ارحيۆتە شاڭ باسقان اششى شىندىق

1928 جىلى تامىز ايىندا ركفسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى مەن قا­زاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جەر­گىلىكتى قازاق بايلارىن تاركىلەۋ تۋرالى باعدارلاماسى قازاقستاننىڭ بار­لىق وبلىستىق, اۋداندىق اتقارۋ كومي­تەتتەرىنە جولداندى. وسى قۇجاتقا بايلانىستى 1928 جىلى 5 قىركۇيەكتە ورال وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ وتىرىسى بولىپ, وب­لىستاعى قازاق بايلارىنىڭ ەسەبى الىنادى. ارناۋلى كوميسسيا قۇرى­لىپ, وعان تومەندەگى جۇمىستاردى اتقا­رۋعا تاپسىرما بەرىلەدى:

قازاق بايلارىن تاركىلەۋ جانە كولحوز شارۋاشىلىقتارىن قۇرۋ; جاڭا تاپتىق سيپاتتا سوۆحوزدار قۇرۋ; تاركىلەنگەن مال ەسەبىن جۇرگىزۋ, قورعاۋ جانە باعۋ; قازاق بايلارىنىڭ جەرلەرىن ءبولۋ جانە كولحوزدارعا بەكىتىپ بەرۋ; اۋداندىق شەكارالار مەن كولحوز جەرلەرىن انىقتاۋ; جەرگىلىكتى جەرلەردە جاڭا باسقارۋ­دى ناسيحاتتاۋ.

شىندىعىندا, قىسقا مەرزىمدە مۇنداي كۇردەلى دە قيىن الەۋمەتتىك قايشىلىق تۋعىزاتىن ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ مۇم­كىن ەمەس ەدى. بۇل قازاق اۋىلىنىڭ ءداس­تۇرلى دامۋىن تاس-تالقان ەتىپ, حالىق بوسقىن­دىقتىڭ تاعى ءبىر كەزەڭىن باستان كەشتى.

كەڭەستىك ساياساتتىڭ تاپتىق سيپاتتاعى كۇرەسى ودان ءارى تەرەڭدەي ءتۇسىپ, بايلارعا جاسالعان زورلىق-زومبىلىق ەندى ورتاشالاردى تاركىلەۋدە اينا-قاتەسىز قاي­تالاندى. مۇنىڭ ءوزى وبلىس حالقىنىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن تەجەپ قانا قويماي, ۇيىمداستىرىلعان شارۋاشىلىقتار تالان-تاراجعا ءتۇ­سىپ, ونىڭ سوڭى قولدان جاسالعان اشار­شىلىققا اكەلىپ سوقتىردى. وبلىس كولەمىندە مال باسىنىڭ جاپپاي كەمۋى, بايلار مەن ورتاشالاردى تاركىلەۋ, كەدەيدىڭ مالىن كولحوزعا تارتۋ, اۋىل ادامدارىن كۇندەلىكتى ەت-ءسۇت ونىمدەرىنەن ايىرۋ, ورتاعا سالۋ حالىق ءۇشىن اشار­شى­لىقتىڭ باستاۋى بولدى.

كەڭەستىك ورتاشالار مەن كەدەيلەردى ۇجىمداستىرۋ ءوز كەزەگىندە قازاق بايلا­رىن تاركىلەۋگە قاراعاندا وتە كۇشتى دا­يىندىقپەن جۇرگىزىلدى. وبلىستىڭ ءار ايما­عىنا 150-دەي پارتيا جانە كومسومول بەلسەندىسى اتتاندىرىلىپ, قازاق اۋىلى تاعى دا تونالا باستادى. ولار جەرگىلىكتى جەردە ورتاشا جانە كەدەيلەر اراسىندا جيىن وتكىزىپ, شارۋاشىلىقتى قايتا قۇرۋ بويىنشا ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزدى. سونداي-اق «كەڭەس ۇكىمەتىنە جات كۇشتەرمەن» اياۋسىز كۇرەسۋ, ولاردى جازالاۋ جۇمىستارىمەن دە اينالىستى.

ءبىر عانا جاڭاقالا, وردا اۋداندا­رىن­دا 13 كولحوز مۇشەسى قۋعىندالىپ, ۇشەۋى كەڭەستىك سوتقا تارتىلدى. جانىبەك اۋدانىندا «قوسشى وداعى» كەدەيلەر توبىنان 83 ادام «كەڭەس ۇكىمەتىنە جات ادامدار» ساناتىنا قوسىلىپ, وداقتان شىعارىلدى.

كەڭەستىك ۇجىمداستىرۋ قازاق اۋىلدارىنا ازاپ الىپ كەلدى. اۋىل حالقىنىڭ جەكە مەنشىگىنە قول سۇعىلىپ, كۇندەلىكتى تىر­شىلىك كوزى – مالى مەن ەڭبەك قۇرال-ساي­مانى تارتىپ الىنىپ, كولحوزعا بە­رىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە اشارشىلىق پەن بوسقىن­دىقتىڭ جاپپاي ەتەك الۋىنا الىپ كەلدى.

وبلىس اۋداندارىندا جاپپاي اشار­شىلىق پەن بوسۋدىڭ الدىن الۋ, سەبەبىن انىقتاۋ ءۇشىن وبلىستىڭ جابىق جينالىستارىندا ماسەلە قارالدى. مىسالى, تالوپكە, تەڭىز, ءىلبىشىن, ەگىنقۇدىق اۋداندارىندا حالىقتىق باس كوتەرۋلەر انىقتالىپ, جاعدايدى جولعا قويۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى.

1930 جىلى بولعان جاڭاقالا كو­تەرى­لىسىنە قاتىستى 360 ادام تۇتقىندالىپ, ولاردىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالعان, تەرگەۋ بارىسىندا 160 ادام قىلمىسى انىقتالماي بوساتىلعان, 71 ادام تەرگەۋ كەزىندە تۇرمەدە قازا تاپقان, وگپۋ جانىنداعى ۇشتىكتىڭ قاۋلىسىمەن 1932 جىلى 25 اقپاندا 129 ادام ءارتۇرلى مەر­زىمگە كونتسلاگەرگە ايدالعان.

كەڭەستىك ساياساتتا تومەنگى بۋىنداعى كەڭەس باسشىلارى جەرگىلىكتى حالىقتى ­اياۋسىز جازالاۋدا جوعارىداعىلاردان ەش قالىسپادى. تالوپكە اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ: «كوشپەندىلەر­گە استىق بەرمەۋ كەرەك, ءبىز ولارعا بوسىپ ءجۇر دەگەن جوقپىز», دەپ وكتەمدىك كور­سەتۋى سول كەزدىڭ ساياساتىنا ەش قارسى بول­ماۋشىلىقتان ايتىلعان وكتەمدىك ەدى. وبلىستا كەڭەستىك ساياساتتىڭ جەدەل جۇر­گەنى سونشا, قاي سالادا بولسىن رەسپۋبليكادا العاشقىلاردىڭ ساپىندا بولدى.

1928-1934 جىلدار ارالىعىندا وب­لىستا مال باسى كۇرت تومەندەپ, سان­دىق كورسەتكىشتە 80%-عا دەيىن قۇلدى­رادى. بۇل كەڭەستىك قايتا قۇرۋداعى جانداي­شاپتىقتىڭ كەسىرى بولاتىن. التى اۋداندا مال باسى 8 ەسە كەمىپ, ەڭ تومەنگى قۇلدىراۋ جىلىوي (جيلايا كوسا) اۋدانىندا – 51,2 ەسە, جاڭاقالا اۋدانىندا 13,1 ەسە بولعان. ال وسى اۋداندار كولەمىندە قۇ­رىلعان كەڭەستىك شارۋاشىلىقتار سانى ازايىپ, 41,4 پايىزعا تومەندەگەن.

ارينە, ۇكىمەت جوسپارىن ورىنداۋدا باسشىلار ەشكىمدى ايامادى. كولحوز مالى بايلار مەن جەكە قوجالىقتاردان كۇشتەپ تارتىپ العان ت ۇلىكتەن جينالدى. ونىڭ سوڭى ادام قۇرباندىعى مەن مال باسىنىڭ تومەندەۋىنە ۇلاسىپ, بولا­شاق اشارشىلىقتىڭ نەگىزى وسىلاي قالان­دى. اۋداندىق كولەمدە مالى جوق شارۋا­شىلىقتار كوبەيە باستاپ, ونىڭ الدىن الۋ جوسپارى جاسالىنبادى دا, اۋىل ادامدارى اۋىر كۇيزەلىسكە ءبىرىنشى بولىپ ۇشىرادى.

ارحيۆ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, سول كەز­دىڭ كۋاگەرى, كولحوزشى ماملەتوۆ اشى­­نا بىلاي دەيدى: «كولحوزدا ءومىر قيىن­­دادى, نان بەرمەيدى, اش كۇيىمىزدە جۇ­مىسقا جۇم­سايدى. مەن كولحوزدا ەڭبەك ەتە­مىن, سوڭعى جالعىز سيىرىمدى ەتكە تار­تىپ ال­دى, كولحوزدان قاشپاسا, باسقا امال جوق...»

ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن كولحوزشى­لاردىڭ شاعىمدارىنان تاعى دا دەرەك كەلتىرە كەتەيىك. مىسالى, جاڭاقالا اۋدا­نىنداعى №3 كولحوز باسشىلارى كولحوز­شىلاردى كەڭەستىك 28 باپپەن قورقى­تىپ, مالىن تارتىپ الىپ, كولحوزشى يگەباەۆتىڭ ايەلىمەن بىرگە, سونداي-اق جۇماليەۆ, باقالاقوۆ جانە باسقالاردىڭ اشتان ولۋىنە سەبەپكەر بولعان.

مالى جوق, مەملەكەتتەن كومەك المايتىن ادامدار نەبىر ادام توزگىسىز ازاپقا ءتۇسىپ, ەل ءىشى بوسقىنعا, ۇدەرە كوشكەن ادام­عا تولدى. ءىلبىشىن اۋدانىنداعى «لەنين جولى» ەت سوۆحوزىنىڭ جۇمىس­شىلارى ولگەن مالدىڭ ەتىن قازىپ الىپ, ازىق ەتكەن. №4 اۋىلدا كومىلگەن مال ەتى جوعالىپ, ونى تابۋ ءۇشىن مال دارىگەرى, سانيتار جانە جۇمىسشىلاردان كوميسسيا قۇرىلعان. «پراۆدا» كولحوزىنىڭ كولحوزشىلارى جۇمىستان باس تارتىپ, جۇمىس ۋاقىتىندا دالا تىشقاندارىن اۋلاپ ازىق ەتەتىندەرىن ايتقان. كوپتەگەن كولحوزشى اشتىقتان ءىسىنىپ, جۇرۋدەن قالعانى تىركەلگەن.

ارحيۆ دەرەكتەرىندە شىڭعىرلاۋ اۋدا­­نىنداعى «بىرلىك» كولحوزىنىڭ كول­حوز­­­شىلارى كۇندەلىكتى تاماق اسى­نا بال­­پاق­تىڭ, مىسىقتىڭ ەتىن پايدا­لان­عا­نىن, كولحوزدان ەشقانداي كومەكتىڭ جوق­تىعىن ايتسا, «ەركىن ەڭبەك» كولحوزىندا 8 ادام ءولىمى تىركەلگەن. اسىرەسە, حانكول, گولو­ششەكين, شالدى اۋىلدا­رىندا اۋرۋدان ولگەن ادامداردىڭ كورسەت­كىشى وتە جوعارى بولعان. حانكولدە كوش­پەلى 97 وتباسىنىڭ 80-ءى اشتىق پەن اۋرۋدان ولەدى. ادامداردىڭ مايىتتەرى جەرلەنبەي, ۇيلەرىندە نەمەسە دالادا قالىپ وتىرعان. ەگىندىكول اۋىلىنىڭ 326 شارۋاشىلىعىندا 34 ادام اشتان ولسە, اششىساي اۋىلىندا قاڭتار ايىنىڭ وزىندە 14 ادام اجال قۇشقان. ءولىم ادەتتە اشتىق پەن اۋرۋدىڭ كەڭ تاراۋىنان بولعان.

وبلىستا اشارشىلىق جاپپاي ەتەك الىپ, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ شىلىك اۋىلىندا جەرلەنبەگەن جەتى ادام ولىگى تابىلىپ, بارىنە دە اشتان ولگەن دەگەن دارىگەرلىك انىقتاما بەرىلگەن. جانىبەك اۋدانىنىڭ 3 سەرىكتەستىگىندە 326 ادامنىڭ 160-ى اشتىقتان ولگەنى تىركەلگەن.

سول كەزدەرى ەگىن شىقپاي, حالىق مەم­لەكەتكە استىق, ەت جوسپارىن ورىنداۋ ءۇشىن قولدا بار ازىن-اۋلاق مالدى وتكىزۋگە ءماج­بۇر بولعان. اقىر اياعى جاڭا­دان قۇرىلعان كولحوزدار تاراپ, جەتى مىڭداي ادام اشتان ولمەۋ ءۇشىن جاڭاقالاعا قاراي ۇدەرە بوسىپ كەتكەن.

ارحيۆ دەرەكتەرىندە جوعارىعا جازىل­عان مىناداي حات ساقتالعان. جاڭاقالا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنەن جەدەل حات: «ادامداردا ەس جوق, قايدا بارا جاتقانىن وزدەرى دە بىلمەيدى, بار ماقساتى – ءتىرى قالۋ. قالاي ءتىرى قالاتىنىن وزدەرى دە بىلمەيدى, قۇم دالانى كەزىپ, بار ءۇمىتى دالا قۇمارشىعىنا جەتۋ», دەلىنگەن. ال قۇمار­شىق دەگەنىمىز – قۇمدى جەردە وسەتىن قاڭباق ءتارىزدى تىكەنەك ءشوپتىڭ ءبىر ءتۇرى.

«بۇرىن قازاق قۇمارشىقتى مەنسىنبەي, «وسىنىڭ تىكەنىنەن قۇتىلا المادىق» دەپ اياعىن الىپ قاشىپ جۇرسە, بۇل كۇندە قۇمارشىقتىڭ تارىنىڭ جارتى قاۋى­زىنداي كوكشىل سۇرعىلت ءدانىن بىلاماق قىلىپ ءىشىپ, نان قىلىپ جەپ وتىر. ەلدە سوعىم جوقتىعىنان قۇمارشىق, ارينە, قاتىقسىز ۇستالىپ وتىر. قۇمارشىق اش قازاقتارعا ءارى ەت, ءارى نان بولىپ وتىر. بوتەن تاماق جوق. «اشتىق نە جەگىزبەيدى» دەگەندى كوزىمىزبەن كوردىك.

باعارلىق مال, ەگەرلىك جەر جوق. بوكەي­لىك كۇنى ادام اياعانداي قاراڭ دەسەك, تىم اعات كەتپەسپىز. ۇكىمەت ءبىر شاراسىن قىل­ماسا, بوكەيلىك قۇرۋدىڭ الدىندا تۇر. مۇن­داي شارالار ىستەلمەسە, ءبىرازدان سوڭ «بوكەي­لىك دەگەن ەل بولىپتى» دەپ اتىن تەك تاريح­تان كورىپ وتىرماساق جارار ەدىك دەگەن قورقىنىش كىرەدى», دەپ جازادى «اق جول» گازەتىنە «جەلكەك» دەگەن اۆتور سول كەزدىڭ قيىندىعى تۋرالى. بۇنداي جاعداي ورال ءوڭىرىنىڭ بارلىق جەرىندە كورىنىس تاپتى.

جاعدايدىڭ مۇنشالىق ناشارلاۋى سول كەزدىڭ وزىندە بولشەۆيكتىك ساياساتتى قايتا قاراۋدى قاجەت ەتتى. باتىس قازاقستان وبلىسىندا 1932 جىلدىڭ كوكتەمىنەن ­باستاپ كوشپەلى قازاق شارۋاشىلىعىن قايتا قال­پىنا كەلتىرۋ ءۇشىن وبلىستىق جانە اۋداندىق كوميسسيالار جاساقتالدى. بۇل از بولسا دا وڭ وزگەرىس بايقاتتى.

ءبىز بۇل ماقالادا باتىس قازاقستان وبلىستىق ارحيۆىندە ساقتالعان دەرەك­تەر­دىڭ كەيبىرىن عانا سويلەتتىك. 1930 جىل­­­دارداعى اشارشىلىق كەشەندى تۇردە زەرت­تەۋدى قاجەت ەتەدى.

 

ايجان ساۋعاباەۆا,

باتىس قازاقستان وبلىستىق

ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى