جالپى, حالقىمىز تابيعاتىنان ونەرگە جاقىن. سونىڭ ىشىندە ءان مەن كۇيگە كەلگەندە الدىنا قارا سالدىرعان ەمەس. ۇلى شوقاننىڭ دوسى, تاماشا عالىم گ.پوتانين: «ماعان بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي كورىنەدى» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. ەرتەدە داۋىسى التى قىردان اساتىن انشىلەر بولعاندىعىن بىلەمىز.
ونەر بىلگىرلەرى وسى قاتارعا ءبىرجان سال, مۇحيت, جارىلعاپبەردى سەكىلدى دۇلدۇلدەردى قوسادى. ماسەلەن, كەڭ قۇلاشتى اسەم داۋسىمەن ءپاريجدىڭ تالعامپاز جۇرتىن تامساندىرعان امىرە قاشاۋباەۆ تۋرالى كورنەكتى ونەر زەرتتەۋشىسى احمەت جۇبانوۆ: «امىرەنىڭ اتى تەك قازاقستان ەمەس, بۇكىل وداققا, بۇكىل ەۋروپاعا ايگىلى بولدى. امىرە ارقىلى قازاقتىڭ انشىلىك ونەرى مەملەكەتتىك شەكارانى سوناۋ جيىرماسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا-اق اتتاپ ءوتىپ, ورىستىڭ, باتىستىڭ ۇلى مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ اۋىزدارىنا ءتۇستى. امىرە – قازاقتىڭ قالاي ماقتاسا دا, قالاي ماقتانسا دا بولا بەرەتىن, سىيا بەرەتىن اسقان ونەرپازى» دەپ ايتىپتى. ودان بەرى دە قازاقتىڭ ءان ونەرىن بيىككە كوتەرگەن تالاي مايتالماندار بولدى. قازىر دە جەتەرلىك. الايدا ءار ۋاقىتتىڭ ءوز تالابى بار. قازىر تەحنيكا قارىشتاعان ءداۋىر. فونوگرامما دەگەن ۇعىم شىقتى. ءان ورىنداۋدىڭ دا سالماعى جەڭىلدەدى. ءانشىنىڭ قايسىسى جاندى داۋىستا, قايسىسى فونوگراممامەن ايتىپ جاتقاندى ايىرۋ دا قيىن.
وسى تاراپتا جۇرتشىلىقتان ءتۇرلى پىكىر تۋىنداپ, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە شاعىمدار دا تۇسكەن. وسىدان ەكى جىل بۇرىن مينيسترلىك فونوگراممانى ءبىر رەتكە كەلتىرۋ جۇمىسىن قولعا الدى. الدىمەن مادەنيەت تۋرالى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى ەسكەرىلدى. ول ءۇشىن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, تۇجىرىمداما جازىلىپ, جاڭا زاڭ نورماسى قاراستىرىلدى. ءسويتىپ, زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, ءماجىلىس پەن سەناتتىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلدى. اقىرى, بىلتىر جىل سوڭىندا زاڭ جوباسى قابىلدانىپ, فونوگراممانى قولدانۋ ءتارتىبى ايقىندالدى.
مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ مادەنيەت جانە ونەر ىستەرى دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى عاني مۇراتوۆتىڭ ايتۋىنشا, مينيسترلىكتىڭ بۇيرىعىمەن فونوگراممانى قولدانۋدىڭ ەرەجەسى وسى ناۋرىزدا بەكىتىلىپ, قولدانىسقا ەنگەن. سول ەرەجەدەگى تالاپتا ءبارى انىق جازىلعان.
– بۇل زاڭ نورماسىندا ءانشى, پروديۋسەر نەمەسە مادەني ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشى مەكەمە جانە ۇيىم وكىلى جۇرتشىلىققا فونوگراممانى قولدانۋ تۋرالى اقپاراتتاندىرۋ قاجەت. ول اقپارات جارنامادا ايقىن جازىلۋى كەرەك. قازىر ءبىز وسى ماقساتتا ءانشى, پروديۋسەرلەرمەن كەزدەسىپ, ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ەندى ولاردان جاڭا ەرەجەنى ساقتاۋدى تالاپ ەتەمىز. شىندىعىن ايتقاندا, كوپ كورەرمەن ءانشىنىڭ ءاندى جاندى داۋىستا ما, الدە فونوگراممامەن ايتىپ جاتىر ما, ونشا تۇسىنبەيدى. ويتكەنى ونى تەحنيكانىڭ جوعارىلىعىنان ءبىلۋ دە وڭاي ەمەس. جاندى داۋىستا ايتىپ جاتقان سەكىلدى كورىنەدى. ال زاڭداعى جاڭا نورما كورەرمەننىڭ مۋزىكاعا دەگەن تالعامىن وسىرەدى دەپ ويلايمىز, − دەيدى ول.
جاڭا ەرەجەدە ءبىراز ەرەكشەلىك بار. ماسەلەن, 200 ورىندىق مەكتەپتىڭ اكتى زالى نەمەسە اۋىلداعى شاعىن كلۋبتاردا فونوگراممانى قولدانۋعا بولادى. ال ەگەر سانى ودان كوپ مادەني نىساندا وتەتىن ءىس-شارادا فونوگراممانى قولدانۋ تۋرالى ەسكەرتىلۋى قاجەت.
عاني مۇراتوۆتىڭ سوزىنە زەر سالساق, زاڭ نورماسىن جازاردا مينيسترلىك وكىلدەرى مۋزىكا يندۋسترياسى دامىعان اقش, ەۋروپا مەن وڭتۇستىك كورەي, قىتاي سەكىلدى شەت مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن ساراپقا سالعان. سونىمەن قاتار كورشىلەس رەسەي مەن وزبەكستاننىڭ دا وسى سالاداعى تاجىريبەسىمەن تانىسقان. ءتىپتى وزبەك ەلىنە ارنايى ىسساپارمەن بارىپ, ونداعى جۇمىستاردى كوزىمەن كورىپتى.
− وزبەكستاندا مادەنيەت سالاسىنا قاتىستى ەرەكشە زاڭ قابىلدانعان. وندا كونتسەرتتىك قىزمەتتى ليتسەنزيالايدى. بۇل زاڭ ءبىراز جىلدان بەرى جۇزەگە اسقان. ەگەر ءسىز وزبەكستانعا كونتسەرت بەرۋگە باراتىن بولساڭىز, بىرنەشە اي بۇرىن وسى سالاعا جاۋاپتى ۇيىمعا قۇجاتتارىڭىزدى, ونىڭ ىشىندە انشىلەردىڭ قۇجاتىن وتكىزەسىز. ونى ارنايى كوميسسيا مۇقيات قاراپ, سولاردىڭ سەنىمىنەن شىققاننان كەيىن كونتسەرت قويۋعا رۇقسات الاسىز. سونداي-اق وزبەكستاندىق انشىلەر ساحنادا نەمەسە جيىن-تويدا ءان ايتۋعا ليتسەنزيا الادى. سول ءۇشىن مەملەكەتكە سالىق تولەيدى. ونى الۋ وڭاي ەمەس. كوميسسيا قارايدى, ونىڭ قۇرامىندا كاسىبي مۋزىكانت, ءاندى ارلەۋشى, كومپوزيتور, اقىن بولادى. سونداي ءبىر كوميسسيا وتىرىسىنا قاتىستىم. ءبىر ونەرپاز كەلىپ, ماحاببات تۋرالى ءان ورىندادى. سوندا كوميسسيا قۇرامىنداعى اقىن, انشىگە: «مىناۋ ءاندى ماحابباتقا ارناپسىڭ, سول ءسوزدى سەن 28 رەت قايتالادىڭ, مەن ىشىمنەن ساناپ وتىردىم. سوندىقتان ساعان ساپالى ءماتىن جازاتىن اقىندارمەن شىعارماشىلىق جۇمىس ىستەگەن دۇرىس بولادى» دەپ پىكىرىن ايتتى. باسقا ارىپتەستەرى ونى قولدادى. انشىلەر وسى ليتسەنزيانى الۋ ءۇشىن ەكى-ءۇش جىلدا ءبىر رەت سىناق تاپسىرادى. ءبىز مۇنداي ۇسىنىستى ۇسىنىپ كوردىك. بىراق تىم قاتاڭ دەپ قابىلداندى. ءبىر جاعىنان, انشىلەرگە اۋىرتپالىق تۇسەدى. سوندىقتان فونوگراممانى قولدانۋدى زاڭ جۇزىندە رەتتەدىك, ەگەر وسى تالاپ بۇزىلسا اكىمشىلىك شارا قولدانىلادى, − دەيدى ول.
ءبىراز جىلدان بەرى ەلىمىزدە فونوگرامما جونىندە داۋلى پىكىرلەر كوپتەن ايتىلىپ ءجۇر. كەيبىر ازاماتتار فونوگرامماعا تولىقتاي تىيىم سالۋ كەرەك, ەش جەردە قولدانىلماسىن دەيدى. ال كەيبىر انشىلەر ونى مۇلدە تىيۋعا كەلىسپەيدى. قىسقاسى, وي دا, پىكىر دە جەتەدى. الايدا ءانشىنىڭ جاندى داۋىستا شىرقاعانىنا نە جەتسىن! ءبىر جاعىنان, ول ونەرپازدىڭ ونەرىن شىنداپ, بيىككە كوتەرىپ, حالىقتىڭ ريزاشىلىعىنا بولەيدى.
وسى رەتتە قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ توراعاسى, بەلگىلى كومپوزيتور سەرىكجان ءابدىنۇروۆ مادەنيەت سالاسىنداعى جاڭا زاڭ نورماسى كەشتەۋ بولسا دا ورنىمەن قابىلدانعاندىعىن ايتادى.
– قازىر تمد كولەمىندەگى ەلدەردىڭ دەنى فونوگرامماعا بايلانىستى زاڭدى شەشىم قابىلداعان. ويتكەنى فونوگراممامەن ءان ايتىپ, جۇرتشىلىقتى الدايتىن «وتىرىك» انشىلەر كوبەيدى. جاس كەزىندە ءبىر ءان جازىپ الادى دا سونى 10-20 جىل ورىندايتىندار دا جەتەدى. ءتىپتى كەيبىرەۋلەر باسقالاردىڭ داۋسىمەن ايتىپ جۇرەدى. مەنىڭشە, فونوگرامماعا تىيىم سالىنعان دۇرىس. وكىنىشكە قاراي, ءبىز تولىق تىيىم سالىپ وتىرعان جوقپىز. ماسەلەن, تەلەۆيزياعا ونى قولدانۋعا رۇقسات بار. بىزدەگى تەلەۆيزيا مەن راديونىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىگى وعان ساي ەمەس كورىنەدى.
ماسەلەن, ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگتەگى كەز كەلگەن كونتسەرت زالىندا جاندى داۋىستا ورىندايسىز. ال بىزدە حالىقارالىق تالاپقا ساي كەلەتىن, ەكى كونتسەرت زالى عانا بار: ول ەلورداداعى «قازاقكونتسەرت» پەن الماتىداعى «رەسپۋبليكا» سارايى. وسى ەكەۋىندە عانا جاندى داۋىستا ايتا الاسىز. وندا تەحنيكالىق جابدىقتاردىڭ ساپاسى عانا جاقسى ەمەس, كاسىبي دىبىس رەجيسسەرلەرى جۇمىس ىستەيدى. قىسقاسى, جاڭا ەرەجە ءانشى اتانىپ, تەز «جۇلدىز» بولسام دەگەن ۇعىمدى وڭاي قابىلدايتىن جاستارعا توسقاۋىل قويادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بۇل − ءبىر جاعى. ەكىنشىدەن, داۋسى زور, دارىندى كاسىبي انشىلەرگە جول اشىلادى. ويتكەنى ولار شەتكە ىسىرىلىپ قالعانداي بولدى, دەيدى ول.
تاماشا تۋىندىلارىمەن كورەرمەننىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ جۇرگەن بەلگىلى ءانشى قۇرماش ماحانوۆ قوعامدى الاڭداتقان بۇل ماسەلەنىڭ وسىنداي دەڭگەيدە تالقىلانعانىنا وكىنىشىن بىلدىرەدى.
«بۇل ءبىزدىڭ ونەرىمىزدىڭ, سونىڭ ماڭايىندا جۇرگەن انشىلەردىڭ ءبىر ولقىلىعى دەپ بىلەمىن. مينيسترلىكتىڭ بۇل قادامىنا قۋانامىن. مەنىڭ ويىمشا, فونوگرامماعا قاتاڭ تىيىم سالۋ كەرەك. مىسالى, تەلەارنالاردا انشىلەر ءاندى تولىق ءجۇز پايىز ورىنداۋعا تەحنيكالىق مۇمكىندىك جوق دەيدى. مەنىڭشە, بۇل − تازا سىلتاۋ. قازىر ارنالاردا ەشكىمگە كەرەگى جوق «شوۋ» باعدارلامالار كوپ. سولاردىڭ سانىن قىسقارتىپ, كاسىبي كونتسەرتتىڭ كولەمىن ۇلعايتسا دەيمىن. قالاي بولعاندا دا, ەلگە كونتسەرت بەرەسىز بە, ءجۇز پايىز جاندى داۋىستا ورىنداڭىز. سولاي انشىلەردىڭ ءوزى تابيعي سۇرىپتاۋدان وتەدى. اقىرىندا, جولدان قوسىلعاندار جوندەرىن تاۋىپ, ساحنادا شىن مانىندەگى كاسىبيلەر قالادى», دەيدى ول.
سونىمەن بىرگە جاڭا زاڭدا انشىلەردىڭ ساحناداعى جەكە مادەنيەتى تۋرالى ارنايى نورما ەنگىزىلگەن. بۇل دا وتە كەرەك. ارا-تۇرا بولسا دا وسىنداي كەلەڭسىز وقيعالار كەزدەسىپ قالادى. ەندى ول زاڭمەن رەتتەلەدى. ءانشى ساحنادا دورەكى سويلەۋگە, ماس كۇيىندە شىعۋعا, ۇلتتىق مۇددەگە ءتىل تيگىزۋگە بولمايدى. ساحنا مادەنيەتىن ساقتاۋى قاجەت. ول ءۇشىن ارنايى اكىمشىلىك شارا قاراستىرىلعان. بۇل تالاپتى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى قاداعالاپ وتىرادى. سونداي-اق ونىمەن وبلىستىق مادەنيەت باسقارمالارى مەن اۋدانداعى مادەنيەت بولىمدەرى دە اينالىسادى.
قورىتا كەلگەندە, كوپتەن بەرى ايتىلىپ جۇرگەن وزەكتى ماسەلەگە نۇكتە قويىلعان سەكىلدى. ەندى جاڭا ەرەجە ورەلى ونەرىمىزگە ءورىس بەرەدى دەپ سەنەمىز!