ۇرپاقتان ايىرىلىپ قالمايىق

­«قازاقشا شىعاتىن كىتاپتار­دىڭ تيراجى, تارالىمى ماندىماي, وسپەي قويدى, سونى جولعا قويۋ كەرەك» دەگەن تاپسىرما بە­رىلدى ماعان. كەلگەن بويدا جاعداي­دى زەرتتەپ قاراسام, اسىرەسە سولتۇس­تىك وبلىستارداعى كىتاپ ساۋداسى مەكەمەلەرىن باسقاراتىن ادام­داردىڭ دا, قىزمەتشىلەرىنىڭ دە بارلىعى تۇگەل ورىستار, وزگە ۇلت وكىلدەرى ەكەن. قايسىبىر كىتاپ ساۋ­داسى مەكەمەلەرىندە قازاقشا بى­لەتىن ءبىر ادام دا بولماي شىقتى. باسپالاردان كەلەسى جىلدىڭ تا­قى­رىپتىق جوسپارىنا ەنگەن كىتاپ­تاردىڭ تيراجى «كازكنيگادا» كۇزدە بەكىتىلەتىن. ونى «تيراجيروۆانيە», «تيراجداۋ كوميسسياسى» دەيتىنبىز. سونداي العاشقى تيراجداۋ كوميسسياسىن وتكىزگەنىم دە ەسىمدە. قازىر ناقتى اتاۋى ەسىمدە جوق, قازاقشا شىعاتىن ءبىر كىتاپقا سولتۇستىك وبلىستاردىڭ بىرىندەگى كىتاپ ساۋداسى ۇيىمىن باسقاراتىن ۇلتى قازاق ەمەس ايەل ادام: ء«بىزدىڭ وبلىسقا جيىرما دانا» دەپ جاۋاپ بەردى.

– نەگە سونشالىقتى از؟ – دەپ سۇرادىم.

– ءبىز «كازپوترەبسويۋز» ەمەس­پىز. بىزدەگى قالالار مەن پوسەلكەلەردە قازاقشا وقيتىندار جوقتىڭ قاسى, – دەدى الگى ايەل.

– ءسىز مۇنى قانداي نەگىزگە سۇ­يەنىپ ايتىپ تۇرسىز؟ وبلىسى­ڭىز­داعى قازاقشا كىتاپ وقىعىسى كەلەتىن ادامداردىڭ قانشا ەكە­نىنە زەرتتەۋ جۇرگىزدىڭىز بە؟ ءسىز ولاردىڭ سۇرانىسىن تولىق قانا­عاتتاندىرىپ وتىرمىز دەپ ايتا الاسىز با؟ – دەپ سۇرادىم.

– بىلاي دا بەلگىلى عوي.

– جوق. ەشقانداي دا بەلگىلى ەمەس. قازاق تىلىندەگى كىتاپتاردى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ناقتى قانداي جۇمىستار جۇرگىزەسىزدەر؟ استا­نادان, ءبىز ار­قىلى, كىتاپ وقۋشى­لارىمەن كەزدە­سۋلەر وتكىزىپ, ءوز كىتاپتارىن, وزگە اۆ­تورلاردىڭ, باسپالاردىڭ جاڭا كىتاپتارىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن قا­زاقتىڭ اقىن-جازۋشىلارىن, باس­پا قىزمەت­كەر­لەرىن شاقىرعان كە­زىڭىز بولدى ما؟ وبلىستىق قازاق گا­زەتى, راديو, تەلەديدار ارقىلى قازاق­شا كىتاپتاردىڭ ناسيحاتتالۋى جا­يىندا نە ايتا الاسىز؟ ءوزىڭىز باس­قاراتىن وبلىستىق كىتاپ ساۋداسى ۇيىمىندا قازاقشا كىتاپ وقيتىن, قازاق اقىن-جازۋشىلارىن, اۆتورلارىن بىلەتىن قىزمەتكەرلەر بار ما؟ – دەگەن سۇراقتار قويۋىما تۋرا كەلدى. ولارعا الگى ايەل نە ايتارىن بىلمەي, قىزاراقتاپ, قاتتى قىسىلدى. – قازاقشا شى­عاتىن كىتاپتارعا ءبىز­دىڭ «كاز­كني­گانىڭ» بەرەتىن تاپسىرىستارى «كازپوترەبسويۋزبەن» قوسا العاندا پوەزيا ءۇشىن 7-10 مىڭ­نان, پروزا ءۇشىن 20-30 مىڭنان كەم بولماۋعا ءتيىستى. ال كىتاپتى ناسيحاتتاۋدىڭ قانداي ادىستەرى مەن تۇرلەرىن پايدالانىپ وتىرۋىمىز كەرەك ەكەنى ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە. ونداي ماسەلەلەرمەن ۇيىمداستىرۋ ءبو­لىمى الداعى ۋاقىتتاردا ناقتى اينالىسادى. وبلىستىق كىتاپ ساۋداسى ۇيىمدارىنا قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلەدى, – دەۋىمە تۋرا كەلدى.

وزگە رەسپۋبليكالاردىڭ كىتاپ ساۋداسى ۇيىمدارى «وزبەككى­تاپ» «قىرعىزكىتاپ» بولىپ اتالىپ جۇر­گەندە, ءبىر كەزدە وزىمىزدەگى, ماس­كەۋدەگى رەسمي ورىنداردا «كاز­­كنيگا» بولىپ بەكىتىلىپ كەتكەن اتاۋ­­دى «قازاقكىتاپ» دەپ وزگەرتىپ, بە­كىت­تىرۋگە (ماسكەۋمەن كەلىسىپ, اري­­نە) جارتى جىلداي ۋاقىت كەتتى. سو­دان تاعى ءبىر-ەكى جىلداي ۋاقىت وت­كەندە قازاقشا كىتاپتاردىڭ تي­راج الۋى ماسەلەسى بىرىڭعاي ورنىق­تى شەشىلگەن بولاتىن.

تاعى ءبىر انىقتاعانىم سول ۋاقىتقا دەيىن قازاقتار كوپ تۇراتىن وزگە رەسپۋبليكالارعا, شەتەلدەرگە دە مەكتەپ وقۋلىق­تا­رىنان باسقا بىر­دە-ءبىر قازاقشا كىتاپ جىبەرىلمەي كەلىپتى. وسى ءداستۇردى, ءۇردىستى بۇزۋ ءۇشىن رە­سەي­دىڭ, وزبەكستاننىڭ, قىر­عىز­ستاننىڭ, تۇرىكمەنستان­نىڭ, موڭ­عوليانىڭ, قىتايدىڭ كىتاپ ساۋداسى ۇيىمدارىمەن باي­لانىس جاساپ, كىتاپ ساۋداسى قىز­مەتكەرلەرى مەن جازۋشىلاردان بري­گادا جاساقتاپ, شەتەلدەردەگى, شەت جەرلەردەگى قازاق جۇرتىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدىك. كورشى رەس­پۋبليكالارداعى جەرگىلىكتى پار­تيا, كەڭەس ۇيىمدارىندا بولىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, سولار­داعى, سونداي-اق قىتايداعى, موڭ­عو­لياداعى كىتاپ ساۋداسى ۇيىم­دا­رىمەن قازاق تىلىندەگى كىتاپتاردى جىل­ما-جىل جەتكىزىپ بەرىپ وتىرۋ­دى مىندەتىمىزگە الىپ, شارتتار جا­ساستىق.

سونداي ءبىر بريگادانى قازاق- ­ستان­مەن كورشىلەس استراحان وبلىسىنا ءوزىم باستاپ بارعان ەدىم. استراحان قالاسى ورتالىعىنداعى ءبىر ۇلكەن كىتاپ دۇكەنىندە قازاق كىتاپتارىن ساتاتىن ءبولىم اشىپ, ۆاگونعا تيەپ وزىمىزبەن الا بارعان قازاقشا كىتاپتاردى سورەلەرگە جايعاستىرىپ, جىل سايىن قازاق­­ستان باسپالارىنىڭ كىتاپ شى­عارۋعا ارنالعان تاقىرىپتىق جوس­پارلارىن ءبىز ارقىلى الىپ, شى­عاتىن كىتاپتارعا تاپسىرىس بە­رىپ, ساتىلاتىن كىتاپ قورىن ۇنە­مى تولىقتى­رىپ وتىراتىنداي ەتىپ, وبلىستىق كىتاپ ساۋداسى ۇيى­مىمەن شارتقا وتىردىق.

سودان سوڭ وبلىستاعى قازاعى با­سىم ءۇش اۋداننىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن, قۇرمانعازى بابا­مىز­دىڭ سۇيەگى جاتقان ۆولودار اۋدا­نىنا ساپار شەكتىك. اۋىلعا جا­قىنداعاندا, كىشكەنە كوپىر جا­نىندا قازاق جىگىتىمەن جانە قىزى­مەن تىلدەستىك. ولار ءوزارا ورىس تىلىندە سويلەسىپ تۇر ەكەن. ءبىزدىڭ قازاقشا ايتقانىمىزدى ءتۇسىندى مە, تۇسىنبەدى مە, «يزۆينيتە, دا­ۆاي­تە لۋچشە پو رۋسسكي», دەدى قىز. تاڭىرقادىق. كولحوزعا كەلگەن بويدا قارتتار عانا بولماسا, بالالاردىڭ دا, جاستاردىڭ دا ءبىر-بىرىمەن تەك ورىسشا سوي­لەسىپ جۇرگەنىن اڭعاردىق. وسىن­داعى ورتا مەكتەپتە اۋىل تۇر­عىندارىمەن كەزدەسۋ وتكىزدىك. مەن ءوزىمىزدىڭ كەلگەن ماقساتىمىزدى ايتا كەلە:

– ءبىز سىزدەرگە قازاقشا كىتاپ­­تار جەتكىزىپ تۇرماقپىز. بىراق ولار­­دى كىم وقيدى؟ قارتتارىڭىز عانا ­بولماسا, جاستارىڭىز قازاق­شا كىتاپ وقي المايدى ەكەن. سون­دىقتان كولحوزداعى ورىس تىلىندە­گى بالالار باقشاسىن قازاق تىلىنە كوشىرىپ, مەكتەپتە دە بىرىنشىدەن باستاپ, قازاقشا كلاستار اشقان ءجون ەمەس پە؟ ولارعا تاربيەشىلەر مەن مۇعالىمدەردى قازاقستاننان جىبەرتۋگە كومەكتەسەر ەدىك, – دە­دىم ءوز سوزىمدە. مەكتەپ ديرەكتورى, جاس جىگىت, ونىڭ دا قا­زاقشاعا شورقاقتىعى كورىنىپ تۇر:

– ول بولمايدى. قيىن شارۋا, – دەپ ءسوز قوسىپ جىبەردى.

زالدا بىرنارسە تارس ەتە قالدى. الدىڭعى قاتاردا وتىرعان يمان ءجۇزدى قاريا تاياعىمەن تاقتاي ەدەن­دى تارس ەتكىزىپ, ورنىنان تۇر­عان ەكەن.

– ءاي, شىراعىم! – دەدى ول مەك­تەپ ديرەكتورىنا اشۋلانا قاراپ. – الماتىدان كەلگەن جى­گىت دۇرىس ايتادى. وسىنداي ءسوزدى مەن ساعان قاشان ايتتىم, ەسىڭدە مە؟ اناۋ دەپ, مىناۋ دەپ ماڭى­نا جولاتپايسىڭ. قازىر اۋىلدا قا­زاقشا بالاباقشا, كلاستار اشۋعا الدىمەن سەندەر قار­سىسىڭدار. ءبارى قايتادان قازاقشا بولىپ كەتسە جۇمىسسىز قالامىز دەپ قور­قاسىڭدار, – دەدى.

قاريانىڭ ءسوزى ۇناپ قال­دى. ار­تىنان ونىمەن جەكە اڭگىمە­لەس­تىم.

– باياعىدا وسى كولحوزدى مەن باسقارعانىمىن. ەلۋىنشى جىل­داردىڭ اياعىنا دەيىن جاعدا­يى­مىز جاق­سى ەدى. ول كەزدە كول­حو­زى­مىزداعى بالاباقشا دا, مەكتەپ تە قازاقشا بولاتىن. اۋدانىمىزدا قازاق تى­لىن­دە گازەت شىعاتىن, راديو جۇ­مىس ىستەيتىن. مەكتەپكە, بالالار باق­شاسىنا كادرلار دايارلايتىن پەداگوگيكالىق ۋچيليششەمىز دە بولاتىن. ەلۋىنشى جىلداردىڭ اياعىندا جاعداي وزگەردى. اۋەلى وبكومنان كىسى كەلدى. ول:

– سىزدەردىڭ اۋىلدان شىققان جاستار ماسكەۋدىڭ, لەنينگرادتىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقي المايدى. ورىسشالارى وتە ناشار. ءبىز كومەكتەسكىمىز كەلەدى. اۋە­لى اۋىلدارىڭىزداعى بالالار باق­شاسىن ورىسشاعا كوشىرسەك. استراحاننان تاربيەشىلەر جىبە­رەمىز. سودان سوڭ كەلەسى جىلدارى بىرىنشىدەن باستاپ ورىسشا سىنىپتار اشساق. سوندا ولار مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ كەز كەلگەن جوعارعى وقۋ ورنىنا قينالماي تۇسە الادى. قىزمەتتە دە جىلدام وسەدى, – دەدى قامقورلىق تانىتىپ.

اڭقاۋ حالىقپىز عوي. «جاراي­دى», دەدىك.

ءسويتىپ ون جىلدىڭ ىشىندە اۋىل­­داعى بۇرىنعى قازاق مەكتەبى بىرتە-بىر­تە ورىس مەكتەبىنە اينالىپ شىعا كەلدى. قازاقشا اۋداندىق گازەت تە, راديو دا, پە­دا­گوگيكالىق ۋچيليششە دە جابىلدى. بالالار باقشادا, مەكتەپتە ورىسشا سويلەگەن سوڭ ءوز­ارا دا, وزگەلەرمەن دە ورىسشا سوي­لەسۋگە داعدىلاندى. جاستار اراسىندا قازاق ءتىلى ۇمىتىلا باستادى. ءسوي­تىپ اتا-بابامىزدىڭ جەرىندە ءجۇز پايىز قازاق بولىپ وتىرىپ (وسى كولحوزدا ءالى كۇنگە دەيىن قا­زاقتان باسقا ءبىر ۇلتتىڭ دا وكىلى جوق), جاس ۇرپاق, وكىنىشكە قاراي, بايىرعى انا تىلىمىزدەن, ال ءبىز ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاعىمىزدان ايىرىلىپ قالۋعا جاقىندادىق, دەدى قاريا اعىنان جارىلىپ, كۇيزەلە, قىنجىلا, تاۋسىلا سويلەپ.

قاريانىڭ ايتىپ بەرگەن سول اڭگىمەسى كەڭەس وداعى كەزىندە بار­­لىق ۇلتتاردى ورىستاندىرۋ ءۇشىن جۇيەلى, تياناقتى تۇر­دە جۇرگىزىلگەن ەڭ ناتيجەلى, جەمىس­تى, شەشۋشى ساياساتقا كوزىمىزدى اشقان ەدى. ول – رەسەيدە, ۇلت رەس­پۋبليكالارىنىڭ بارىندە, استاناسىنان باستاپ بار­لىق ۇلكەن قا­لالارىندا, ەلدى مەكەن­دەرىندە بالاباقشا مەن مەكتەپتەرىن ورىس تىلىنە كوشىرۋ. بۇل ساياسات ۇز­دىك­سىز, جۇيەلى, قاتاڭ جۇرگىزىلدى, ءسوي­تىپ ءوزىنىڭ جەمىسىن بەردى. بۇكىل كەڭەس وداعىندا ۇلتتارى باسقا بول­عانىمەن تىلدەرى ورىسشا جاڭا ۇر­پاق قالىپتاستى.

بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكا حال­قى­نىڭ 72 پايىزى قازاقتار بولسا (كەي دەرەكتەردە ودان الدەقايدا كوپ), مەكتەپ جاسىنداعى قازاق با­لا­لارىنىڭ دا سونشا پايىزى قا­زاق تىلىندەگى مەكتەپتەرگە بارادى ەكەن. قازاق بالالارىنىڭ قالعان 28 پايىزى, ياعني ۇشتەن بىرىنە جۋىعى ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە تۋىپ وسسە دە, ورىس بالا باقشالارى مەن مەكتەپتەرىنە بارۋ ارقىلى ولار­دىڭ انا تىلدەرى ورىس ءتىلى بولىپ قا­لىپتاسىپ, ءوسىپ كەلەدى. بۇل ءۇردىس مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءتيىستى شارالار قابىلدانباعاندىقتان تاۋەلسىزدىك العان وتىز جىل بو­يىنا وسىلاي جالعاسىپ كەلە جات­قانىن, بولاشاقتا دا وسىلاي جال­عاسا بە­رە­تىنىن ءومىردىڭ ءوزى كور­سەتىپ وتىر. مۇنداي جاعداي ەلى­مىزدىڭ بار­لىق ۇل­كەن قالالاردا, سول­تۇستىك جانە شەكارالاس وبلىستارىمىز بەن كوپ­تەگەن اۋدانىمىزدا ورىن الۋدا. ءسوزىمىز جالاڭ بول­ما­­ۋى ءۇشىن قازىرگى تاڭداعى قوس­تا­ناي وبلىسىنىڭ ومىرىنەن مىسال كەل­­­­تىرۋىمىزگە بولادى. «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە (2.11.2020 ج.) جا­­ريالانعان دەرەك بويىنشا قوس­­تاناي وبلىسىندا بۇگىنگى تاڭدا 488 مەملەكەتتىك, 6 جەكەمەنشىك مەك­­تەپ بار ەكەن. سونىڭ 118-ءى عانا قا­­زاق مەكتەبى. وبلىستاعى مەكتەپ وقۋ­شىلارىنىڭ جالپى سانى 110 206 بولسا, سونىڭ 32 784-ءى عانا قازاق تىلىندە ءبىلىم الادى ەكەن. ءبىر كوڭىل اۋداراتىن ماسەلە بۇگىنگى تاڭدا كەيبىر ورىس مەكتەپتەرىندە وقيتىن وقۋشىلاردىڭ باسىم كوپ­­شىلىگى ءوزىمىزدىڭ قازاق بالالارى بولىپ وتىرعانى. سونداي-اق مەملەكەتتىك مەكەمەلەرىمىزدە قىز­مەت اتقاراتىن ۇلتى قازاق ازا­ماتتاردىڭ كوپشىلىگى وزدەرىنىڭ انا ءتىلىن بىلمەيتىن, نە شالا بى­لە­تىن قانداستارىمىز ەكەنى دە بەل­گىلى. مۇنى ولارعا كىنا ەتىپ تا­عۋعا دا بولماس مۇمكىن. ويتكەنى ولار بالاباقشادا, مەكتەپتە انا تىلىندە ءبىلىم الا الماعان, ورىسشا وقىعان, اۋلادا, كوشەدە دە ءبىر-بىرىمەن ورىسشا سويلەسىپ وسكەن.

الەمگە ايگىلى ساياساتكەر ۋينس­­تون چەرچيللدىڭ مىناداي ءسوزى بار ەكەن: «ساياساتتىڭ دا سەر­تى بولادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – كە­شىك­پەۋ. ۇلتتىق مۇددە ۇتاتىن جەر­دە ەش ۋاقىتتا كەشىكپەۋ كەرەك. شەشىمدى تەز قابىلداعان ءجون. ەكىنشى – اسىق­پاۋ. ۇلتتىق مۇد­دەگە نۇقسان كەلە­تىن, يا بولما­سا اياق استى ەتىلەتىن جاعدايدا شە­شىم قابىلداۋعا ەش ۋاقىتتا اسىقپاۋ كەرەك. ساعىزداي سوزىپ, سوزبۇيداعا سالىپ, ونى كەلەسى بۋىننىڭ ۇلەسىنە قالدىرىپ كەتۋ كەرەك», دەپتى ول. قالاي تەرەڭ ايتىلعان!

پرەزيدەنت, ۇكىمەت, پار­لا­مەنت, جو­عارعى سوت, پروكۋراتۋرا, مينيس­ترلىكتەر اپپاراتتارى­نا, بار­لىق مەملەكەتتىك مەكە­مەگە قىزمەتكە الۋ كەزىندە مەم­لە­كەتتىك ءتىلدى بىلە­تىندەرگە با­سىم­دىق بەرىلۋى قاجەت. (قازىر, وكى­نىشكە قاراي, ولاي بولماي ءجۇر). مەم­لەكەتتىك قىزمەتتە ىستەيتىن, بىراق مەملەكەتتىك تىل­دە سويلەي المايتىندارعا ءوز بىلى­گىن ارتتىرۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭ­گەرۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىت بەل­گى­لەنۋى قا­جەت ەكەنى دە تولعاعى جەت­كەن ماسەلە. ەلىمىزدىڭ 1997 جىل­عى شىلدەنىڭ 11-ءى كۇنى قايتا بەكى­تىل­گەن ءتىل تۋرالى زاڭىنىڭ 23-با­بىن­داعى: «مەملەكەتتىك ءتىلدى بەل­گىلى ءبىر كولەمدە جانە بىلىكتىلىك تا­لاپتارىنا سايكەس ءبىلۋى قاجەت كا­سىپتەردىڭ, ماماندىقتاردىڭ جانە لاۋازىمداردىڭ تىزبەسى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى زاڭدارىمەن بەلگىلە­نەدى» دەگەن تالاپتىڭ دا سودان بەرگى 23 جىلدان بەرى ۇكىمەت تاراپىنان ءالى كۇنگە ورىندالماي, جۇزەگە اسىرۋعا ارەكەت تە جاسالماي كەلە جاتقانى تۇسىنىكسىز.

وسى تۇستا بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ مەملەكەت قارجىسىمەن جۇمىس ىستەيتىن بالاباقشالارىن ءبىر كەزدەگى بىزدەن دە قىسىلتاياڭ, قيىن جاعدايدا تاۋەلسىزدىك الى­سى­مەن-اق انا تىلدەرىنە بىردەن كوشىرىپ جىبەرىپ, ەندى سونىڭ جەمىسىن كورىپ وتىرعان, سىناقتان وتكەن جەمىستى تاجىريبەسىن بىزگە نەگە قولدانباسقا دەگەن وي كەلەدى.

«قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارا­لىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كە­زە­ڭى كەلەدى» دەگەندى ەلباسىمىز دا, پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆ تا انىق­­تاپ ايتتى. ول ءۇشىن مەملە­كەت­تىك ءتىلدى بالدىرعاندارعا بالا­باقشادان باس­تاپ ۇيرەتۋ ءىسى دۇرىس جولعا قويى­لىپ, مەكتەپتەرىمىزدە ودان ءارى جال­عا­سۋىنا لايىقتى قامقورلىق جاسالۋى قاجەت-اق.

ءتىلىمىزدى ءوزىنىڭ لايىقتى ور­نىنا, تورگە شىعارۋ – ۇلتى­مىز­دىڭ جۇزەگە اسپاي كەلە جات­قان اسىل ارمانى. وسى ارماندى جۇزەگە اسىرۋعا ۇيتقى بولىپ, حالقىمىزدىڭ, ەلى­مىزدىڭ كو­سە­گەسىن كوگەرتۋگە قول جەت­كىز­گەن ۇلت باسشىلارى مەن قوعام قايرات­كەرلەرىنىڭ ەسىمى تاريحى­مىزعا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالاتىنى كۇمان تۋدىرمايدى.

بولات بوداۋباي,

جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى