توكەن تانا ۇلى جۇماعۇلوۆپەن جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن گۋرەۆ (اتىراۋ) قالاسىندا تانىسىپ, ءبىر قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. «بارا جاتقان زىمىراپ بايقالمايدى ۋاقىت» دەگەندەي, ءبىز دە مىنە 80 جاسقا شىعىپ قالىپپىز. بۇل جاستا ادام وتكەن ءومىرىن وي ەلەگىنەن وتكىزگەندە, قانداي دەڭگەيگە جەتكەنىن, قوعامدا العان ورنىن, ىستەگەن ءىسىن, قالدىرعان ءىزىن, كەزدەسكەن قيىندىعىن جانە كىمدەرمەن جۇمىستاس, سىرلاس, دوس بولعانى – ءبارى كوز الدىندا, كۇنى كەشەگىدەي بولىپ كورىنەدى.
ادام ومىرىندەگى ەڭ ماڭىزدى كەزەڭ – جاستىق شاق. ءار ادامنىڭ جاراتىلىسى دا, ءومىرى دە اكە قانى مەن انانىڭ اق سۇتىمەن باستالىپ, بويىنا بىتكەن مىنەزىمەن, العان تاربيەسىمەن قالىپتاسادى. ۇلى اباي ايتقانداي, توكەن مىنەزى جان قۇمارىنا ءتان ءسابي بولىپ ومىرگە كەلدى. اردا ازامات بولىپ جەتىلدى.
كونە زاماننان حالقىمىزدا «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەيتىن كەرەمەت ناقىل بار. سەبەبى ءار ادام ومىرگە كەلگەن سوڭ ءوز ۇياسىنان قاناتتانىپ, سوسىن ءومىر جولىنا سامعايدى. توكەننىڭ ءبىر جاسىندا اكەسى قايتىس بولىپ, جاستىق شاعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسپەن, ودان كەيىنگى قيىن كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. اناسىنىڭ, اعا-اپالارىنىڭ قامقورلىعىمەن ءوزىنىڭ داڭعىل جولىن تاپتى. ون بەس جاسقا جەتكەن سوڭ كەشكى مەكتەپتە وقىپ, كۇندىز جۇكتەۋشى, كينو كورسەتۋشى, تاكسي جۇرگىزۋشىسى, اۆتوكولىك جوندەۋشى-سلەسار بولىپ, ون جىلداي ۋاقىت ءارتۇرلى جۇمىس اتقاردى.
جاستايىنان ۇلكەننىڭ ءتالىمدى تاربيەسىن ساناسىنا ءتۇيدى. ءومىر اتتى ۇلكەن جول ۇستىندە قيىندىققا مويىماۋدىڭ قىر-سىرىن جەتە ءتۇسىندى. ونى ءومىر ەرتە ەسەيتتى. 1965 جىلى ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ, ينجەنەر-مەحانيك ماماندىعىنا يە بولدى. ءسويتىپ 1966 جىلى توكەن تانا ۇلى «گۋرەۆۆودستروي» ترەسىنە قاراستى اۆتوبازانىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. سول كەزدەن باستاپ, 10 جىل بويى اتقارعان ءارتۇرلى قاراپايىم جۇمىستان العان اسەرى, جيناقتاعان تاجىريبەسى باسشىلىق لاۋازىمىندا كادەسىنە جاراعانى ءسوزسىز.
بەس جىلدان كەيىن, 1971-1975 جىلدارى ەرالىداعى اۆتوبازانىڭ ديرەكتورى بولىپ بەكىتىلدى. سول كەزدە, 1973 جىلى ماڭعىستاۋ تۇبەگى گۋرەۆ وبلىسىنىڭ قۇرامىنان ءبولىنىپ, دەربەس وبلىس رەتىندە قۇرىلعان ەدى. توكەن تانا ۇلى 17 جىل, سونىڭ ىشىندە 13 جىل بويى وبلىستىق اۆتوكولىك بىرلەستىگىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى رەتىندە ماڭعىستاۋدىڭ ءىرى ءوندىرىسىن, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن وزگە دە سالاسى وركەندەپ, الەۋمەتتىك جاعدايى دامىعان ايماق بولىپ قالىپتاسۋىنا مول ۇلەس قوستى. ول باسقارعان مەكەمەلەر ۇنەمى رەسپۋبليكامىزدا الدىڭعى قاتاردان كورىندى. ماڭعىستاۋ وڭىرىندە ىسكەرلىگىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلىعىمەن ازاماتتىق تۇعىرعا كوتەرىلىپ, ەراليەۆ, جاڭاوزەن اۋداندارىنىڭ, ماڭعىستاۋ وبلىستىق كەڭەستەرىنىڭ حالىق دەپۋتاتتىعىنا سايلاندى. وبلىس ورتالىعى – اقتاۋ قالاسىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە دە زور ۇلەسىن قوسا ءبىلدى.
1988-1994 جىلدارى توكەن تانا ۇلى اتىراۋ وبلىسىنىڭ جىلىوي اۋدانىنداعى «كولىك مەحانيكالاندىرۋ» مەكەمەسىنىڭ جانە «تەڭىزمۇنايقۇرىلىس» ترەسىنىڭ باستىعى بولىپ ىستەدى. «تەڭىز» مۇناي كەن ورنىن يگەرۋدە لايىقتى ۇلەسى بار.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1994 جىلعى قازان ايىنداعى جارلىعىمەن اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالدىم. سول كەزدە جىلىوي اۋدانىنىڭ اكىمى باسقا جۇمىسقا اۋىساتىن بولدى. سوعان بايلانىستى توكەن تانا ۇلىن اۋدانعا اكىم ەتىپ تاعايىندادىم.
ءتورت جىلدان استام اۋداننىڭ اكىمى بولىپ, توكەن قىرۋار جۇمىس اتقاردى. ەكونوميكا, الەۋمەتتىك, مادەني جانە جاس ۇرپاقتى وتانشىلدىق رۋحتا تاربيەلەۋ جۇمىسىن جولعا قويىپ, جاقسى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. اۋداندا جاڭا تۇرعىن ۇيلەر, مەكتەپ, بالاباقشالار, مەشىت, ەمحانا, كوشەلەر جوندەلىپ, تۇرعىندار سۇرانىسىنا يە بولعان اقمەشىت كەسەنەسى تۇرعىزىلدى. بۇدان وزگە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدا دا قىرۋار جۇمىستى اتقاردى.
جىلىوي اۋدانىنىڭ ەكونوميكاسى دامىپ, وڭىردەن بيۋدجەتكە قوماقتى قارجى تۇسىرەتىن «تەڭىزشەۆرويل», وزگە دە وندىرىستىك مەكەمەلەردىڭ جۇمىس قارقىنى ءوستى. ول اۋدان تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن جاقسارتۋ ءۇشىن مەكەمەلەردىڭ باسشىلارىمەن قويان-قولتىق ەڭبەك ەتىپ, تالاي كۇردەلى ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن تاپقان ەدى. ال 1998 جىلى توكەن تانا ۇلى اكىم جۇمىسىنان سۇرانىپ, بيزنەسكە بەت بۇرعىسى كەلەتىنىن ءبىلدىردى. ءسويتىپ «تەڭىزمۇنايقۇرىلىس» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا تاعايىندالدى. 2007 جىلى جاڭادان ۇيىمداستىرىلعاننان TNS-group كونتسەرنى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولدى. قازىر TNS-group كونتسەرنى زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى.
ول جەتەكشىلىك ەتەتىن TNS-grou كونتسەرنىنىڭ قازاقستاندىق كاسىپورىندار اراسىنداعى شوقتىعى بيىكتەدى. قازىر كونتسەرن قۇرامىنا بيزنەستىڭ ءتۇرلى سالاسىمەن اينالىساتىن 11 فيرما كىرەدى. جۇمىسشىلاردىڭ جالپى سانى 1,5 مىڭ ادامنان اسادى. كونتسەرننىڭ بولىمشەلەرى قۇرىلىس-مونتاج, جوبالاۋ-زەرتتەۋ, جول-قۇرىلىس جۇمىستارى, اۆتوكولىكتەردى ارنايى ساتۋ جانە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ, مۇناي كەن ورىندارىن جايعاستىرۋ جانە ىسكە قوسۋ, تۇرمىستىق قۇرىلىمداردى ازىرلەۋ, ۇستا بۇيىمدارىن جاساۋعا, وزگە دە قىزمەت تۇرلەرىنە ماماندانعان. سونىڭ قاتارىندا «دينا» ساۋدا ورتالىعى دا بار. بۇل ساۋدا ورتالىعى اتىراۋ قالاسىنداعى ساۋدا ورىندارىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتەتىن جەتەكشى ورتالىققا اينالىپ وتىر. ءتۇرلى جوبالارعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا, جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى, جۇمىسشىلارىنىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋى – ماڭداي تەردىڭ جەمىسى.
توكەن تانا ۇلى كاسىپكەرلىكپەن اينالىسا باستاعان العاشقى جىلداردان بەرى ءبىلىم, دەنساۋلىق, مادەنيەت جانە سپورت سالالارىنا باسا كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. وعان دالەل, توكەن تانا ۇلىنىڭ قولداۋىمەن, اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, تۇركىستان وبلىسى تۇلكىباس اۋدانىنىڭ تابيعاتى جايلى ماشات شاتقالىنان 7-14 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان جازعى ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىن اشتى. ونىڭ قولداۋىمەن اشىلعان «تاعىلىم» جەكەمەنشىك مەكتەبى اتىراۋ قالاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى تابىسى ناتيجەلى بىرەگەي وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە اينالدى.
TNS-group كونتسەرنى «پروسپەكت مەديكال ليميتد» ( ۇلىبريتانيا) كومپانياسىمەن بىرىگىپ, اتىراۋدا «پروسپەكت مەديكال – كاسپيان» بىرىككەن كاسىپورنىن قۇردى. بۇل كومپانيا اتىراۋ وبلىسىندا جۇمىس ىستەيتىن «تەڭىزشەۆرويل», «نورد كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني», «ۋوردي پارسونس كازاحستان», «فليۋور» سەكىلدى ءىرى كومپانيالارداعى شەتەلدىك ازاماتتارعا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەدى. پاندەميا كەزىندە وبلىس دارىگەرلەرىمەن بىرلەسكەن ءتۇرلى ەمدەۋ شارالارىنا قاتىسىپ كەلەدى.
ىسكەر باسشى, اردا ازامات توكەن تانا ۇلى – بىرنەشە جىل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى كاسىپكەرلەر كەڭەسىنىڭ, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ تورالقا مۇشەسى بولعان, رەسپۋبليكاعا كەڭىنەن تانىمال كاسىپكەر. ونىڭ كوپ جىلعى ەسەلى ەڭبەگى مەملەكەت تاراپىنان جوعارى باعالانىپ, «قۇرمەت», «پاراسات», «بارىس» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى. قوعامداعى قايراتكەرلىك بەلسەندىلىگى ءۇشىن ءىى دارەجەلى «كنياز دانيل موسكوۆسكي», تاۋەلسىز ەلدەر دوستاستىعىنىڭ «دوستىق جۇلدىزى», ەۋروپا بيزنەس ورتالىعىنىڭ «سوكرات» وردەندەرىن يەلەنىپ, حالىقارالىق دارەجەدەگى «كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاندى. قازاقستاننىڭ «قۇرمەتتى قۇرىلىسشىسى», «قۇرمەتتى اۆتوترانسپورتشىسى», «قۇرمەتتى اۆتوكولىكشىسى» اتاقتارىنا يە بولدى. سونداي-اق اتىراۋ قالاسىنىڭ, جىلىوي, قاراقيا اۋداندارىنىڭ جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانىپ وتىر.
حح عاسىردا دۇنيەگە كەلىپ, كەڭەستىك داۋىردە تاربيە مەن ءبىلىم الىپ, ماماندىعى بويىنشا لاۋازىمدى جۇمىستاردى ادال اتقارعان توكەن ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە يە بولعاننان سوڭ جاڭا تالاپقا ساي, نارىقتىڭ زاڭدارىن جەتىك يگەرىپ, اينالاسىنا شىڭدالعان, ىسكەر ازاماتتاردى توپتاستىردى. ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە كاسىپكەرلىكتى دامىتىپ, مىڭداعان جۇمىس ورنىن اشتى. ونىڭ باسقارۋىنداعى كونتسەرن بيۋدجەتكە قوماقتى قارجى قۇيىپ, ينۆەستيتسيا تارتىپ كەلەدى.
توكەن تانا ۇلى – ماماندىق پەن جار تاڭداۋدا جولى بولعان, قيىندىققا مويىماۋ, العا ۇمتىلۋ سەكىلدى اسىل مۇراتىنا جەتكەن ازامات. تاماشا جارى دينا ەسىمقىزى ەكەۋى ۇلاعاتتى ۇرپاق ءوسىرىپ, نەمەرە ءسۇيىپ, اۋلەتتىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىر. مىنە, توكەننىڭ كوپشىلىككە ۇلگى-ونەگە بولاتىن ءومىر-جولىن ادامنىڭ تاعدىرى وزىنە بايلانىستى دەگەن قاعيدانىڭ كورىنىسى دەي الامىز. بۇل كۇندەرى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە دەنى ساۋ, اقجارقىن كوڭىلىمەن كوتەرىلسە دە بۇرىنعىداي قايناعان جۇمىستىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇر. ويتكەنى ء«ۇش-اق نارسە-ادامنىڭ قاسيەتى: ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك» دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, كەمەل جاسقا جەتكەن قادىرمەندى دوسىمنىڭ بويىنداعى وسىنداي اسىل قاسيەتتەردى بۇگىنگى جاس ۇرپاق ۇلگى تۇتارىنا سەنەمىن.
راۆيل شىرداباەۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى