«ۇلكەن تۇركىستان»: دەرەكتەر نە دەيدى؟

بۇرىنعى كەڭەستىك جانە قازىرگى رە­سەيلىك زەرتتەۋشىلەر ناتسيستىك گەرمانيا كەڭەس وداعىنا شابۋىل جاساۋعا دايىندالىپ جاتقان كەزدە-اق بولاشاقتا كسرو جەرىندە گەرمانياعا باعىناتىن جەكە ايماقتار قۇرۋ جوسپارىندا تۇركىستان دا جەكە ايماق رەتىندە اتالعان دەگەن پىكىر ايتادى. كەڭەس وداعىنىڭ سىرتقى ساياساتىن جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن كورنەكتى عالىم م.ي.سەميرياگانىڭ پىكىرىنە جۇگىنەيىك: «1941 جىلدىڭ قىس جانە جاز ايلارىندا جالپى نۇسقاۋلار نەگىزىندە قارۋلى كۇشتەر جەكە توپتارىنىڭ سوعىس قيمىلدارىنا قاتىسۋ جوسپارلارى جاسالدى, سونىمەن قاتار بولاشاقتا جاۋلاپ الىناتىن كەڭەس جەرلەرىن باسقارۋ شارالارى انىقتالدى. جاۋلاپ الىنعان جەرلەردى باسقارۋ ءۇشىن رەيحسكوميسسارياتتار قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. العاشىندا بەس كوميسساريات – وستلاند, ۋكراينا, كاۆكاز, رەسەي جانە تۇركىستان كوميسسارياتتارىن قۇرۋ جوسپارلاندى». الايدا گەرمانيا مۇرا­عاتتارىندا ساقتالعان دەرەكتەر سوعىس قارساڭىندا ناتسيستەردىڭ تۇركىستانعا قا­تىستى ارناۋلى جوسپارى بولماعانىن كورسەتەدى. 1941 جىلدىڭ 25 قاراشاسىندا جازىلعان «تۇركىستانعا قاتىستى ساياسي نۇسقاۋلار» دەگەن قۇجاتتان مىناداي جولداردى وقيمىز: «كەڭەس وداعىن, ياعني, بۇرىنعى ورىس مەملەكەتىن ونىڭ ۇلتتىق بولىكتەرى نەگىزىندە قايتادان قۇرۋ بارىسىندا تۇركى حالىقتارى مەكەندەگەن ورتالىق ازيا ولكەلەرى دە ءبولىنىپ كەتۋگە ۇمتىلادى, بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە بۇرىنعى تۇرىكمەنستان, وزبەكستان, تاجىكستان, قازاقستان جانە قىرعىز كەڭەستىك رەس­پۋبليكالارى. اتالعان ايماقتار وسى تۇرعىدان العاندا ايرىقشا جاعدايدا تۇر, ويتكەنى وسى ۋاقىتقا دەيىن ولاردى باسقارۋ ءۇشىن يمپەريالىق كوميسساريات قۇرۋ جوسپارلانباعان». دەمەك, سوعىستىڭ قارساڭى تۇگىلى سوعىس باستالعان سوڭ بەس ايدان كەيىن دە تۇركىستان رەيحسكوميسسارياتىن قۇرۋ تۋرالى ناقتى جوسپار بولماعان. ونىڭ سەبەبى – ورالدان شىعىسقا قاراي جاتقان جەرلەر گەرمانيادان الىستا بولعاندىقتان سوعىستىڭ قارساڭىندا ناتسيستەردىڭ نەگىزگى نازارى باتىس رەسپۋبليكالارعا, كاۆكاز بەن قىرىمعا اۋدى. سوندىقتان تىكەلەي باسىپ الىناتىن جەرلەردە ۋكراينا, وستلاند (پريبالتيكا جانە بەلورۋسسيا), كاۆكاز جانە رەسەي (موسكوۆيا) يمپەريالىق كوميسسارياتتارىن قۇرۋ جوسپارلاندى. سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا ميل­ليونداعان كەڭەس جاۋىنگەرى تۇتقىنعا الى­نىپ, ولاردىڭ ىشىندە كەڭەستىك شى­عىس حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى دە بار ەكەندىگى بەلگىلى بولعان كەزدە كاۆكاز بەن تۇركىستانعا قاتىستى ساياساتتىڭ باعىت­تارىن انىقتاۋ قاجەتتىلىگى تۋدى.

فاشيستىك بيلىكتىڭ تۇركى حالىقتارىنا قاتىستى ساياساتى ناتسيستىك يدەولوگيا مەن تاجىريبەنىڭ قالىپتاسۋى بارىسىندا بىرقاتار وزگەرىسكە ۇشىرادى. العاشقى كەزەڭدە اريلىك ءناسىلدىڭ ارتىقشىلىعى تۋرالى داۋرىقپا ناسيحات اياسىندا ولاردان تومەن تۇرعان حالىقتاردىڭ وكىلدەرىن سيپاتتايتىن «Untermensch» («ادامنان تومەن تۇرعاندار» نەمەسە «ادام دارە­جەسىنە جەتپەي قالعاندار») دەگەن تۇسى­نىك پايدا بولدى. ناتسيستىك يدەولوگ­تار ورىستاردىڭ «Untermensch» بولىپ كەتۋىنىڭ سەبەبى ولاردىڭ بويىندا موڭعول-تاتار قانىنىڭ بولۋى دەپ تاپتى. دەمەك, وسى تۇرعىدان العاندا ازيالىقتار مۇلدەم ادام قاتارىنا جاتقىزىلمايتىن بولدى. سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا ءباسپاسوز بەتىندە كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ قيمىلدارىن «موڭعولدىق جابايى ارە­كەت» رەتىندە سۋرەتتەدى. فاشيستەر نەمىس حال­قىن ءۇشىنشى رەيح الەمدى «ازيا­لىق قاۋىپتەن قورعايدى» دەپ سەندىرۋگە تىرىستى. سوندىقتان سوعىس قارساڭىندا 1941 جىلدىڭ مامىر ايىندا گەرمانيا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ (ۆەرماحت) جوعارعى شتابى دايىنداعان «رەسەيدەگى اسكەر­لەر توبىنىڭ تۇعىرناماسىن انىقتاۋ­عا با­عىتتالعان نۇسقاۋلار» دەپ اتالعان قۇجاتتا: «قىزىل اسكەردىڭ قاتارىنداعى بارلىق اسكەرلەرگە جانە تۇتقىندارعا قاتىستى ايرىقشا كۇدىك پەن قاتاڭ ساق­تىق قاجەت, ...قىزىل اسكەردىڭ اسىرەسە ازيا­لىق جاۋىنگەرلەرى وتە تۇسىنىكسىز جانە قاتال دا زىميان بولادى» – دەگەن ەسكەرتۋ جاسالدى. 1941 جىلدىڭ 24 شىل­دەسىندەگى بۇيرىقتا كەڭەس وداعى اسكە­رىنىڭ قاتارىنداعى ازيالىقتاردىڭ تۇت­قىنعا تۇسكەن وكىلدەرىن گەرمانيانىڭ ءوز جەرىنە اكەلۋگە تىيىم سالىندى, ولار باسىپ الىنعان ەلدەردەگى لاگەرلەرگە قامالاتىن بولدى. شىعىس مينيسترلىگىنىڭ باسشى­سى ا.روزەنبەرگتىڭ كەڭەستىك شى­عىس حالىقتارى تۋرالى وزىندىك پىكىرى بولدى: «نەمىس ۇلتشىلدارىنىڭ كوپ­شى­لىگى «شىعىس رۋحى» يدەياسىن جوققا شى­عارادى, ويتكەنى ولاردىڭ وسى شىعىس رۋحى تۋرالى تەرەڭ تۇسىنىگى جوق. شى­عىس تۇتاستاي العاندا تىم كۇردەلى». ول «موسكوۆيا» (رەسەي) – ورىس-موڭعول جا­­با­يىلىعىنىڭ وشاعى, الايدا ورىس­تار مەن كەڭەس وداعىنىڭ باسقا حا­لىق­تارىن قاتار قويۋدىڭ قاجەتى جوق, كە­رىسىنشە, ورىستان باسقا حالىقتاردىڭ سە­پاراتيستىك قوزعالىسىنا ايرىقشا ءمان بەرگەن دۇرىس دەيدى. گيتلەر بۇل يدەيا­لاردى: «روزەنبەرگتىڭ ورىستارعا تىم تاباندى تۇردە قارسى بولۋى جانە ولاردىڭ روزەنبەرگتى ورىس ساناماۋىنان», – دەپ سايقىمازاق كۇلكى قىلعان. ال شىندىعىندا ۇزاق ۋاقىت رەسەيدىڭ قۇرامىندا بولعان پريبالتيكادا تۋىپ-وسكەن نەمىس روزەنبەرگ رەسەي يمپە­ريا­سىنىڭ ۇلتتىق ماسەلەلەرىن ءۇشىنشى رەيح­تىڭ باسقا باسشىلارىنا قاراعاندا جاقسىراق بىلەتىن ەدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قار­سا­ڭىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جانىنان رەسەي ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن كوميتەت قۇرىلدى. كوميتەت باسشىلىعىنا كەزىندە گەرمانيانىڭ رەسەيدەگى كونسۋلدىقتارىندا قىزمەت ىستەگەن ديپلومات ۆيلگەلم گەورگ گروتس­­كوپف تاعايىندالدى. كوميتەت العا­شىن­دا كەڭەس وداعىن مەكەندەگەن ءارتۇرلى حالىقتار تۋرالى مالىمەتتەر جيناۋمەن عانا اينالىستى. كەڭەس وداعىنا قارسى سوعىس باستالعان سوڭ بۇل كوميتەتتىڭ ءىس-ارەكەت اياسى كەڭىتىلدى. 1941 جىلدىڭ ­ماۋسىم ايىندا كوميتەتكە كەڭەس وداعى حالىقتارىنىڭ تاريحىن, ءتىلى مەن ءدى­نىن, سالت-عۇرىپتارىن بىلەتىن ماماندار شا­قىرىلا باستادى. كەزىندە تۇركيا, يران, اۋعانستان, بۇقارا, قوقان, حيۋا, تۇركىستانعا ساياحات جاساعان, تۇركى حالىق­تارىنىڭ تاريحىن جاقسى بىلەتىن ديپلومات ۆەرنەر وتتو فون حەنتيگ كەڭەستىك شىعىس حالىقتارى ماسەلەسىمەن اينالىساتىن بولدى.

كوميتەت شىعىستانۋشى عالىمدار مەن بىلىكتى ديپلوماتتار ارقىلى كەڭەستىك شىعىستان ەۋروپاعا ەميگراتسياعا كەتكەن ساياسي قايراتكەرلەردى ىزدەستىرە باس­تادى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ يمپەريالىق سايا­ساتىنا سانالى تۇردە قارسى بولىپ, ونى قابىلداماعان تۇركى زيالىلارى تۇر­كياعا جانە باسقا ازيا ەلدەرىنە ەميگراتسياعا كەتكەنى بەلگىلى. تۇركياعا كەتكەن تۇركى ەميگرانتتارىنىڭ ءبىر بولىگى 1920-1924 جىلدار ارالىعىندا ەۋروپاعا ءوتتى. ولارعا كەيىننەن 20-جىلدارى گەرمانياعا وقۋعا بارعان ستۋدەنت جاس­تار جانە ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن ەۋروپادا قالىپ قويعان تۇركىلەر قوسىلدى. 1922 جىلى ءالىمجان ىدىرىس بۇقار حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ وكىلى رەتىندە 64 ستۋدەنت جانە وقۋشى جاستاردى گەرمانيادا وقىتۋ ماقساتىمەن الىپ كەلگەن. كەيىن­نەن بۇقار رەسپۋبليكاسىنىڭ دەربەس­تىگى جويىلىپ, ول كەڭەستىك وزبەكستانعا قوسىلعان سوڭ, بەرليندەگى بۇقار حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەني قاتىناستار جونىندەگى وكىلدىگى تاراتىلعان سوڭ ستۋدەنت جاستاردىڭ بىرقاتارى گەرمانيادا قالىپ قويعان ەدى. ەۋروپاداعى تۇركى ەميگرانتتارىنىڭ ساياسي قىزمەتىن يدەيا­لىق جانە ۇيىمدىق جاعىنان نەگىز­دەگەن ءبىرىنشى توپتىڭ وكىلدەرى بولدى. ساياسي ەميگرانتتاردىڭ تۇركى حالىق­تارىنىڭ ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەسى تۇرانشىلدىق جانە تۇركىشىلدىك يدەيالارىنا نەگىزدەلدى. تۇرانشىلدىق يدەيا­سى ءحىح عاسىردا ۆەنگەر عالىمى ا.ۆام­بەريدىڭ ەڭبەكتەرىندە ورىن الدى. 1913 جىلدان باستاپ ۆەنگريادا «تۋران» دەگەن جۋرنال شىعىپ تۇردى. حح عاسىردا تۇرانيزم عىلىمي تەرمين شەگىنەن شى­عىپ, ساياسي اعىمعا اينالدى.

ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ءتۇرانيزمدى ءانۋار پاشا ناسيحاتتادى. ەۋروپالىق عىلىمي ادەبيەتتە بارلىق تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ جانە ۆەنگەر, فينن-ۋگور حالىقتارىنىڭ ساياسي, مادەني جانە ەتنيكالىق بىرلىگى يدەياسى جانە سول يدەياعا نەگىزدەلگەن ساياسي قوزعالىس تۇرانشىلدىق دەپ اتالدى. تۇرانشىلدىق جانە تۇركىشىلدىك تۇسىنىكتەرى كوبىنەسە سينونيم رەتىندە قولدانىلادى. ەسەس باس باسقارماسىنىڭ تاپسىرماسىمەن شىعىس حالىقتارىنىڭ تاريحىمەن اينالىساتىن ماماندار دايىنداعان «تۇرانشىلدىق يدەياسى» دەپ اتالعان قۇجاتتا: «تۇرانيزم يدەياسى... = پانتۇركيزم. بۇل نەگىزگى (انا­دو­لىلىق) تۇرىكتەردەن باسقا دا بۇ­كىل تۇركى تەكتەس حالىقتاردى, ياعني, تۇركىس­تاندىقتاردى, تاتارلاردى, قىرىم تۇر­كىلەرىن, ازەربايجانداردى ت.ب. بىرىكتىرۋگە ۇمتىلادى. بۇل ماسەلەگە رەسەي تۇركىلەرى ەرەكشە نازار اۋدارادى» دەپ كورسەتىلگەن. ارينە, گەرمانيانىڭ سىرتقى ىستەر مي­نيسترلىگى مەن شىعىس مينيسترلىگىن تۇران­شىلدىق جانە تۇركىشىلدىك يدەيالارىنىڭ مازمۇنى جانە وسى يدەيانى نەگىزدەۋشى تۇركى زيالىلارىنىڭ ماقسات-مۇددەلەرى قىزىقتىرعان جوق, ولار ءۇشىن ەڭ باستىسى – وسى يدەيالاردى كەڭەس وداعىنا قار­سى سوعىستا پايدالانۋ مۇمكىندىگى ەدى. فرانتس فون پاپەن 1941 جىلى 25 شىلدەدە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جىبەرگەن حاتىندا كەڭەس وداعىنا قارسى كۇرەستە ۇگىت-ناسيحات ماقساتىندا تۇرانشىل­دىق يدەياسىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ەسكەرتىپ, وسى يدەيانى تۇركى تەكتەس سوعىس تۇتقىندارىنىڭ اراسىندا ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ولاردى ارناۋلى جەكە لاگەرلەرگە جيناقتاۋدى ۇسىندى.

الايدا كەڭەس وداعىنداعى ساياسي جاع­دايدى جاقسى بىلەتىن تاجىريبەلى دي­پلوماتتار مەن تۇركولوگ-عالىمدار تۇران­شىلدىق يدەياسىنىڭ كەڭەستىك تۇركى حالىقتارى اراسىندا كەڭ تارالماعانىن ايتىپ, تۇراندىق بىرلىكتى ناسيحاتتاۋدىڭ تابىستى بولاتىنىنا كۇدىك ءبىلدىردى. ديپلومات گ.حيلگەر 1941 جىلى 3 تا­مىز­داعى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جى­بەرگەن ەسەپتى بايانداماسىندا الەمدەگى بارلىق تۇركى حالىقتارىن بىرىكتىرۋ يدەيا­سى كاۆكازدىڭ ءىرى ءۇش حالقى – گرۋزين­دەر, ازەربايجاندار جانە ارمياندار اراسىندا جىك تۋعىزادى, ويتكەنى ارمياندار مەن گرۋزيندەر تۇركيانى مۇلدە ۇنات­پايدى, سونداي-اق تۇرانشىلدىق يدەيا­لار يرانعا دا جاقپاي قالۋى مۇمكىن, سوندىقتان تۇرانشىلدىق يدەيانى ەمەس, تۇركى حالىقتارىنىڭ ەڭ كوپ بولىگى ور­نا­لاسقان تۇركىستاندى كوتەرە الاتىن يدەيانى قولداۋ قاجەت دەپ جازدى. بى­راق تۇركيانىڭ تۇرانشىلدىق باعىت­تاعى ساياسي قايراتكەرلەرى بۇل يدەيانى تۇركى سوعىس تۇتقىندارىنىڭ اراسىندا تاراتۋدان ۇمىتتەندى. گەرمانيانىڭ تۇركياداعى ەلشىسى فرانتس فون پاپەننىڭ 1941 جىلدىڭ 13 تامىزىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جىبەرگەن حاتىندا ءانۋار پاشانىڭ ءىنىسى نۋري كيلليگيلدىڭ (نۋري پاشا) گەرمانياعا كەلىپ, تۇركى تەكتەس سوعىس تۇتقىندارى ماسەلەسىمەن اينالىسۋعا دايىن ەكەندىگى ايتىلدى. 1941 جىلى قىركۇيەكتە نۋري پاشا گەرمانياعا كەلىپ, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ساياسي ءبولىمىنىڭ باستىعى ە.ۆëرمانمەن بىرنەشە رەت كەزدەسىپ, تۇركى تەكتەس جانە مۇسىلمان سوعىس تۇتقىندارىنان بولاشاقتا تۇران­شىلدىق يدەيا جولىندا كۇرەسەتىن توپتار قۇرۋ ءۇشىن ولاردى جەكە ارناۋلى لاگەرلەرگە ورنالاستىرۋ تۋرالى ءوتىنىش جاسادى. سونداي-اق جالپى كەڭەستىك سوعىس تۇت­قىندارى قاتارىنان كاۆكاز جانە تۇر­كى حالىقتارىنىڭ وكىلدەرىن ءبولىپ الۋ يدەياسى بۇدان بۇرىن ا.روزەنبەرگتىڭ باسقا­رۋىن­داعى شىعىس مينيسترلىگىندە دە كوتەرىلگەن بولاتىن. كەيىننەن بۇل يدەيا كاۆ­كازدىق جانە تۇركىستاندىق تۇتقىنداردان شىعىس لەگيوندارىن قۇرۋعا اكەلدى.

كەڭەستىك شىعىستى جاقسى بىلەتىن نە­مىس ديپلوماتتارى مەن عالىمدارىنىڭ تۇرانشىلدىق يدەياسىنىڭ گەرمانيا­نىڭ مۇددەسىنە زيان كەلتىرەتىنى تۋرالى ەسكەرتۋلەرى جەردە قالعان جوق, ويت­كە­نى ناتسيستىك بيلەۋشىلەر ءۇشىن كەڭەس ودا­عى حالىقتارىن بىرىكتىرەتىن ەمەس, كە­رى­سىنشە جىكتەيتىن يدەيا ءتيىمدى ەدى. جو­­عا­رىدا اتالعان «تۇركىستانعا قاتىس­تى ساياسي نۇسقاۋلار» اتتى قۇجاتتا: «پان­ت­ۇرانشىلدىق يدەيانى بارلىق مۇم­كىنشىلىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, مۇلدە ىعىستىرۋ قاجەت. بۇل يدەيانى قازىرگى تۇ­رىك ۇكىمەتى ەمەس, ءانۋار پاشانىڭ ءىنىسى نۋري پاشا توڭىرەگىنە توپتاسقان تۇرىك ۇلتشىل توپتارى ناسيحاتتاپ ءجۇر. پانت­ۇرانشىلدىق قوزعالىس بۇكىل تۇركى حالىقتارىن تۇركيانىڭ قولاستىنا بى­رىك­تىرۋدى كوزدەيدى, بۇل بىرلەستىككە تەك ورتا ازيا مەملەكەتتەرى عانا ەمەس, باتۋ­مي جانە باكۋمەن قوسا ازەربايجان دا قوسىلۋعا ءتيىستى. ولار ءباتۋميدى قوسىپ الۋ ءۇمىتىن نەگىزدەيتىن تاريحي سەبەپتى دە (1878 جىلعا دەيىن تۇرىكتەردىكى بولعان) تاۋىپ وتىر. باتۋمي مەن باكۋدى قوسىپ الۋ تۇرىكتەرگە ترانسكاۆكازدىق الىپ جول مەن مۇنايلى ايماقتى يەلەنۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى. وسىلايشا تۇركيا مەن ورتا ازيا اراسىندا كوپىر سالىنىپ, ءبىز ءۇشىن ەڭ باعالى گرۋزيندەر مەكەندەگەن كاۆكازدان گەرمانيا مۇلدە ايىرىلىپ قالار ەدى. دەمەك, ۋكراينا جانە كاۆكاز رەيحسكوميسسارياتتارى­نىڭ شەكاراسىندا مۇنداي ۇلى دەرجاۆا­نىڭ قۇرىلۋىنا جول بەرۋ نەمىستەردىڭ مۇد­دە­سىنە مۇلدە ساي كەلمەيدى» دەپ اتاپ كورسەتىلدى. سوعان وراي ء«تيىمسىز تۇ­ران­شىلدىق يدەيانى» جانداندىرماۋ ءۇشىن ازەربايجانداردان, تاتارلاردان جانە باسقا تۇركى حالىقتارىنىڭ ساياسي ۇيىم­دارى مەن لەگيوندارىن ءبىر-بىرىنەن الشاق ۇستاۋعا نۇسقاۋ بەرىلدى.

1924 جىلى كەڭەس وكىمەتى بۇرىنعى رەسەي يمپەرياسى قۇرامىنداعى قازاق, قىرعىز, وزبەك, تۇرىكمەن, تاجىك حالىق­تارى مەكەندەگەن جەرلەردىڭ شەكاراسىن انىقتاپ, بەس رەسپۋبليكاعا ءبولدى. ءسوي­تىپ تۇركىستان ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بىرلەستىك بولۋدان قالدى. الايدا بۇل بولشەكتەۋدى ەۋروپاداعى تۇركى ەميگرانت­تارى زاڭدى قۇبىلىس دەپ ساناعان جوق. ولار تۇركىستاننىڭ ازاتتىعى مەن بىرلىگى جولىنداعى كۇرەسىن جالعاستىرا بەردى. تۇركىستاندىق ەميگرانتتاردىڭ وسى ار­مان-تىلەگىن فاشيستىك گەرمانيانىڭ بيلەۋ­شىلەرى ءوز ماقساتىنا پايدالانىپ كەتتى. شىعىس مينيسترلىگى كەڭەس ودا­عى جەڭىلگەن سوڭ «موسكوۆيانىڭ» توڭى­رەگىندە «سانيتارلىق كوردون» قۇرۋدى جوس­پارلادى, بۇل كوردون گەرمان يمپەريا­سىنا باعىنىشتى وزىندىك باسقارماسى بار ۋكراينانى, بەلورۋسسيانى, بالتىق مەملەكەتتەرىن, كاۆكاز بەن ورتا ازيانى قامتۋعا ءتيىستى ەدى. ورتا ازيا قالاي اتالادى, «تۇركىستان» بولا ما, الدە «ۇلكەن تۇركىستان» بولا ما, ءبارىبىر, فاشيستەرگە بۇل اتاۋلاردىڭ ءمان-ماعىناسى كەرەك ەمەس بولاتىن. سوندىقتان تۇركىستان لەگيونىمەن جانە ۇلتتىق كوميتەتپەن ۇقساستىرىپ «تۇركىستان» اتاۋىن قولدانعان. شىعىس تاريحىن جاقسى بىلەتىن ۆ.حەنتيگ ەدىل بو­يىنداعى تۇركى حالىقتارىن نازاردان تىس قالدىرماۋ ءۇشىن بۇل كوردوندى «شاعاتاي ۇلىسى» دەپ اتاۋدى ۇسىندى. ناتسيستەر بۇل يدەيالاردى جاقتىرمادى, ويتكەنى تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلىگى تۋرالى ويلار ناسىلشىلدىك يدەولوگياسىنا كەرەعار ەدى. الايدا فاشيستەردىڭ ءارتۇرلى توپتارىنىڭ اراسىنداعى پىكىر ايىرماشىلىعى داۋ-تالاس تۋدىرعان جوق, ويتكەنى شالعايدا جاتقان تۇركىستاندى قارۋدىڭ كۇشىمەن باسىپ الۋعا باعىت­تال­عان ارناۋلى جوسپار جاسالماعان بو­لاتىن. فاشيستىك بيلەۋشىلەردىڭ نە­گىزگى نازارى مايدان شەبىنە جاقىن جات­قان كاۆكاز بەن قىرىمعا اۋدى, ال تۇر­كىستاننىڭ بولاشاعى تۋرالى شۇعىل شە­شىم قابىلداۋ قاجەت بولماي قالدى. سون­دىقتان فاشيستىك بيلىك «ۇلكەن تۇركىس­تان» كوميسسارياتىن قۇرۋ يدەياسىن ناقتى ماقسات رەتىندە ەمەس, ۇگىت-ناسيحات قۇرالى رەتىندە پايدالاندى.

گەرمانيانىڭ سىرتقى ىستەر مي­نيس­تر­لىگى, شىعىس مينيسترلىگى, قارۋ­لى كۇش­­تەردىڭ باس شتابى, تاعى باس­قا مە­كە­مە­لەر قۇجاتتارىنىڭ بارلى­عىن­دا نە­گىزىنەن «تۇركىستان» اتاۋى قول­دا­­نى­­لادى. «ۇلكەن تۇركىستان» (Gross­tur­kes­tan) اتاۋىن ءبىز ۇگىت-ناسيحات جۇ­مى­­­­­سىنىڭ تيىمدىلىگىن كۇشەيتۋگە با­عىت­­­­تال­عان «باسىپ الىنعان شىعىس ايماق­تار­داعى اگرارلىق, ءدىني جانە ۇلت­تىق ما­سە­لەلەر» دەپ اتالعان قۇجاتتان عانا كەز­دەستىردىك. وسى قۇجاتتىڭ ءۇشىنشى بولى­مىندە گەرمانيانىڭ ۇلتتىق ساياسا­تىن ناسيحاتتاۋعا قاتىستى مىناداي نۇس­قاۋلار بەرىلگەن: «رەسەيگە, سوعان ساي­­­­كەس كەڭەس وداعىنا باعىندىرىلعان ورىس ەمەس حالىقتارعا قاتىستى العاندا يم­­پە­ريالىق ءمينيستردىڭ 1941 جىلى 18 قا­راشادا ءباسپاسوز وكىلدەرىن قابىلداۋ­دا سويلەگەن سوزىندە باياندالعان «جەكە-جەكە دامۋ پرينتسيپتەرى» قولدانىلا­دى. حالىقتاردىڭ ءارتۇرلى توپتارىنا قا­تىستى بۇل پرينتسيپتەردىڭ ورىندالۋ ادىستەرى ءارتۇرلى بولۋعا ءتيىستى, ول ادىس­تەر وسى حالىقتاردىڭ ورىستار ءۇشىن قان­­شالىقتى ماڭىزدى ەكەنىنە, ولاردىڭ گەر­­مانياعا جانە ونىڭ شىعىستاعى جاڭا تار­تىبىنە قالاي قارايتىندىعىنا وراي انىق­تالادى. ... بولشەۆيكتىك بي­لىك اياسىن­دا ءالى دە قالىپ وتىرعان ەڭ ما­­ڭىزدى ەتنيكالىق توپتارعا نەمىستىك ۇگىت-ناسيحات ىقپالىن كۇشەيتۋ قاجەت. سون­­دىقتان بۇل حالىقتار ءۇشىن مىنا­داي ارە­كەتتى ىسكە اسىرعان ءتيىمدى. ...مايدان­عا جا­قىن جەردەگى حالىقتارعا (كاۆكاز جانە تۇركى حالىقتارى) تاۋەلسىزدىك تۋ­رالى ۋادە بەرەمىز. قازىرگى ساتتە پان­­­ت­ۇران­شىلدىقتى قولداۋ ءتيىمدى بولماي­دى. ەڭ دۇرىسى – ءبىر جاعىنان, ۇلتتىق جانە ءدىني ايىر­ما­شىلىقتارىنا قاراماس­تان بۇكىل كاۆ­­كاز حالىقتارىن بىرىكتىرۋ; ەكىن­­شى جا­عىنان, ۇلكەن تۇركىستاننىڭ حالىق­تا­­رىن, اتاپ ايتقاندا, وزبەكتەردى, تاجىك­تەردى, تۇرىكمەندەردى, قازاقتار­دى جانە تاۋ قىرعىزدارىن شىعىستاعى ەكىن­شى بىر­لەستىك رەتىندە قاراۋ. ولارعا باش­قۇرت­تار مەن ەدىل تاتارلارىن قوسپاۋ كە­­رەك, ولارعا ايرىقشا قورعالاتىن حا­لىق­تار رەتىندە ورىستار مەكەندەگەن جەر­­لەر شەگىندە وبلىستىق اۆتونوميا بە­رىلەدى». دەمەك, ەميگرانتتار, لەگيونەر­لەر جانە ولاردىڭ تۇركىستاننىڭ تاۋەل­سىزدىگى تۋرالى ارمان-تىلەكتەرى ناتسيستىك گەرمانيانىڭ بيلەۋشىلەرى ءۇشىن ەڭ باس­تى جاۋ – كەڭەس وداعىن السىرەتۋدىڭ قۇ­رالى عانا بولدى. الايدا ناتسيستەردىڭ ۇگىت-ناسيحاتتىق ايلا-تاسىلدەرى كەڭەس وكى­مەتىنە تۇركىستاندىق ەميگرانتتار­دى وتا­نىن ساتتى دەپ ايىپتاۋعا مۇمكىندىك بەر­دى, مۇنىڭ ءوزى جات جەردە حالقىنىڭ ازات­تىعى ءۇشىن كۇرەسىپ, قازا تاپقان نە­مەسە وتانىنان مۇلدە الاستاتىلىپ پۇ­شايمان بولعان تۇركىستاندىق ەميگ­رانتتاردىڭ تاعدىرىن اۋىرلاتا ءتۇستى.

گۇلجاۋحار كوكەباەۆا,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى