يمپەريا كۇيرەۋىنىڭ كۋاگەرىمىن

ماسقارا جاعداي. لەنينگە قۇدايداي تابىندىق. شىنىندا, كوممۋنيستەر جاڭا ءدىن ويلاپ تاپقان, ول ءدىننىڭ اتاۋى – كوممۋنيزم. بۇل ءدىننىڭ ءمانىسى – جەر بەتىندە جۇماق ورناتۋ. ۋتوپيالىق يدەيا. بۇل يدەيانىڭ اتاسى – گرەك پلاتون. پالەنىڭ باسى سول انتيكا داۋىرىنەن باستاۋ العان. كوپ زامانداردان كەيىن كارل ماركس بۇل يدەيانى عىلىمعا اينالدىرىپ, ادامدى ادامعا جاۋ ەتەتىن ءىلىم نەگىزىن قالادى. ونى سان-ساققا سالىپ, جۇگىرتىپ اكەتكەن ايگىلى قيالشى – لەنين.

مەنىڭ عۇمىرىم, وسى لەنينيزم داۋىرىنە ءدوپ كەلدى. ءان دە, ولەڭ دە, اڭگىمە دە – لەنين. باستاۋىش سىنىپتا كەۋدەمە لەنيننىڭ بالا كەزىندەگى بەينەسى بار توسبەلگى قادادى, ءسويتىپ ءبىز «وكتيابريات» اتاندىق. لەنين «وقى, وقى جانە وقى!» دەپتى, ول ماعان ۇنادى. وقىعاندى جانىم سۇيەدى, ءبارىن بىلگىم كەلەدى. ول – لەنيننىڭ ەمەس, قۇراننىڭ ءسوزى ەكەنىن كەيىن ءبىلدىم.

سىنىپتان سىنىپقا كوشكەندە موينىمىزعا قىزىل گالستۋك بايلادى. ەندى «پيونەر» اتاندىق. پيونەر – بارشا جەتكىنشەككە ۇلگى.

بوزبالالىق شاققا جەتكەندە مەنى, قۇرداستارىمدى كومسومول قاتارىنا الدى. كومسومول دەگەن – بولاشاق كوممۋنيستىڭ ءىزباسارى. زۋلاعان وتىرىككە وسى كومسومول جىلدارى تاپ بولدىم. اينالا ۇران, ايعاي-شۋ. نەگە ەكەنىن تۇسىنبەدىم. جينالىس بولسا, بارىنشا ايعايلاپ ۇرانداتىپ سويلەيمىز. اكەم مەنىڭ «كومسومولدىعىمدى» قۇپتامايتىن سىڭايلى, ول – ءدىنشىل, نامازىن قازا قىلمايتىن ادام. مەن قىڭقىلداپ, نامازدى قويا قويمايسىز با دەسەم, مەنىڭ سوزىمە قىڭق ەتپەيدى, الايىپ قارايدى دا قويادى, دىم دەمەيدى. كەيىنىرەك اڭعارسام, ماعان قاتتى ايتۋعا سول كەزدەگى ساياسي حالدان قاۋىپتەنەدى ەكەن. مەن بالالىق-شالالىق جاساپ, مەكتەپتە بىردەمە دەپ قويسام, ءىس ناسىرعا شابۋى ابدەن مۇمكىن. جاعداي سولاي.

* * *

 كومسومول قالپىممەن ينستيتۋتقا وقۋعا ءتۇسىپ, ستۋدەنت اتاندىم. وقۋعا دەگەن ىنتام ەلدەن ەرەكشە بولدى. اباي اتىنداعى ارنايى ستيپەنديا يەگەرى ەدىم, مەنى بىرەۋلەر اينالدىرا باستادى.

 – بىزگە ستۋدەنتتەر قاتارىنان كوممۋنيستەر دايارلاۋعا تاپسىرما بار, سەن ەندى پارتيا قاتارىنا وتسەڭ قالاي دەگەن ءوتىنىشتى ويلانا كەلە قابىل الدىم. بايقايمىن, «مەن دەگەندەردىڭ» ءبارى – پارتيا قاتارىندا. مەنىڭ دە «مەن» بولۋىم ءۇشىن كوممۋنيست اتانۋىم قاجەت سەكىلدى, الايدا ەسىم اتام مەن اكەم قابدىجاپپار ەككەن تۇيسىگىمدە كۇدىك بار, بىراق ول السىزدەۋ.

كۇدىك ءالسىز بولسا دا, تۇيسىگىمە ول قايدان ءتۇستى دەيسىز عوي. اكەم اراقتى تاتىپ المايتىن ءدىندار, بىراق جاشىك-جاشىك ىشىمدىكتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ساتىپ الىپ, سەنەككە تىعىپ قويادى. اكەم ايتاتىن:

 – اراقتى كوممۋنيستەر ىشەدى, – دەپ. شىنىندا, جاقسىلاپ ىشەتىندەر – كەڭشار ديرەكتورى, پارتكوم حاتشىسى جانە فەرما مەڭگەرۋشىسى ت.ب.. ءيا, ولار ماس بولىپ, تويا ىشەتىن, ءبارى دە كوممۋنيستەر بولاتىن.

مەن, الدىڭعى قاتارداعى ستۋدەنتپىن, ىشىمدىك جاعىنا جوقپىن. ىشىمنەن, كوممۋنيست بولسام, مەن دە ىشىمدىك ىشەتىن بولىپ كەتەم بە دەگەن كۇدىگىم بار, ونىمدى اتام دا قۇپ كورمەيتىنى انىق.

* * *

بەلوۆەج ورمانىندا ءۇش ەلدىڭ باسشىلارى (بەلارۋس, ۋكراينا, رەسەي) ستانيسلاۆ شۋشكەۆيچ, لەونيد كراۆچۋك, بوريس ەلتسين «بەلوۆەج كەلىسىمىنە» كسرو جويىلدى دەپ قول قويدى. بۇل 1991 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانى ەدى. تەڭدەسى جوق تاريحي وقيعا. الىپ قىزىل يمپەريا كەلمەسكە كەتتى.

1991 جىلى قىزىل يمپەريانىڭ ويران-اسىرى شىقتى. اكەم 1911 جىلى دۇنيەگە كەلگەن, يمپەريانىڭ قۇرىلعانىنىڭ كۋاگەرى بولسا, مەن قىزىل يمپەريانىڭ كۇيرەگەنىنىڭ كۋاگەرى بولدىم. شاكارىم قاجى ايتاتىن «نوقتالى ويدان» بوسانا باستادىم. جان-جاعىما قاراسام, جۇرت پيعىلى ءار قيلى. «اۋزىن ايعا بىلەگەن» ازاماتتار كسرو-نىڭ كۇيرەۋى «حح عاسىرداعى كاتاستروفا» دەۋلەرىنەن ءبىر تايماۋدا, وعان كەيىنگى جىلدارداعى رەسەيدەگى وتكەندى اڭساۋشىلىق پسيحولوگياسى قوسىلدى. كەيبىر اعايىندار «قوي تەرىسىن» جامىلىپ, بوگدەلىكتەرىن جاسىرىپ, كەزى كەلگەندە «تاۋەلسىزدىك – قۇندىلىق» دەگەندى ءتىل ۇشىمەن ايتۋدا.

 تاۋەلسىزدىك كىمگە قاجەت؟ ارينە, قازاققا! ءوزىن قازاقپىن دەپ سەزىنگەن ازاماتقا تاۋەلسىزدىكتەن اسقان قۇندىلىق بار ما؟!

* * *

تاۋەلسىزدىككە وتىز جىل, قازاقتار ءالى دە انا تىلىندە سويلەۋدى تەگىس ادەت, داستۇرگە اينالدىرا الماۋدا. وعان كىم كىنالى؟ ارينە, قازاقتاردىڭ وزدەرى, اسىرەسە بيلىكتەگى اعايىندار. ۇلتشىلدىق بار, نامىس جوق. وسىلاي تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز جىلىنا جەتتىك, ءارى قاراي نە بولماق؟! جاعداي كۇردەلى.

* * *

ءيا, سونىمەن, قىزىل يمپەريا كۇيرەۋىنىڭ كۋاگەرىمىن. يمپەريا نەگە قۇلادى؟ جاۋابى: ول – وتىرىك يدەولوگياعا قۇرىلعان جۇيە بولاتىن. ول تۋرالى 1957 جىلى, ادەتتەگىدەي, كەشكى استان كەيىنگى سۇحبات وتىرىستا اتام ەسىم:

– بۇل وتىرىكپەن قۇرىلعان وكىمەت ەدى, ەندى سول وتىرىكتەن قۇلايدى, – دەدى.

– ەسەكە, نەگە ولاي دەيسىز؟ – دەدى اقساقالدىڭ ءبىرى. اتام ءسال بوگەلىپ:

– بۇل وكىمەتتىڭ باسشىلارى ءبىرىن-ءبىرى قارالاۋدا, ونداي وكىمەت ۇزاققا بارمايدى, – دەدى. ول كەزدە نيكيتا حرۋششەۆ دەگەن بيلىككە كەلىپ الىپ, ءستاليننىڭ جەكە باسقا تابىنۋىن سىنعا الىپ جاتقان كەز بولاتىن.

 مەن ون جاستامىن. ىشىمنەن «نەگە اتام بۇلاي دەيدى, ول كىسى وقىماعان عوي دەپ قويدىم». كوپ كەيىن وسى جايدى ءوز سانامدا تالقىعا سالسام, ناعىز ءبىلىم يەسى – سول اۋىل اقساقالى – مەنىڭ اتام ەكەن. ول ءىنىسى ءالىم ەكەۋى ستالين زامانىندا «حالىق جاۋى» بوپ سوتتالعان ەدى. ءستاليندى ۇناتاتىن ءجونى جوق. ماسەلەنىڭ سىرالعىسى بويىنشا كەسىمدى ءسوزىن جۇرتقا جاريا ەتۋدە.

كوممۋنيستىك پارتيا – وتىرىكشىلەر پارتياسى بولدى. كوممۋنيستەر جوق جەردەن جاۋ تاۋىپ الاتىن دا, جۇرت نازارىن سوعان اۋدارىپ, ءوز بىلگەندەرىن جاسايتىن. ادام ءالسىز, ادام قورعانىشسىز. مىنە, وسىلاردى كوممۋنيستەر تاماشالاپ تۇرىپ پايدالاندى. قيالدى ۇمىتكە سەندىرە ءبىلدى, بۇل – ىبىلىستىك جول.

* * *

ادامدى اللاسىنان اجىراتتى, ونى ءدىنسىز ەتتى. ءدىنسىز ەتۋدىڭ تاسىلدەرىن جوعارىدا باياندادىم. سانالى, سەزىمدى ادامنىڭ رۋحىنا بۇعالىق سالۋ ءۇشىن, ول وكتيابريات, ول پيونەر, ول كومسومول, ول كوممۋنيست بولۋى كەرەك. ال وسى بۇعاۋدان مىقتى بولساڭ, شىعىپ كور.

 * * *

ءيا, مەن – قىزىل يمپەريانىڭ كۇيرەۋىنىڭ كۋاگەرىمىن. ول جونىندە «سوتسياليزم (كۇنا جانە كىنا)» دەگەن رومان جازدىم, ول ورىس, تۇرىك, ۋكراين, اعىلشىن (اقش) تىلدەرىندە جارىق كوردى.

كسرو يمپەرياسى – تابيعي تۇردە ىدىراپ, قيراعان جۇيە, انىق سەبەبىن دانا حالقىمىز ايتقان «وتىرىكتىڭ ورەسى قىسقا» دەپ. سولاي بولدى!

عاريفوللا ەسىم,

اكادەميك