تۇركىستاننىڭ جاسى ناقتىلانۋى ءتيىس

تاريحى تەرەڭ تۇركىستان قالاسىنا 3000 جىل بولعاندىعىن دەرەكتەر ار­قىلى  جۇرتشىلىققا جەتكىزۋدى ماقسات ەتكەن دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا اكادەميگى, الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى باۋىرجان بايتاناەۆ  تۇركىستاننىڭ  1500 جىلدىعىن اتاپ وتكەن كەزدەگى مالىمەتتەر كەڭەستىك ءداۋىر دەرەكتەرى ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. «ول كەزدە ەلى­مىزدە جۇرگىزىلگەن ىرگەلى زەرتتەۋلەر بولعان جوق. ەجەلگى تۇركىستان ۋر­بانيزاتسياسىنىڭ وزىندىك تەرەڭ تاريحى بار. دەمەك, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى XV عاسىردا تايپالار وسى تەرريتوريادا ءومىر سۇرگەن. تۇركىستان اۋماعىنداعى ارحەولوگيالىق كە­شەندەردى زەرتتەي وتىرىپ, ءبىز ەكى ەجەلگى قورىمدى اشامىز. مۇندا تا­بىلعان كونە جەرلەۋ راسىمدەرى مەن اتري­بۋت­تار ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى XV عاسىرعا جاتاتىنى ءسوزسىز. بۇل جادى­گەرلەر مۇندا ءومىر سۇرگەن تايپالار مايىتتەردى وسىندا جەرلەگەنىن جانە وسى قالانىڭ اۋماعىندا ءومىر سۇر­گەنىن كورسەتەدى», دەدى ب.بايتاناەۆ.

الايدا ارحەولوگ, تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى مۇحتار قوجا تۇركىستانعا 3000 جىل دەۋگە عى­لى­مي نەگىز جوق ەكەنىن ايتادى.  «قالالاردىڭ جاسى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە انىقتالادى. بۇل تۇركىستانعا دا قاتىستى. وتكەن عاسىردىڭ سەك­سەنىنشى جىلدارى ازىرەت سۇلتان كەسەنەسىنە جاقىن جەردەگى  كۇل­توبەدە قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىل­گەن. ناتيجەسىندە قالانىڭ ەڭ تو­مەنگى مادەني قاباتىنىڭ بەسىنشى, التىنشى عاسىرلارعا جاتاتىنى انىقتالدى. وسىعان سۇيەنە وتىرىپ, عالىمدار قالانىڭ جاسى 1500 جىل دەگەن قورىتىندى بەر­دى. ارحەولوگ, عالىم ماديار ەلەۋوۆ­تىڭ جەتەكشىلىگىمەن 2000 جىل­دارى ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ ارحەولوگتارى كۇلتوبەنىڭ ءبىر بولىگىنە ستراتيگرافيالىق شۋرف سالدى. ونىڭ ناتيجەسى قالا جاسىنىڭ 2 مىڭ جىل ەكەنىن كور­سەتتى. بۇل كەزدە تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعىنا دايىندىق ءجۇ­رىپ جاتقان. كۇل­توبەدەگى قازبا جۇمىستارىن كوپ جىل بويى بەلگىلى ارحەولوگ, مارقۇم ەر­بولات سماعۇلوۆ جۇرگىزگەن. ول بەرتىندە قا­لانىڭ تابانىندا جاتقان ەڭ تومەنگى مادەني قاباتتىڭ وسىدان 2200 جىل بۇرىنعىعا ءتان ەكەندىگىن انىقتادى. مۇنىڭ ءبارى دە ناقتى ايعاقتىق جادىگەرلەرمەن ناقتىلانعان. قالانىڭ جاسىن ودان ارىگە ۇزارتاتىنداي مادەني قابات تابىلعان جوق», دەيدى مۇحتار قوجا. «اقيقات پىكىرتالاستان تۋادى» دەمەكشى, عالىمنىڭ كيەلى قالانىڭ جاسىنا قاتىستى بۇدان باسقا دا ايتار ءوز ءۋاجى  مەن دالەلدى دەرەكتەرى جوق ەمەس. باۋىرجان بايتاناەۆ تۇر­­كىستاننىڭ اينالاسىنان قولا داۋىرىنە ءتان قورىمداردىڭ تابىل­عانىن العا تارتادى. ال مۇحتار قوجا قورىم قالا ەمەس, عىلىمي تۇجىرىم ناقتى نەگىزگە, ايعاققا سۇيەنە وتىرىپ جاسالاتىنىن, تۇر­كىستاننىڭ جاسى 2200 جىل دەگەنگە ماتەريالدار بارىن ايتادى.  بۇل پىكىرىن مۇحتار قوجا شەتەلدىك عا­لىمداردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جيىندا دا جەتكىزىپتى. «2000 جىلدارى وسى ايماققا بەلگىلى جازۋشى, تۇر­كى الەمىنىڭ ماقتانىشى شىڭعىس ايت­ماتوۆ كەلدى. مۇراجايمەن تا­نىسىپ بولعان سوڭ ول مەنەن ما­ماندىعىمدى سۇرادى. مەنىڭ ارحەو­لوگ ەكەندىگىمدى بىلگەن سوڭ قىر­عىزستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى وش قا­لاسىنا 3 مىڭ جىل دەگەن تۇ­جى­رىمعا قالاي قارايتىنىمدى سۇ­رادى. مەن  وش قالاسىنداعى ارحەو­لوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا قاتىسقانىمدى, قالا ورتاسىندا 3 مىڭ جىلعا قاتىستى مادەني قاباتتاردىڭ, ەلدى مەكەن ورنى بارىن ايتتىم. مىنە, تۇركىستاننىڭ دا 3 مىڭ جىلدىق تاريحى بارىن كورسەتەتىن, وزگەلەردىڭ كوزىن جەت­كىزەتىن وسىنداي دالدەلدەر بولۋى قاجەت. سول داۋىرگە ءتان ەلدى مەكەن ورنى تابىلۋى ءتيىس. ال  ەگەر ەرتەڭ يۋنەسكو بىزدەن 3000 جىلدى دالەلدەرلىك ماتەريال سۇراسا, نە كور­سەتەمىز؟  قولىمىزدا ەشتەڭە جوق», دەيدى ارحەولوگ عالىم.

مۇحتار قوجا بۇعان دەيىن عىلىمي ەڭبەكتەرىندە تۇركىستاننىڭ ەسكى اتاۋى ياسى ەكەندىگىن, ال تاريح­تاعى شاۋعار قالاسىنىڭ ورنى قازىر­گى قاراشىقتا جاتقانىن  جازعان بولاتىن. مىسالى, 2000 جىلى قالا­نىڭ مەرەيتويى كەزىندە شىققان «ياسى-تۇركىستان تاريحى» اتتى كىتابىندا تاريحي دەرەكتەردە ياسى ءحىىى عاسىردان بەلگىلى بولعانىن, سول كەزدە ارميان پاتشاسى گەتۋمنىڭ جۇرگەن جولى تۋرالى جازىلعان قولجازبادا ساۋران مەن وتىراردىڭ اراسىندا «اسون» دەگەن قالانىڭ بارى كەلتىرىلگەنىن, تاريحشىلار اسون وسى ياسى دەگەن قورىتىندىعا كەلگەنىن جازادى. بىراق ياسى ءحىى عاسىردا دا بولعان جانە سولاي اتالعان. مۇنى سول داۋىردە ءومىر سۇرگەن ياساۋي بابامىزدىڭ اتى-ءجونى – لاقابى دالەلدەپ تۇر. سونداي-اق عالىم تۇركىستاننىڭ تۇركى الە­مىنىڭ ورتالىعى بولعاندىعىن ايعاق­تايتىن دالەلدەر جونىندە دە ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى.

كۇلتوبەنىڭ ورتالىق بولىگىن قاز­عان كەزدە ارحەولوگ ەربولات  سما­عۇلوۆ كونە تۇركى جازۋى  بار قىش ىدىس تاپقان. بۇل جازۋلار ءىح عاسىردىڭ قاباتىنان شىققان. بۇعان دەيىن ەسكى ساۋراننىڭ ورنى – قاراتوبەدەن وسىنداي كونە تۇركى جازۋى بار قۇمىرا شىققان ەدى. ياعني ءىح عاسىردا ارابتار جاۋلاپ, يسلام ءدىنى تارالدى دەگەن كۇننىڭ وزىندە تۇركىستاننىڭ توڭىرەگىندە حا­لىق تۇركى جازۋىن قولدانعان. مۇقتار قوجا بۇل تۇركىستاننىڭ بۇكىل تۇركى مادەنيەتىنىڭ ورتالىعى بولعاندىعىنىڭ ءبىر عانا دالەلى ەكەنىن ايتادى. تۇركى حالىقتارىنا قوجا احمەت ياساۋي ورتاق تۇلعا. تۇركى حالىقتارىنىڭ يسلام ءدىنىن قابىلداۋىنا ياساۋي يدەياسىنىڭ ىقپالى زور بولعان. ول يسلامدى وزىن­دىك ءتىلدى, ۇلتتىق بولمىستى ساقتاي وتىرىپ قابىلداۋعا كۇش سالعان. ءياساۋيدىڭ ەڭبەكتەرىندە قۇداي, ال­لا سوزدەرىنىڭ ورنىنا ءتاڭىرى دەگەن سوز­دەردىڭ قولدانىلعانى دا سودان. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, ءياساۋي­دىڭ سوپىلىق زىكىرلەرىندە كونە تۇركىلىك داستۇرلەر بايقالادى. «تۇركىستان اتاۋى VII عاسىردا پايدا بولعان. ول تۇركىلەر مەكەنى, ەلى دەگەندى بىلدىرەدى. العاشقىدا ونىڭ شەكاراسى امۋدارياعا دەيىن جەتكەن. باتىستان ارابتاردىڭ, مۇسىلمانداردىڭ جاۋلاپ الۋ جو­رىق­تارىنان كەيىن   ونىڭ اۋماعى تارىلىپ, XIV  عاسىردا سىردىڭ ورتا اعىسى عانا تۇركىستان دەگەن اتاۋدى ساقتاپ قالعان. باسىندا تۇركىستان اتاۋى قالانىڭ ەمەس, ايماقتىڭ اتى بولعان. ۋاقىت وتە كەلە XVI-XVII عاسىرلاردا ياسى قالاسىنىڭ اتى تۇركىستانعا اينالدى. جەر شارىندا تۇركىستان بىرەۋ عانا. مۇنداي جەر اتاۋى  بىزدەن باسقا بىردە-ءبىر تۇركى مەملەكەتتەرىندە كەزدەسپەيدى.  XVIII عاسىردا تۇركىستاندا قازاق حاندارىنىڭ وتىرعانى, ەلشىلەردى قابىلداعانى, حان سايلاۋى وتكەنى بەلگىلى. ال قىتاي شابۋىلىنا قار­سى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ باسشىلارى وداق قۇرۋدى تالقىلايتىن كۇل­لى قازاق باس قوسقان جيىننىڭ  وسى تۇركىستاندا وتكەنى تاريحي دەرەكتەردە كورسەتىلەدى. قازاق تاريحى ءۇشىن اسا قىمبات قالا», دەيدى مۇحتار قوجا.  

بۇگىندە تۇركىستاندا تاريحي نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىس­تارى قازىر قىزۋ جۇرۋدە. قالا وز­گەرگەن. ال تاريحي دۇنيەلەردىڭ تۇپ­نۇسقالىعىن ساقتاۋدا بىرقاتار  وزەكتى ماسەلە بار. بۇل ورايدا عالىم اسىعىستىقتىڭ, ناۋقانشىلدىقتىڭ بارىن ايتادى. جوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە ءبىر نارسەنى قوسىپ, جاڭالىق ەنگىزگىسى كەلەتىندەر دە جوق ەمەس. «مەن 2000 جىلدارى وتىراردا رەس­تاۆراتسيا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن جاپون عالىمدارىمەن ارالاستىم. ولار كەز كەلگەن نىساننىڭ تاري­حي ءمانىن جوعالتپاي, سول قال­پىندا ساقتاپ قالۋعا تىرىسادى. جا­پون­داردان وسى جاعىنا كەلگەندە ۇي­رە­نەتىن نارسە كوپ. تۋريستەرگە دە جا­ساندى نارسەدەن تۇپنۇسقا قىزىق ەمەس پە؟! ال بىزدە ءبىراز نار­سەلەردى ارتىق قىلامىز دەپ تىرتىق قىلىپ جاتادى. باسقانى بىلاي قويعاندا باستى بايلىعىمىز قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ اينالاسىن­دا كوگالداندىرۋ, اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەۋى كەرەك ەدى. مۇنى ۋاقتىسىندا وزبەكالى جانى­بەكوۆتىڭ ءوزى ايتىپ كەتكەن. سەبەبى كوگال بولعان جەر سۋارىلادى. ال مۇنىڭ ءبارى دە ىلعالدىڭ كو­بەيۋىنە, جەر استىنداعى سۋ دەڭگەيى كوتەرىلۋىنە  الىپ كەلەدى.  ال ىلعال دەگەنىڭىز عيماراتتىڭ ناعىز جاۋى. ەسكەرتكىشتىڭ قابىرعالارىنا تۇز كوتە­رىلىپ قىشتى, عيمارات بولىك­تەرىن بۇزا باستايدى. ونسىز دا 2000 جىلى رەستاۆراتسيالاۋ جۇرگىزۋ كەزىندە تەرەڭ فۋندامەنت قۇيىپ, كەسەنەگە گيدرويزولياتسيا جاسالماعان. اۋىلدا قاراپايىم ءۇي سالعاندا ىرگەتاستىڭ استىنا قاراقاعاز توسەي­دى. مۇندا ول دا جاسالماعان. اس­تىن­داعى ىلعالدى وسى تسەمەنت ىر­گەتاس سورىپ, كەسەنەنىڭ ىرگەسىندەگى قابىرعالاردان تۇز شىعىپ تۇر. وتىرار قالاشىعىنا قاتىستى دا ويلاناتىن ماسەلەلەر بار. زاڭ بويىنشا تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ ورنىنا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە بولمايدى. ال وتىرار قالاشىعىندا قاقپا, 200-300 مەتر­لىك قورعانداردى شلاكبلوكپەن قالاپ, سىرتىن سىلاپ تاستاعان. كۇللى قالانىڭ تاريحي پوشىمىن بۇزىپ تۇر. ول جەردە ەشقاشان قورعان بولماعان», دەيدى عالىم. سونداي-اق مۇحتار قوجا  ارحەولوگيا ينس­تيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى  تۇ­راق­تى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتىل­مەگەنىنە قىنجىلىسىن جاسىرمادى. تۇيمەدەي دۇنيەلەردى تۇيەدەي ەتىپ كورسەتۋ, ارزان سەنساتسيا قۋ عىلىمعا, اسىرەسە, ارحەولوگياعا ەش­­قانداي دا ابىروي اپەرمەيدى دەپ ەسەپتەيدى.

تۇركىستانعا 3000 جىل ەكەنىن ايتۋشى تۇركىستاندىق ارحەولوگ-عالىمدار دا بارشىلىق. «تۇركىس­تاننىڭ جاسى 1972-1974 جىلداردان بەرى تالقىلانىپ كەلەدى. قا­لا­نىڭ جاسىن انىقتاۋعا ءبىر شۋرف جەتكىلىكسىز. مىسالى, قازان قالاسىنا تاتار عالىمدارى 24 جەردەن شۋرف سالىپ زەرتتەگەن. بىل­تىر كۇزدە كۇلتوبەدە قازبا جۇ­مىستارى جۇرگىزىلىپ, ءۇشىنشى شۋرف ناتيجەسىندە بىرقاتار جادىگەر تابىلدى», دەگەن ارحەولوگ مارات تۇياقباەۆ وڭىردە جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى, تاريحي مالىمەتتەر, تابىلعان قۇندى جادىگەرلەر تۇر­كىستانعا 3000 جىل دەۋگە نەگىز بولا الاتىنىن ايتادى. سونداي-اق كوپ­شىلىك اراسىندا تۇركىستاننىڭ جاسىنا قاتىستى نەگە دوڭگەلەنگەن داتا, ياعني  3000 جىل ايتىلادى, نەگە 2800 نەمەسە 2775 جىل ەمەس دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋى دا زاڭدى. ياعني تۇركىستاننىڭ جاسى ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدى. قالاي بولعان كۇندە دە بۇل ماسەلەنىڭ توقەتەرىن تاريحشى, ارحەولوگ مامانداردىڭ ەنشىسىنە قالدىرايىق.

تۇركىستان وبلىسى