەستيتسيالار تارتۋ جونىندەگى ساياساتتى ىسكە اسىرۋدا نەگىزگى ەكپىن لوگيستيكا, تسيفرلىق جانە «جاسىل تەحنولوگيالار» جاڭا كەن ورىندارىن بارلاۋ سەكىلدى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن سالالارعا باعىتتالاتىن بولادى, – دەيدى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى.
بۇگىندە قازاقستاندا ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ءۇش دەڭگەيلى جۇيەسى قۇرىلعان. وندا بارلىق شەتەلدىك مەكەمەلەر ءۇشىن 5 جىلعا ارنالعان ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالار ازىرلەنگەن. وندا ءبىزدىڭ تاراپ باسىمدىق بەرەتىن سالالار مەن كومپانيالاردىڭ ناقتى سانى كورسەتىلگەن. بۇل ءادىس ەلشىلىكتەرگە ءبىر ايدا 150 ينۆەستورمەن جۇمىس جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن. تارتىمدى ۇسىنىستار پىسىقتالعاننان كەيىن شامامەن 15 مۇددەلى كومپانيادان تۇراتىن «short-list» قالىپتاستىرىلادى. ولار كەيىننەن سالالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اكىمدىكتەرگە باعىتتالماق.
ايتپاقشى, وسى جىلدىڭ باسىنان ەل پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جاڭا ينۆەستيتسيالار اعىنىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جاڭا ينۆەستيتسيالىق قۇرال ەنگىزىلدى. بۇل ستراتەگيالىق ينۆەستورلارعا ەرەكشە جاعداي جاسايتىن جانە قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرىنىڭ بارلىق سپەكترىن اشۋعا كومەكتەسەتىن ينۆەستيتسيالار تۋرالى كەلىسىم دەپ اتالادى.
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ينۆەستيتسيا كوميتەتى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ارداق زەبەشەۆتىڭ سوزىنشە, ەلىمىزدە ينۆەستيتسيالاردى باسقارۋدىڭ جانە ينۆەستورلارمەن جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ جاڭا الگوريتمى ەنگىزىلگەن. ونداعى ماقسات – قىسقامەرزىمدى كەلەشەكتە ناقتى ينۆەستيتسيالىق مامىلەلەردى جۇزەگە اسىرۋ ءارى سۇيەمەلدەۋ.
– بىرىنشىدەن, پرەمەر-ءمينيستردىڭ توراعالىعىمەن ينۆەستيتسيالىق شتاب قۇرىلدى. وندا ينۆەستيتسيالىق جوبالار مەن شەتەلدىك ينۆەستورلارعا قاتىستى تۋىندايتىن ماسەلەلەر قارالادى. ەكىنشىدەن, ينۆەستورلارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن «Kazakh invest» ۇلتتىق كومپانياسى مەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ بازاسىندا ارنايى كەلىسسوزدەر كومانداسى, ياعني Task Force قۇرىلدى. بۇل قۇرىلىم ۇكىمەتتىڭ اتىنان ماڭىزدى ستراتەگيالىق جوبالاردى پىسىقتاۋ كەزىندە شەتەلدىك كومپانيالارمەن جۇمىس جۇرگىزەدى. بىلتىر گەرمانيالىق, كورەيالىق, شۆەيتساريالىق ينۆەستورلار جۇزەگە اسىرعان ماڭىزدى جوبالار بارىسىندا اتالعان قۇرىلىمنىڭ پايداسى ءتيدى.
ۇشىنشىدەن, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى جانە تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار بويىنشا 5 جىلدىق نىسانالى كورسەتكىشتەر بەلگىلەنگەن. ينۆەستيتسيالار جونىندەگى جوسپاردىڭ ورىندالۋى بويىنشا وڭىرلەردىڭ رەيتينگى جۇرگىزىلەتىن بولادى, – دەيدى ا.زەبەشەۆ.
سونداي-اق ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارتتار جاساۋ بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتتەر اۆتوماتتاندىرىلعان. بىلتىر جۇمىستى ونلاين رەجىمگە اۋىستىرۋدىڭ ناتيجەسىندە كەلىسىمشارتتار سانى مەن سوماسى ايتارلىقتاي كوبەيگەن. ماسەلەن, 2020 جىلى 635 ملرد تەڭگەگە 56 ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارت جاسالعان. بۇل – سوڭعى 10 جىلداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. سالىستىرىپ قارار بولساق, 2018 جىلى 501 ملرد تەڭگەگە 33 كەلىسىمشارت, 2019 جىلى 365 ملرد تەڭگەگە 54 كەلىسىمشارت جاسالعان.
ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىندا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن «كاzakh invest» ۇلتتىق كومپانياسى» اق باسقارما توراعاسى مەيىرجان يۋسۋپوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە كومپانيانىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبالار پۋلىندا جالپى قۇنى 72,5 ملرد دوللار بولاتىن 471 جوبا بار. ونىڭ 115-ءى (جالپى قۇنى 6,1 ملرد دوللار) جۇزەگە اسىرىلعان. 31,3 ملرد دوللارلىق 132 جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. 55 جوبا پىسىقتالۋدا. بۇدان بولەك, 169 ينۆەستيتسيالىق ۇسىنىس ازىرلەنگەن.
– ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جوبالاردىڭ ىشىندە وڭدەۋ سالاسىندا بىرقاتار ماڭىزدى جوبالار بار. اتاپ ايتقاندا, تۇركيانىڭ Yildirim حولدينگى جامبىل وبلىسىندا قۇنى 325 ملن دوللار بولاتىن كالتسيلەنگەن سودا شىعاراتىن زاۋىت سالۋدا. اقمولا وبلىسىندا يسپانيانىڭ TSK كومپانياسى 110 ملن دوللارعا ەت وندەۋ كاسىپورنىن سالىپ جاتىر. سونداي-اق الماتى وبلىسىندا اراب ينۆەستورلارى جەمىس وڭدەيتىن زاۋىت تۇرعىزباق. قۇنى – 82 ملن دوللار. رەسەيدىڭ «تەحنونيكول» جانە «ەكو-كۋلتۋرا» كومپانيالارى وقشاۋلاعىش ماتەريالدار شىعاراتىن زاۋىت پەن جالپى اۋماعى 500 گەكتار بولاتىن ەلىمىزدە تەڭدەسى جوق جىلىجاي كەشەنىن سالۋدا. بۇل جوبالاردىڭ جالپى قۇنى – 1,1 ملرد دوللار, – دەيدى م.يۋسۋپوۆ.
جالپى, بىلتىر «Kazakh invest» كومپانياسىنىڭ قولداۋىمەن 1,6 ملرد دوللارعا 41 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلىپ, ناتيجەسىندە 7 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. ونىڭ ىشىندە اگروونەركاسىپ كەشەنىندە – 8 جوبا (111,8 ملن دوللار), جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى بويىنشا – 7 جوبا (388 ملن دوللار), ماشينا جاساۋ سالاسىندا – 6 جوبا (332 ملن دوللار), اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار باعىتىندا – 3 جوبا (103 ملن دوللار), جىلجىمايتىن م ۇلىك, فارماتسەۆتيكا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارى سالاسىندا 2 جوبادان (210 ملن دوللار) جانە حيميا (2,1 ملن دوللار), مەتاللۋرگيا (28,6 ملن دوللار) سالالارىندا ءبىر جوبادان جۇزەگە اسىرىلىپتى.
– بىلتىر شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن 2,8 ملرد دوللار كولەمىندە 70 ينۆەستيتسيالىق ۇسىنىس ازىرلەندى. ونىڭ 63-ىندە ناقتى جەرگىلىكتى سەرىكتەستەر بار. بۇل رەتتە اگروونەركاسىپ كەشەنىندە 33 جوبا, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىندە 7 جوبا, ماشينا جاساۋدا 6 جوبا, قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعارۋ بويىنشا 6 جوبا, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە فارماتسەۆتيكا سالاسىندا 5 جوبا بويىنشا ينۆەستيتسيالىق ۇسىنىس دايىن تۇر. قالعان سالالاردىڭ ۇلەسىنە 13 جوبا ءتيدى. بۇگىنگى تاڭدا جالپى سوماسى 1,7 ملرد دوللار بولاتىن 32 جوبا بويىنشا ينۆەستورلارمەن ناقتى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە, – دەيدى ۇلتتىق كومپانيانىڭ باسشىسى.
Kazakh invest Call-center ارقىلى ينۆەستورلارعا تاۋلىك بويى سەرۆيستىك قولداۋ كورسەتۋدە. سونىمەن قاتار كومپانيا ماماندارى شەتەلدىك بيزنەسكە ۆيزالىق قولداۋ, ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارت جاساۋعا جاردەم كورسەتەدى. بۇدان بولەك, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا زاڭ جاعىنان قولداۋ تانىتادى. بۇل رەتتە, 2020 جىلى ينۆەستورلاردىڭ 2 279 ءوتىنىشى قارالعان.
2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا «Kazakh invest» كومپانياسىنىڭ قولداۋىمەن 665 ملن دوللارعا 9 جوبا جۇزەگە اسىرىلعان. ونىڭ تورتەۋى – بالامالى ەنەرگەتيكا (172 ملن دوللار), ەكەۋى مۇناي-گاز-حيميا (110 ملن دوللار) سالالارىنا تيەسىلى. سونداي-اق مەتاللۋرگيا, قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسى مەن تۋريزم سالالارىندا ءبىر-ءبىر جوبادان بار. جىل سوڭىنا دەيىن 4,4 ملرد دوللار بولاتىن 36 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر.