قوستاناي وبلىستىق عىلىمي-امبەباپ كىتاپحاناسىنىڭ ءبىلىم ورتالىعىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە ارنالعان «اشارشىلىقتىڭ اششى شىندىعى» اتتى كەش ءوتتى. تاريحي تاعىلىمى مول ءىس-شاراعا وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ تالايلى تاعدىرى تۋرالى ون شاقتى كىتاپتىڭ اۆتورى, ۇقك ارداگەرى عاليحان ماۋلەتوۆ قاتىستى.
30 جىل عۇمىرىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنە ارناعان قارت قالامگەر جاستارعا زۇلمات جىلدارى ناقاق ايىپتالىپ, جازىقسىز اتىلىپ كەتكەندەرگە قاتىستى قىلمىستىق ىستەردىڭ جاي-جاپسارى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى. كەزىندە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ىسىنە تىكەلەي قاتىسقان اقساقال ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ارحيۆىندە جاتقان قىلمىستىق ىستەردىڭ بىرازىمەن تانىس.
– پروكۋراتۋرانىڭ كەلىسىمىمەن «ۇشتىكتىڭ», «ەكىلىكتىڭ», ەرەكشە كەڭەستىڭ شىعارعان ۇكىمدەرىنىڭ كۇشىن جويىپ, كوپتەگەن قۇرباندى اقتاپ شىعاردىق. ماسەلەن, 1936 جىلى وسىندا ءوزىمىزدىڭ قوستاناي وبلىسى ۇيىمداستىرىلىپ جاتقاندا جەر-جەردەن بانك باستىعى, وبلىستىق سوتتىڭ, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعالارى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ, كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىلارى, وبلىستىق گازەتتىڭ رەداكتورى سياقتى قولىنان ءىس كەلەتىن ازاماتتار كوپ كەلگەن. سول كىسىلەردىڭ ءبارىن 1937 جىلى اتىپ جىبەردى, – دەيدى ۇقك ارداگەرى.
عاليحان ماۋلەتوۆتىڭ ء«ۇمىت پەن ۇرەي» اتتى كولەمدى ەڭبەگىندە قوستاناي وبلىسىنىڭ العاشقى قازىعىن قاققان ەلتۇتقا ازاماتتاردىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى مەن احمەت, مىرجاقىپ, بەيىمبەت سىندى الاش ارىستارى ءومىرىنىڭ اقىرعى كەزەڭدەرىنەن ماعلۇمات بەرەتىن قۇجاتتىق ماتەريالدارعا نەگىزدەلگەن دەرەكتى زەرتتەۋ-تولعامدار توپتاستىرىلعان. اۆتور كەشكە قاتىسۋشىلارعا وسى كىتاپقا ەنگەن «اقيقاتتان الشاق ءىس» اتتى ماقالاسى تۋرالى بايانداي وتىرىپ, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا تاعىلعان ايىپتىڭ نەگىزسىز ەكەندىگى جونىندە دايەكتى وي تارقاتتى.
– ول كىسىنىڭ «مەن بۇل ماسەلەگە قاتىستى وتىزىنشى جىلى جاۋاپقا تارتىلدىم. ودان كەيىن وكىمەتكە قارسى ىستەگەن ەشتەڭەم جوق. ەندى مەنى وتىز جەتىنشى جىلعى باياعى ايىپپەن قازىر نەگە سوتتايسىڭدار؟» دەگەن ءبىر ءسوزى بار. تەرگەۋشىگە بەرگەن جاۋابى دا وتە ساۋاتتى. احاڭنىڭ ءوزى از ۋاقىت پارتيا قاتارىندا بولعان عوي. كەيىن پارتيا قاتارىنان شىعارىپ تاستاعان. سوندا احاڭنىڭ: «مەن پارتيا جينالىستارىندا وتىرىپ ۋاقىتىمدى بوس كەتىرگىم كەلمەيدى. عىلىممەن اينالىسۋىم كەرەك. حالىققا سوندا عانا كوبىرەك پايدا كەلتىرەمىن», دەپ جازعانى بار, – دەيدى قاريا.
عاليحان نۇرجان ۇلى قالامگەرلىك ىزدەنىس بارىسىندا ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ 1934 جىلعى 1 جەلتوقساندا شىققان قاۋلىسىن قولعا تۇسىرگەن ەكەن. وندا كەڭەس وكىمەتىنە دۇشپان پيعىلداعى ادامداردى تەز ارادا انىقتاپ, جازاعا تارتۋ شاراسى مىندەتتەلىپتى.
– ول قاۋلى بويىنشا وكىمەتكە قارسى ادامداردىڭ ءتىزىمىن 10 كۇننىڭ ىشىندە جاساپ ءبىتىرۋ كەرەك بولعان. ءبىر كىسىنىڭ تاعدىرىن شەشۋگە ون-اق كۇن بەرەدى! سوسىن ۇرىپ-سوعۋدى زاڭداستىرعان. ال سوت شەشىمىن قايتا قاراۋ تۋرالى شاعىم بەرۋگە بولمايدى. 1934 جىلعى قاۋلىلاردا سوت ۇكىمى شىققان كىسىنى سول كۇنى تۇندە اتىپ تاستاۋ تۋرالى شەشىمدەر بار. مىسالى, قاۋلىدا 25 ادام اتىلۋ كەرەك دەپ كورسەتىلگەن. دەمەك تىزىمدە 25 ءىس جاتۋ كەرەك. ەگەر بۇعان ءبىر-ەكى ادام جەتپەي قالىپ, 23-24 ءىس جاتىپ قالسا, «سەن نەگە وكىمەتكە قارسى ادامداردى جاسىرىپ قالدىڭ» دەپ تەرگەۋشىنىڭ ءوزىن جازالاعان. سوندىقتان تەرگەۋشى مۇلدە باسقا قىلمىسپەن 10-20 جىلعا سوتتالعانداردىڭ ءىسىن الادى دا, جاڭاعىنىڭ ۇستىنە تاستاي سالادى. ال ول بەيشارالار «حالىق جاۋى» رەتىندە اتىلىپ كەتە بەرەدى. ادامنىڭ تاعدىرىن ويىنشىققا اينالدىرعان زامان عوي. ەندى بۇل جەردە بۇرىنعى «چەكيستەردىڭ» ىشىندە جانى, قولى تازا ازاماتتاردىڭ دا بولعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. الماتىداعى ۇلكەن ءبىر ءبولىمنىڭ باستىعى جاقىپوۆ دەگەن كىسى ءبىر جەدەل كەڭەستە وتىرعاندا بىرەۋلەر «ساكەن سەيفۋليننىڭ حالىق جاۋى ەكەنىن انىقتادىق. بۇگىن تۇندە تۇتقىنداۋ كەرەك, دالەل قۇجاتتار جەتكىلىكتى», دەيدى. سوندا جاقىپوۆ دەگەن كىسى, ءوزى ۇلتجاندى ازامات, ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ: «تار جول, تايعاق كەشۋ» دەگەن شىعارمانى جازعان ادام ۇلتشىل بولۋعا ءتيىس ەمەس. بۇل جەردە ءبىر قاتەلىك بار شىعار. مۇنى قايتادان تەكسەرىپ, انىق-قانىعىنا جەتەيىك», دەيدى. سەن ءسويتىپ ايتتىڭ دەپ ول كىسىنىڭ ءوزىن تۇتقىنداپ, اتىپ جىبەرگەن, – دەيدى ۇقك ارداگەرى.
قوستاناي وبلىسى