پارسى شىعاناعىنداعى مۇناي ماسەلەسى

بۇل جاڭالىقتىڭ قىزىعى مىنادا. كەزىندە اراب ەلدەرى شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋ ءۇشىن پاتشالىق قازىنالاردى پايدالانۋعا تۇبەگەيلى قارسى بولعان ەدى. ەندى, مەملەكەتتىڭ باستى قازىناسىن ساتۋدى جوسپارلاپ وتىر. اسىرەسە, ساۋد ارابياسى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, قاتار, ومان مەن كۋۆەيت تاراپى وسىنداي قادامعا بارماق.

ونىڭ ۇستىنە, ساتىلاتىن كومپانيالار دا ەلدەگى ەڭ اۋقىمدىسى سانالادى. ولاردىڭ قۇنى ميللياردتاعان دوللاردان اسىپ كەتكەن. ماسەلەن, تاياۋدا ساۋد ارابياسىنىڭ تاق مۇراگەرى مۇحاممەد بين سالمان پارسى شىعاناعىنداعى ەڭ ۇلكەن كورپوراتسيانىڭ ءبىرى – Aramco مۇناي كومپانياسىنىڭ 20 ميلليارد دوللارلىق اكتسياسى ساتىلىمعا شىعاتىنىن راستادى.

ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنىڭ باستى سەبەبى – كوروناۆيرۋس پاندەمياسى. بىرىنشىدەن, الەمدەگى مۇناي قورىنىڭ جارتىسىن يەلەنەتىن پارسى شىعاناعى ەلدەرى ىندەت سالدارىنان شىعىنعا ۇشىرادى. ماسەلەن, بىلتىر تاياۋ شىعىس ەلدەرىندەگى بيۋدجەت دەفيتسيتى 10,8 پايىزدى قۇراعان. ال ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 3 پايىزعا تومەندەگەن.

ەستەرىڭىزگە سالساق, كوروناۆيرۋس پاندەمياسى سالدارىنان الەمدىك مۇناي نارىعىندا سۇرانىس ازايىپ, «قارا التىن» قۇنى تۇسە باستاعان-دى. «جاۋ جاعادان العاندا, ءبورى ەتەكتەن تارتقانداي» بولىپ, بىلتىرعى ناۋرىزدىڭ باسىندا رەسەي وپەك+ كەلىسىمىنەن شىعىپ كەتتى. كرەمل مۇنىڭ سەبەبىن ساۋد ارابياسىنىڭ ءوندىرىس كولەمىن ازايتۋ تۋرالى تالابىن باسىنۋ دەپ قابىلداعانىمەن ءتۇسىندىردى. رەسەيدىڭ ارەكەتىنە شامدانعان ارابتار دا قاراپ جاتپاي, ءوندىرىس كولەمىن كوبەيتەتىنىن مالىمدەدى. وسىلايشا پاندەميا سالدارىنان قالتىراپ تۇرعان «قارا التىن» باعاسى ءتىپتى قۇلدىرادى.

راس, كەيىنىرەك وپەك+ ەلدەرى مامىلەگە كەلىپ, مۇناي كولەمىن رەكوردتىق دەڭگەيدە ازايتۋعا كەلىستى. سونىڭ ناتيجەسىندە «قارا التىننىڭ» قۇنى كوتەرىلدى. دەگەنمەن, مۇنىڭ ءبارى مۇنايعا تاۋەلدى ەلدەردەگى جاعدايدى جاقسارتقان جوق. سالدارىنان بىلتىر ساۋد ارابياسىنداعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 4,6 پايىزعا ازايدى.

بىلتىرعى العاشقى توقساندا بيۋدجەت تاپشىلىعى 9 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. مۇناي سەكتورى 2011 جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 8,2 پايىزعا تومەندەپ كەتكەن. ايتسە دە ەلدەگى ەكونوميكانىڭ توقىراۋىنا تەك كوروناۆيرۋستى كىنالاۋ جەتكىلىكسىز. كەيىنگى بەس جىلدا ەل ەكونوميكاسى قۇلدىراپ كەلە جاتىر. بىلتىر وسىعان بايلانىستى ساۋد ارابياسى ەكونوميكاسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا قوسىمشا قۇن سالىعىن ءۇش ەسە ءوسىردى.

وعان قوسا, ساراپشىلار حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ جاسىل ەنەرگەتيكاعا سەنىم ارتۋى دا مۇناي كومپانيالارىن ساتۋ پروتسەسىن جەدەلدەتكەنىن ايتادى. ويتكەنى ۋاقىت وتكەن سايىن مۇنايعا تاۋەلدىلىك ازايا بەرەدى. مۇنداي كەزەڭدە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن پارسى شىعاناعى ەلدەرىنە قوسىمشا قاراجات قاجەت.

«اتالعان ەلدەردىڭ قۇنى تۇسپەي تۇرعاندا كومپانيا اكتسيالارىن ساتىپ جىبەرۋگە تىرىسۋى تۇسىنىكتى. ويتكەنى ولار ەنەرگيا كوزىنىڭ اۋىسىپ جاتقانىن اڭعارىپ, قۇنى جوعالماي تۇرىپ پايدا كورىپ قالۋعا تىرىسادى», دەيدى MENA Advisors كونسۋلتاتسيالىق كومپانياسىنىڭ ەكونوميسى الەكساندر دجاستين Al Jazeera ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا.

قازىرگى تاڭدا ساتىلىمعا قويىلعان كومپانيالار ىشىندە ساۋد ارابياسىنىڭ Aramco جانە بىرىككەن اراب  امىرلىكتەرىنىڭ Adnoc كومپانيالارىنىڭ شوقتىعى بيىك. ەكەۋى دە ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى الپاۋىتتار سانالادى. Aramco الەم بويىنشا مۇناي وندىرۋدەن ەشكىمگە دەس بەرمەيدى. ال Adnoc ءباا-دەگى بۇكىل مۇناي مەن گازدى وندىرەدى.

شىندىعىن ايتقاندا, بۇعان دەيىن ەكى كورپوراتسيا پاندەمياعا دەيىن دە جەكەشەلەندىرۋ جوسپارىنا كىرىسكەن. ماسەلەن, Aramco 2019 جىلى ەر-ريادتاعى قور نارىعىنا شىعارىلدى. Adnoc 2017 جىلى جانارماي جەتكىزۋ قىزمەتىنىڭ اكتسيالارىن ساتتى. ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا Aramco-عا امەريكالىق كومپانيا 12,4 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا سالۋعا ءازىر ەكەنىن حابارلاعان.

Aramco كومپانياسى ەل باسشىلارى ءۇشىن ماڭىزعا يە. ساۋد ارابياسىنىڭ تاق مۇراگەرى مۇحاممەد بين سالمان Aramco-نى «كوزقاراس 2030» باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. وسى جوبا اياسىندا قالىڭ قۇمنىڭ اراسىنا قۇنى 500 ميلليارد دوللارلىق NEOM دەپ اتالاتىن زاماناۋي قالا سالىنۋى ءتيىس ەدى. بىراق كوروناۆيرۋس پاندەمياسى مەن مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى وعان مۇمكىندىك بەرمەي تۇر.

بۇدان بولەك, كەيىنگى كەزدە ساۋد ارابياسى حالىقارالىق ارەنادا مىسقالداپ جيناعان ابىرويىنان باتپانداپ ايىرىلىپ جاتىر. اسىرەسە, جۋرناليست جامال حاشوگگيدىڭ ارنايى تاپسىرىسپەن ءولتىرىلۋى ەل بەدەلىنە ەداۋىر نۇقسان كەلتىردى. راس, ەر-رياد بيلىگى بىرنەشە ادامدى كىنالى دەپ تاۋىپ, جازالاعان. ايتسە دە, ادام قۇقىعىن قورعايتىن ۇيىمدار مەن بۇۇ-نىڭ ارنايى جۇمىس توبى كورولدىڭ وتباسىن كىنالادى.

يەمەندەگى ازاماتتىق سوعىس تا ابىروي اپەرگەن جوق. 2015 جىلى باستالعان قاقتىعىسقا ەر-رياد ءاردايىم ارالاسىپ وتىردى. ساۋد ارابياسىنىڭ اسكەري ۇشاقتارى بومبالاعان نىسانداردا قاراپايىم تۇرعىندار قازا تاۋىپ, حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان سىنعا ۇشىرادى.

سونداي-اق مبس-ءنىڭ كەيىنگى جىلدارى قابىلداعان شەشىمدەرىنە ەلدەگى كەي توپتار رازى ەمەس. اسىرەسە, الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر, ايەلدەرگە كولىك جۇرگىزۋ قۇقىعىن بەرۋ, كينوتەاتر اشۋ سەكىلدى باستامالار ءدىن ۇستاناتىن ەليتاعا ۇناعان جوق.

پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى كومپانيالارىن ساتۋ جوسپارىنىڭ استارى بار. بىرىنشىدەن, اتالعان كورپوراتسيالار تۇگەلدەي ساتىلىمعا قويىلعان جوق. اكتسيالاردىڭ ءبىر بولىگى عانا قور نارىعىنا شىعارىلدى.

ەكىنشىدەن, Aramco مەن Adnoc اكتسيالاردى تىكەلەي يەلەنۋدى ەمەس, ۇزاق مەرزىمگە ليزينگكە الۋدى ۇسىنىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ەكى كومپانياعا دا Moelis & Co كومپانياسى كونسۋلتاتسيا ۇسىنىپ وتىرعانى بەلگىلى. سوندىقتان جەلدىڭ قايدان سوعىپ تۇرعانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس.

سونىمەن قاتار قاتار مەن وماننىڭ دا مەملەكەتتىك كومپانيالارى قور نارىعىنا شىعۋدى جوسپارلاپ وتىر. ماسەلەن, Qatar Petroleum گاز ەكسپورتى كولەمىن 10 ميلليارد دوللارعا ۇلعايتۋدى كوزدەيدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, مۇناي كومپانيالارىنا سىرتتان اقشا تارتۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – پاندەميادان تۋىنداعان بىلتىرعى بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ ورنىن تولتىرۋ.

وماننىڭ OQ كومپانياسى وتكەن اپتادا جەتى جىلدىق ەۋرووبليگاتسيالاردىڭ كەم دەگەندە 500 ميلليون دوللارىن ساتاتىنىن حابارلادى. تاعى ءبىر مەملەكەتتىك كومپانيا Energy Development Oman جىل سوڭىندا وسىنداي قادامعا بارۋى مۇمكىن. ويتكەنى كومپانيا 3 ميلليارد دوللارلىق اكتسيانى ساتۋدى جوسپارلاپ وتىر. سۇلتان حايتام بين تاريك بيلىككە كەلگەلى شەتەلدەن ينۆەستيتسيا تارتىپ, توقىراعان ەكونوميكانى قايتا تۇلەتۋدى كوزدەيدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ اكتسياسىن ساتۋ – وسى جوسپاردىڭ ءبىر بولىگى.

كۋۆەيت بيلىگىنە تيەسىلى Kuwait Petroleum Corp حالىقارالىق وبليگاتسيا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسىلايشا, الداعى بەس جىل ىشىندە 20 ميلليارد دوللار قاراجات جيناماق.