تاراز تاريحىن تانىتاتىن تۋىندى

ەكى مىڭ جىلدان استام تاريحى بار قالانىڭ ساۋلەتى ارتىپ, كوركەم كەلبەتى ۋاقىت وتكەن سايىن ايشىقتالىپ كەلەدى. بۇل رەتتە تاراز شاھارىنىڭ كوركىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جۇيەلى جۇمىستار دا جۇرگىزىلۋدە. جالپى, اۋليەاتا ءوڭىرى تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن كيەلى ورىنداردىڭ ورتالىعىبولعاندىقتان, مۇندا كەلۋشىلەر كوپ. تاريحىنا قىزىعىپ, ونى بىلمەككە, كورمەككە نيەتتى جاندار دا جەتەرلىك. ۋاقىت وتكەن سايىن كونە شاھارداعى تاريحي نىساندار تىزبەگى تولىعىپ وتىر. مۇنداعى ءاربىر نىساننىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى مەن ساۋلەتتىك ۇلگىسى قالىپتاسقان.

 ماسەلەن, تالاس وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنى وبلىس ورتالىعىنداعى جاڭا سالىنعان نىساننىڭ ءبىرى. اتالعان كەشەن ەتنوگرافيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا سالىنعان. بۇل جەردەگى ۇلى باتىس تۇركى قاعاندارىنىڭ بەينەسى كەشەنگە تەرەڭ تاريحي مازمۇن بەرىپ تۇر دەۋگە بولادى. ال, الىپ تۇلعالى اۋليەاتا ەسكەرتكىشى دە اڭىزدان سىر شەرتەتىن سيمۆوليكالىق بەينە رەتىندە كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋدا. تاريحتا اۋليەاتا تۋرالى ءتۇرلى دەرەكتەر بار. دەگەنمەن, اۋليەاتا بەينەسى كوپشىلىكتىڭ ساناسىندا دانالىق, باتىرلىق سياقتى ۇلى ۇعىم رەتىندە ساقتالعان. نەگىزىنەن اتالعان كەشەن عاجايىپ ارحيتەكتۋرالىق شەشىمدەردى ساباقتاستىرۋىمەن دە قۇندى. ال, تالاس وزەنىنىڭ بويىن جاعالاي سالىنعان «كونە قامال» دا كەلۋشىلەرگە ەرەكشە اسەر سىيلايدى. وسى ورايدا جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ نىسانعا ارنايى بارىپ, جۇمىستارمەن تانىستى. «كونە تاراز» ەتنومادەني كەشەنى مەن «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنىنىڭ جۇمىستارى 2018 جىلدان بەرى بۇرىنعى ءوڭىر باسشىسى اسقار يسابەك ۇلىنىڭ باستاماسىمەن باستالعان. ول ءبىرىنشى كەزەڭ بولسا, ءبىز سونى جالعاستىرا تۇستىك. مىناۋ ەكىنشى كەزەڭى. ءارى قاراي ءۇشىنشى كەزەڭ بويىنشا دا جوسپارلى جۇمىستار اتقارىلاتىن بولادى. جىبەك جولىنىڭ تاريحى, تاريحي شايقاستار, وڭىرىمىزدە تۋى تىگىلگەن قازاق حاندىعى, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ماڭىزدى وقيعالارى سياقتى قۇندىلىقتاردى ءبىز وسى كەشەن ارقىلى قوناقتارعا تانىتا تۇسپەكپىز. حالىقتىڭ جاياۋ ارالاۋى ءۇشىن جاعداي جاسالادى. ەڭ نەگىزگىسى ارينە, بولاشاق ۇرپاققا تاريحىمىزدى جەتكىزۋىمىز كەرەك. وسىنداي كەشەن ارقىلى دا ءبىز وتكەنىمىز تۋرالى ولاردىڭ سانالارىنا سىڭىرە الامىز», دەدى بەردىبەك ساپارباەۆ.

جالپى, «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنى مەن «كونە تاراز» نىسانىنداعى جاعالاۋدىڭ ۇزىندىعى 1423 مەتردى قۇراسا, قورشاپ تۇراتىن قورعاننىڭ ۇزىندىعى 220 مەتر. نىسانعا كىرگەن كەزدەگى وڭ جاق قابىرعاسى جاساندى تاستارمەن كومكەرىلىپ, ول جەرلەرگە كونە تۇركى جازۋلارى جازىلىپ, پەتروگليفتەر سالىنعان. نىساننىڭ كىرەبەرىسىنەن جاعالاۋدىڭ سوڭىنا دەيىن سان ءتۇرلى تۇستەگى سامالاداي جارقىرايتىن شامدارمەن كومكەرىلگەن 86 ارالىق اعاش باسپالداق ورنالاسقان. ء«بىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز – تاراز قالاسىنىڭ تاريحي مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, ءتۋريزمدى دامىتۋ. ول ءۇشىن اۋليەاتا جەرىندەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرىپ, ەڭ بىرىنشىدەن, ءوزىمىزدىڭ جەرلەستەرىمىزگە, ەكىنشىدەن, وزگە وڭىرلەردەن كەلەتىن قوناقتارعا تانىتۋىمىز كەرەك. سونداي-اق, بيىل تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويى. وسىعان وراي ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدە دە كوپتەگەن جوبالار جۇزەگە اسۋدا. مەرەيتوي تەك استا-توك شارالارمەن ەمەس, تاعىلىمى مول, تۇرعىنداردى بىرلىككە, ىنتىماققا, دوستىققا شاقىراتىن يگى ىستەرمەن ەرەكشەلەنۋى ماڭىزدى. ماسەلەن, ءبىز بىلتىردان باستاپ, وڭىرىمىزدە «اسارلاتىپ ءۇي سالۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىز. ونداعى ماقسات – ەلدىمەكەندەردە تۇراتىن جاستاردان باستاپ, اقساقالعا دەيىن ۇلتىنا قاراماستان بىرىكتىرىپ, سول اۋىلدارداعى از قامتىلعان كوپبالالى وتباسىلارعا اسارلاتىپ ءۇي سالىپ بەرۋ. وتكەن جىلى ءبىز 99 ءۇي سالدىق. بيىل سونى ارمەن قاراي جالعاستىرىپ, ەڭ كەم دەگەندە 170-180 ۇيگە جەتكىزسەك دەيمىز», دەدى بەردىبەك ساپارباەۆ.

سونىمەن قاتار, اكىم «جومارت تۇلەك» جوباسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن دا اتاپ ءوتتى. بۇل جوبا وڭىردەن شىققان تابىستى, تانىمال تۇلەكتەردى بىرىكتىرۋ ارقىلى تۋعان ولكەلەرىن كوركەيتۋگە, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە ۇلەس قوسۋعا شاقىرا وتىرىپ, ولاردىڭ ءومىر جولدارىن وسكەلەڭ جاستارعا ونەگە رەتىندە تانىتۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان. «ازاتتىقتىڭ 30 جىلدىعىنا وراي قولعا الىنعان ماڭىزدى جوبامىزدىڭ ءبىرى ول – «تارازعا تارتۋ»جوباسى. وبلىس ورتالىعىن تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرۋ كەرەك. سول ءۇشىن كونە شاھاردى جان-جاقتى دامىتۋىمىز كەرەك. تەك قانا ونىڭ تاريحي ەمەس, مادەنيەت جاعىنان دا, كوركەمدىك جاعىنان دا وركەندەۋىنە دەن قويۋىمىز قاجەت. سوندىقتان دا «تارازعا تارتۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدامىز. ونداعى ماقسات – كاسىپكەرلەر مەن كاسىپورىنداردى تارتا وتىرىپ, اۋداندار مەن باسقارمالاردى جانە بارشا جەرلەستەردى جۇمىلدىرىپ, ساياباقتار مەن سكۆەرلەردى, كوشەلەردى جوندەۋدەن وتكىزۋ, رەتتەۋبولىپ وتىر. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ دەنى تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە دەيىن اياقتالاتىن بولادى», دەدى بەردىبەك ساپارباەۆ.

سونداي-اق, وبلىس اكىمى ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس سالىنعان «قازاق حالقىنا مىڭ العىس», ء«بىز بىرگەمىز!» مونۋمەنتتەرىنىڭ مازمۇنى مەن تاعىلىمىنا توقتالىپ, «تورتكۇل» كەرۋەن سارايىن دا جانداندىرۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى.