«رۋحاني جاڭعىرۋ» قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن «ازاماتتىق الاڭ» وتىرىسىندا تاريحشىلار مەن قوعام بەلسەندىلەرى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ماسەلەسىن تالقىلادى.
«تار زامان: قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى قانشالىقتى اقتالىپ جاتىر؟» تاقىرىبىندا وتكەن القالى جيىنعا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى بولات تىلەپوۆ توراعالىق ەتتى. 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ وتكەن ۆيتسە-مينيستر وتكەن جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, قازىرگى كەزدە ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقاندىعىن جەتكىزدى. ءارى قاراي جيىنعا قاتىسۋشىلاردى تانىستىرىپ, العاشقى ءسوزدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك حانگەلدى ابجانوۆقا بەردى.
اكادەميك قازاق تاريحىندا قانمەن جازىلعان جىلداردىڭ قۇربانى بولعان جانداردىڭ سانى بۇگىندە ءجۇز مىڭداپ سانالادى دەپ اتاپ ءوتتى. «قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋدىڭ ەرەكشەلىگى – ولاردى تولىق اقتاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا ۇمتىلاتىندىعىمىزدا. قازىر وسى اقتاۋدىڭ ون باعىتى قولعا الىندى. الدىمىزدا ۇلكەن مەجە تۇر», دەگەن اكادەميك بىلتىر باستالعان بۇل ءىستىڭ باياۋ ءجۇرىپ جاتقاندىعىنا قاتىستى ويىن ورتاعا سالدى. مۇنىڭ باستى سەبەبىن ساياسي جاڭا قۇجاتتىڭ قابىلدانباي تۇرعاندىعىمەن بايلانىستىرعان ح.ءابجانوۆ 1993 جىلى قابىلدانعان زاڭ مىندەتىن اتقاردى دەي وتىرىپ, جاڭا زاڭ قابىلداۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
– وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ازاماتتار قازاقستاننىڭ قۋعىن-سۇرگىن تاريحناماسىنىڭ وتە باي ەكەنىن ەسكەرە بەرمەيدى. دەگەنمەن دە وسى ۋاقىتقا دەيىن ىستەلگەن جۇمىستى جوققا شىعارماي, قۋعىن-سۇرگىنگە بايلانىستى بارلىق شارانى شەتەلدىكتەر ەمەس, ءوزىمىز اتقارۋعا ءتيىسپىز, – دەدى اكادەميك.
ح.ءابجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قۋعىن-سۇرگىن قۇجاتتارىنىڭ كەم دەگەندە 90 پايىزى ەلىمىزدە جاتىر ءارى بۇل ماسەلەنى بىزدەن ارتىق بىلەتىن ماماندار جوق. ۋيت-كروفت تا, تىپتەن سارا كەمەرون دا ءبىزدىڭ ماماندار بىلگەننىڭ وننان ءبىرىن بىلمەيدى. سوندىقتان دا تاريحشى بۇل ماسەلەنى ءوز رەسۋرستارىمىزبەن, ءوز ماماندارىمىزبەن, وزىندىك دەرەكتيۆپەن الەمدىك دەڭگەيدە شەشىپ, كۇن تارتىبىنە قويا الامىز دەدى. ال ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزەمىز دەسەك, مىنا باعىتتا قولعا الىنعان جۇمىستى قورىتىندىلاپ تاستاۋىمىز كەرەك. بىرىنشىدەن, بار كىناسى باي بولعانى, مالدى بولعانى ءۇشىن كامپەسكەگە ۇشىراعانداردى اقتاۋ. ولار مىلتىق ۇستاعان جوق, قىرىپ-جويعان جوق. سونىمەن قاتار حالىق كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ جازالانعانداردى دا سوزبۇيداعا سالماي-اق اقتاپ جىبەرۋگە بولادى. جازىقسىز جاپا شەككەن ءدىن يەلەرىن مولدا بولعانى, سالدە تاققانى ءۇشىن قۋدالادى. اتا-اناسى «حالىق جاۋى» بولىپ, ۇيىنەن ايىرىلىپ, «الجير»-گە ايدالعانداردى جاپا شەككەندەر رەتىندە اقتاپ الۋ دا ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. بۇگىندە ولاردىڭ دا قاتارى سيرەپ بارادى.
ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ بيىك شىڭى – الاش قوزعالىسىنىڭ مارتەبەسىن ساياسي تۇردە تانىپ, كەڭەستىك ساياسي توتاليتاريزمگە ساياسي باعا بەرۋ كەرەك. وسى ماسەلەگە وراي «ەgemen Qazaqstan» گازەتىندە دە تۇششىمدى پىكىرىن بىلدىرگەن تاريحشى قازاقستان قۋعىن-سۇرگىننىڭ وشاعى بولعاندىقتان, قاراعاندىدا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرگەن ەدى. «قاراعاندى – قارلاگتىڭ وتانى. ال ورتالىق قازاقستان – اشارشىلىقتان ەڭ اۋىر جاپا شەككەن ءوڭىر. ولار مىڭداعان شاقىرىم تۇگىل, قاسىنداعى قاراعاندىعا جەتە الماي جول بويى ءولىپ كەتتى. بۇگىندە قاراعاندىدا قۋعىن-سۇرگىن, اشارشىلىقپەن اينالىسقان تاماشا عالىمدار مەكتەبى, ۋنيۆەرسيتەت بار. ول تەز ارادا جۇمىسىن باستاۋى كەرەك. وسى جۇمىستار قولعا الىناتىن بولسا, تاريح عىلىمىندا ادىستەمەلىك بەتبۇرىس جاساي الامىز. مەتودولوگيا وزگەرمەي, عىلىمىمىز وزگەرمەيدى. ونى ۇلتتىق مەملەكەتتىك مۇددەگە جەكسەك, عىلىمىمىز دا, تاريحي سانامىز دا, ادىلەتتىلىگىمىز دە ورنىنا كەلگەن بولار ەدى», دەيدى تاريحشى.
بۇگىندە كوممۋنيستىك ديكتاتۋرا جاساعان قىلمىستار تۋرالى تولىق ەمەس زەرتتەۋلەر ماسەلەسى جايىندا ءسوز قوزعاعان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەرلان مەدەۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاريحى – ەل تاريحىنىڭ ەڭ قايعىلى بەتتەرىنىڭ ءبىرى. 1930-1950 جىلدارداعى ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن ساياسي وزبىرلىق پەن زاڭسىزدىقتىڭ سيمۆولىنا اينالدى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبىن قوزعاعاندا, ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن ۇلت ەليتاسىن جويۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. ۇلكەن تەرروردىڭ قۇرباندارى قىلمىستىق كودەكستىڭ 58-بابى بويىنشا عانا ەمەس, ەشقانداي باپقا قاتىسى جوق سوتتالعان مىڭداعان ادام بولدى. سوندىقتان دا قازاق تاريحىنىڭ الدىندا ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن سالدارىن تەرەڭ زەرتتەۋمەن بايلانىستى جۇمىستار كۇتىپ تۇر.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى جايلى ماتەريالدارعا ۇقك ارحيۆىندەگى قۇجاتتار نەگىزىندە تەرەڭ زەرتتەۋلەر جاساپ جۇرگەن اباي اتىنداعى قازۇپۋ تاريح جانە قۇقىق ينستيتۋتى «قازاقستان تاريحى» كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى شامەك تىلەۋباەۆ قازاق قوعامى ءۇشىن وزەكتى ماسەلە قۋعىن-سۇرگىننىڭ كەيبىر ماسەلەلەرىنە ادىستەمەلىك دۇرىس كوزقاراس قاجەت ەكەنىن قۇپتادى. ول رەپرەسسيانىڭ حح عاسىردىڭ باسىندا باستالعاندىعىنا نازار اۋدارىپ, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ 1910 جىلى ىشكى ىستەر مينيسترىنە جازعان ون بەتتەن تۇراتىن حاتىنا توقتالىپ ءوتتى. وندا زيالىلاردىڭ ماقساتى قوعامعا ءبىلىم بەرۋ, كوزىن اشۋ بولاتىندىعى جايىندا ايتىلعان ەدى. وكىنىشكە قاراي, جاندارمەريا, ساياسي بيلىك ولاردىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ, قاماپ وتىردى. تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل پاتشالىق كەزەڭدەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ باسى بولاتىن.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ تالدامالىق جانە ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋ باسقارماسىنىڭ ساراپشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلميرا Cۇلتانعازى اتاپ وتكەندەي, بىرنەشە جىلدار بويى قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبى وزەكتىلىگىن جويماي كەلەدى. «وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى ارحيۆتەردىڭ اشىلۋىمەن تاريحشىلار مەن قوعامداستىق وكىلدەرىنە نەگىزگى قۇجاتتار بەلگىلى بولا باستادى. ساياسي رەپرەسسياعا شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيانىڭ وكىلدەرى عانا ەمەس, قاتارداعى ازاماتتار دا تارتىلدى. بۇل قاتاردا بايلار دا, ەكونوميكالىق بەلسەندى ازاماتتار, ياعني ازامات سوعىسىنان, رەۆوليۋتسيادان كەيىن حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتى تۇرعان قاتارداعى قوعام مۇشەلەرى دە بولدى. ال قازاق زيالىلارى ساندىق جاعىنان از بولدى, دەگەنمەن دە ولار زياتكەرلىك تۇرعىدان العاندا كەڭەس وداعىنا ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىردى. بۇل ماسەلەنى تاريحشىلار زەرتتەپ قانا قويماي, ونى جاريالاۋ جاعىنا ءمان بەرۋ كەرەك», دەگەن تاريحشى وسى ورايدا جاڭا مەموريالدىق مادەنيەت قالىپتاسۋى كەرەكتىگىن العا تارتتى.
ال بۇگىنگى قوعام, جاستار جاعىنىڭ الاش ارىستارى جايىنداعى ءبىلىمى مەن بىلىگى قانداي؟ وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە وي قوزعاعان تاريحي تاقىرىپتاردا ماقالا جازىپ جۇرگەن جۋرناليست, «ايقىن» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى امانگەلدى قۇرمەت ۇلى ءوز زەرتتەۋلەرى نەگىزىندەگى دەرەكتەرگە سۇيەندى. ءجۋرناليستىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپ وقۋشىلارى وقۋ باعدارلاماسى توڭىرەگىندە جاقسى بىلەدى, الايدا ۇلكەن ومىرگە قادام باسقانداردىڭ بۇل تاقىرىپ جايىندا تەرەڭ بىلەتىنى كۇمان تۋعىزادى. وسى تاقىرىپقا جۇرگىزىلگەن ساۋالناما ناتيجەسىندە جاستاردىڭ تورتتەن ءۇش بولىگىنىڭ اشارشىلىق تاقىرىبىنان بەيحابار ەكەنى بەلگىلى بولعان. بۇل جايتتىڭ سەبەپتەرى ءبىر جاعىنان العاندا, جاستاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىگە كوپتەپ نازارى اۋىپ كەتكەندىگىمەن دە بايلانىستى. دەگەنمەن دە الەۋمەتتىك جەلىدە قازاق تىلىنە قاراعاندا, ورىس تىلىندەگى كونتەنتتىڭ مازمۇندىراق ەكەنىن العا تارتقان ا.قۇرمەت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنىڭ زاماناۋي جاستاردىڭ ومىرىنە قانشالىقتى ىقپال ەتەتىندىگى – ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تاقىرىپ. ال الاش ارىستارىنىڭ قازاق جۋرناليستيكاسىنداعى ناسيحاتى تۇرعىسىندا «شالقار» راديوسىنىڭ ديرەكتورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, «ماڭگى جاس – الاش يدەياسى» كىتابىنىڭ اۆتورى بولاتبەك تولەپبەرگەن بايانداما جاسادى.
بۇل تاقىرىپ جىلدا 31 مامىر كەزىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كەڭ كولەمدە كورىنىس بەرەدى. دەگەنمەن دە الماتى ماڭىنداعى جاڭالىق اۋىلى, «الجير» كەشەنى, اشارشىلىق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ۇرپاقتارى سياقتى مازمۇندى تاقىرىپتاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالادى. تاقىرىپتى تەرەڭىرەك ناسيحاتتاۋ ءۇشىن تەلەارنالارداعى ونىمدەرگە كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ قاجەت. جاستار اراسىندا ناسيحاتتاۋ ءۇشىن مەكتەپتەردەگى وقۋ ماتەريالدارى ازدىق ەتەدى. ول ءۇشىن ەلەكتروندى ماتەريالدار, ساياسي رەپرەسسيا قۇرباندارى جايىندا فوتوالبومدار شىعارۋدىڭ ماڭىزى زور.
رەپرەسسيا سالدارىن زەرتتەۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ءبىر عانا جيىن توڭىرەگىندە ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ءتۇپ-توركىنى, سالدارى, تاريح ساحناسىنداعى ساياسي ماڭىزى ماماندار اتاپ وتكەندەي, وزىندىك مەتودولوگيا اياسىندا جۇزەگە اساتىنى انىق. ال وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ حالقىمىزدىڭ وتكەن تاريحىن ءبىلىپ ءوسۋى – قوعامدىق-ساياسي ومىردەن ءبولىپ-جارىپ قاراۋعا بولمايتىن كەلەلى ماسەلە.
الماتى