قازاق عىلىمىنىڭ ارداگەرى

ارينە, اسا جاۋاپتى دا ما­ڭىزدى سانالاتىن وسىناۋ قىز­مەتكە دەيىن توكەڭ عىلىمي-پە­داگوگيكالىق, قوعامدىق جانە اكىمشىلىك-ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇ­مىس­تاردىڭ سان الۋان باس­پالداق­تارىنان ءوتتى. ماسەلەن, ول قازاقستانداعى جوعارى وقۋ ورىن­­دارى جانىنداعى ەڭ ال­عاشقى عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تي­تۋتى بولعان ءال-فارابي اتىن­داعى قازۇۋ جا­نىنداعى ەكس­پەريمەنتالدىق جانە تەوريالىق فيزيكا عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋشى جا­نە تۇڭعىش ديرەكتورى. الەم­نىڭ قوزعاۋشى كۇشى سانالاتىن في­زيكانىڭ جاڭا زامانعا ساي قار­قىندى ۇدەرىسىن ۇلگىلى دەڭگەيگە كوتەرگەن اكادەميكتىڭ ەڭبەگىن ونىڭ ءىزباسارلارى جاڭ­عىرتا جالعاستىرۋدا.

اكادەميك-عالىمنىڭ وسىناۋ وزىندىك ءتولتۋماسى ونىڭ كۇل­لى شىعارماشىلىق جانە عىلى­مي قىزمەتىنىڭ باستى شام­شى­راعىنا اينالىپ, قانشاما يگى باس­­تامالار مەن جاڭا عىلىمي جوبالاردىڭ اشىلۋىنا تۇرتكى بولعانىن قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك زيالى قاۋىم وكىلدەرى جاقسى بىلەدى. وسىلايشا, حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق بەدەلدى عىلىمي باسىلىمداردا فيزي­كانىڭ كۆانت­تىق حروموديناميكا, يادرو جانە بول­شەكتەر تەورياسى, بۇدان باس­­قا بىرنەشە سالاسى بويىن­شا 300-گە جۋىق عىلىمي ەڭبەك جاريالاعان اكادەميك دۇنيەجۇزى مويىنداعان اسا تانىمال عىلىمي مەكتەپ قۇردى. بۇگىندە كورنەكتى عالىم اعامىزدىڭ شاكىرتتەرى اقش, رەسەي, ۇلىبريتانيا, اۋس­­­تريا, فرانتسيا, يزرايل, يتا­­ليا, جاپونيا سىن­دى شەتەل­دەر­­دىڭ بىلىكتى عىلىمي ورتا­لىق­تارىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ دا ورتاق ماق­تانىشى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ۇلت­تىڭ ۇلاعاتىن كورسەتكەن مۇن­داي ەلەۋلى ەڭبەكتەر ەلىمىز ءۇشىن دە بىرەگەي تابىس ەكەنى داۋسىز.

عالىم قازۇۋ-دىڭ فيزيكا فا­كۋلتە­تىنىڭ دەكاندىعىنا تا­عايىندالعان تۇستا ءوزى ديرەكتورى بولىپ تابىلاتىن ينس­تيتۋت پەن فاكۋلتەت قۇرىلىمدارىن ساي­كەستەندىرىپ, وتپەلى كەزەڭدەگى ءبىلىم بەرۋ قيىندىقتارىن بىلىك­تىلىكپەن شەشۋگە شەشىمدى ۇلەس قوستى. عىلىم, ءبىلىم سالا­سىنداعى وسىنداي جارقىن جەتىس­تىكتەرىمەن كوزگە تۇسە باستاعان عا­لىم ازامات 1998 جىلى تالدىقورعان قالا­سىنداعى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. جەتىسۋ جەرىندەگى جەمىستى جۇ­مىس­تار ونى جاڭا بيىكتەرگە الىپ كەلدى.

ء«وزى جاقسى كىسىگە ءبىر كىسىلىك ورىن بار» دەيدى حالقىمىز. ءوزى جاقسى بولىپ, وعان عالىمدىق, ىسكەرلىك قابىلەتتەرى مەن ومىرلىك تا­جىريبەسى قوسىلسا, ءبىر كىسى­­لىك ورىن­نىڭ مىڭ كىسىلىك قاسيەتكە تاتي­ت­ىنىن دا جوققا شىعارۋعا بولماس. توكەڭ تالدىقورعانداعى رەك­تورلىق قىز­مەتىندە دە ىسكەر­لىك قارىم-قابىلەتىنىڭ مىق­تى­لىعىن بارىنشا جارقىراتىپ كور­سەتە ءبىلدى. بۇل وقۋ ورنى ءبى­لىم مەن عى­لىم سا­لاسى بويىن­شا تىڭ باستامالارىمەن كورىنىپ, ەلىمىز بويىنشا ىرگەلى ءبىلىم وردا­سىنا اينالدى.

تولەگەن ابدىساعي ۇلى رەكتور بولعان جىلدارى جەتىسۋداعى وقۋ ورنى بارلىق جاعىنان دامىپ, ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مارتە­بە­سىنە يە بولدى. ىسكەر عالىم وزى­نە ءتان تا­­باندىلىعىمەن ۋنيۆەر­سي­تەت ۇجى­مىنىڭ ىنتىماق, بىر­لىگىن نىعايتتى. ما­ت­ەريالدىق جاع­دايىن جاقسارتتى. ۇستاز­دار­دان ءوز قىزمەتتىك مىندەتتەرىن سا­پالى ورىنداۋدى قاتاڭ تالاپ ەتۋ­مەن بىرگە, ۇجىمدا وڭتايلى شى­­عارماشىلىق ورتا ورناۋىنا بارىنشا ىقپال جاسادى.

قىسقا عانا ۋاقىت ىشىندە وقۋ كورپۋستارىن كەڭەيتىپ, كىتاپحانا مەن جاتاقحانا عيماراتتارىن قالپىنا كەلتىردى. ۋنيۆەر­سي­تەت­تىڭ بۇعان دەيىنگى قاراپايىم سپورتزالى كۇرەس, ۆولەيبول, باسكەتبول, گيمناستيكا جانە سەكتسيالار بويىنشا ارنايى جاتتىعۋ ورىندارى بار سپورت كەشەنىنە اينالدى. ايدىندى بالقاش كولىنىڭ جاعاسىندا سپورت-ساۋىقتىرۋ لا­گەرى سالىنىپ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بۇل تۇرعىداعى ماتەريالدىق-تەح­­نيكالىق بازاسى ەداۋىر تۇردە جوعارىلادى. بۇعان, ارينە تو­كەڭ­نىڭ جاستايىنان سپورتتى, ونەردى جانىنا سەرىك ەتكەن اي­رىقشا قابىلەتى اسەر ەتپەي قالعان جوق.

سول تۇستاعى قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ 2001 جىل­دىڭ اق­پان ايىن­دا تالدىقورعان قالاسىنا جاساعان ساپارى بارىسىندا ءى.جان­سۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ار­­نايى ات باسىن بۇرىپ, ونىڭ قىز­مەتىن جوعارى باعالادى. كە­شەگى پرەمەر-مينيستر, بۇ­گىنگى پرەزيدەنت سول كەزدە-اق كور­­­نەكتى عالىمنىڭ ىسكەرلىك-ۇيىم­­داستىرۋشىلىق قابىلەتىن شى­­نايى كوڭىل كوزىمەن تاپ باسىپ, كورە بىلگەن ەكەن. وسىدان كەيىن كوپ ۇزاماي توكەڭنىڭ قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى جە­مىستى دە جەڭىستى باسشىلىق قىز­مەتى باستالعان بولاتىن.

قالامگەر ورىسباي ءابدىل­دا ۇلى «وزە­گى ولەڭ تولەگەن» دەگەن سىرلى تول­عا­ۋىندا بىلاي دەپ جازعانى بار: «...تو­لەگەن اب­دىساعي ۇلى قوجامقۇلوۆتىڭ سان­ قىرلىلىعى ار­قاسىندا بۇ­رىندارى قۇلا­زىڭ­قى­راپ, قي­نالىڭقىراپ جۇر­گەن ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ ۇستازدار ۇجىمى كوڭىلدى قالىپقا ءتۇسىپ, جان دۇنيەسى سازدى سىرعا تولى جان-جاقتى دارىندى اداممەن قۋا­­نىشتى ۇندەرى ۇلاسىپ, ءبارى بىرگە كو­ڭىلدى حورعا قوسىلىپ تۇر­عانداي ادەمى, اۋەزدى شال­قىعان شاق سالتانات قۇرعان-دى. بايان­دى قۇلاشتاي سوزىپ, قاق ورتالارىندا رەكتوردىڭ كوشباسشى بولىپ ءجۇرىسىن ولار قالاي ۇمىتسىن. ونى ءالى تالاي ساعىنار, ەسكە الار, سوسىن جەر­ۇيىق جەتىسۋدىڭ ءدال وسىنداي پەر­زەنتتەرى مول بولعاي دەپ سىرتتاي لايىم باتاگوي بولىپ تىلەۋىن تىلەپ تۇرار. وبلىس ورتالىعى قاي­­تا ورالعان كىندىك قالالاردىڭ ءبىرى – تالدىقورعاندا دا عىلىم قايراتكەرىنىڭ ءىزى بار...».

ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, ءومىر مەن ونەر­دىڭ توعىسقان تۇسىندا جارقىن جاڭالىق, جاقسى ىس­تەر وركەندەيتىنىن كورسەتكەن تو­كەڭ ۇجىمدىق بىرلىك پەن ىن­تى­­ماقتى قاتار توعىستىرىپ, ءبىلىم ورداسىنىڭ ءومىر ورداسى ەكەنىن كورسەتتى. «جاقسىدان شا­­راپات» دەيمىز بە, پرەمەر-ءمي­­نيستردىڭ وسى باعاسىنان كەيىن, جوعارىدا ايت­قانى­مىز­داي, توكەڭ الاتاۋدىڭ باۋ­رايىنداعى «الما-ماتەرىنە», سۇ­يىكتى قازۇۋ-ىنا قايتا ورالدى. قيىندىعى مەن قىزىعى مول رەكتورلىق قىزمەتتىڭ تاعى ءبىر بەلەسى عالىم ازاماتتىڭ جاڭا قۇل­شىنىستارى مەن ىسكەرلىك قارىم-قابىلەتىن اسىعا كۇتىپ تۇرعانداي ەدى. تۋعان ۇياسىنا تۇيعىنداي بولىپ قايتا ورالعان توكەڭ قارا شا­ڭىراقتىڭ قاسيەتى مەن ۇلگىلى ۇردىستەرىن بارىنشا كەڭەيتىپ, ونى زامان تالاپ ەتكەن دەڭگەيدەگى ءبىلىم ورداسىنا, عىلىمي ىزدە­نىستەردىڭ, جاڭالىقتار مەن جاق­سىلىقتاردىڭ ورتاسىنا, اعا بۋىن مەن جاس تول­قىننىڭ ساباقتاسقان قارا شا­ڭىراعىنا اينالدىردى.

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ رەكتورى بولعان 2001-2008 جىلدارى ت.قوجامقۇلوۆ ۋنيۆەر­سيتەتتى شىن مانىندە حالىقارالىق دەڭ­گەيگە شىعاردى. ۇزدىكسىز ىز­دەنىس پەن تى­نىمسىز ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە بىلىكتى ماماندار دايار­لاۋ مەن عى­لىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىم­داستىرۋدىڭ تۇبەگەيلى جاڭا, تىڭ تاسىلدەرى ەنگىزىلدى. قازۇۋ ءداس­تۇرلى قۇرى­لىم­دارىمەن قاتار, عى­لىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتتارى مەن عىلى­مي ورتالىقتار, تەحنوپاركتىڭ جەلىسى قۇ­­رىلعان ەلدەگى العاشقى جوعارى وقۋ ورنىنا اينالدى. مامان ازىرلەۋدىڭ باكا­لاۆر, ماگيستر, رھد دوكتورلارى سىندى ءۇش ساتىلى جاڭا جۇيەسى جولعا قويىلدى. عىلىمي كەڭەستەردىڭ جاڭا جاعدايدا جۇمىس ىستەۋىنە نەگىز قالاپ, ەۋروپالىق دەڭ­گەيدەگى عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ ءتيىمدى دە تاعىلىمدى تۇعىرىن بەكىتتى. قورعا­لاتىن ديسسەرتاتسيالاردىڭ عىلىمي جا­ڭالىق­تارىنىڭ ومىر­گە, وندىرىسكە دەندەپ ەنۋىنە جاع­داي جاساۋ ارقىلى جاس عالىم­داردىڭ ىنتا-ىقىلاسىن الەمدىك ۇردىستەگى ىزدەنىستەرگە باۋلىدى.

ستۋدەنتتەردىڭ وقۋى مەن دەمالىسى, تاماقتانۋى, سپورتپەن, دەنە شىنىق­تى­رۋمەن شۇ­عىل­دانۋى, رۋحاني دامۋى مەن شى­عارماشىلىق ىزدەنۋى ءۇشىن زا­ماناۋي جاعدايلار جاسالدى. ەڭ ۇزدىك ستۋدەنتتەرگە اتاۋ­لى 100 پرەزيدەنتتىك ستي­پەن­ديا تا­عايىندالدى. سول ۇز­دىك ستۋ­دەنتتەردىڭ بولاشاق عىلىم جو­­لىنا قادام باسۋىنا جان-جاقتى جاعداي جاساپ, ولار­دىڭ تاقىرىپتىق-تالعامدىق ۇمتى­لىستارىنا جەتەكشىلىك جاسادى. جاس تولقىندى جاڭا جولعا سالۋدا ۇستازدىق ۇلاعات تانىتتى.

تولەگەن ابدىساعي ۇلى 2003 جىلى يتاليا­داعى بولونيا قالا­سىندا ۋنيۆەر­سيتەت­تەردىڭ ۇلى حارتياسىنا قول قوي­دى. ءسويتىپ قازۇۋ قازاقستان مەن ور­تا­لىق ازيادا بولونيا پروتسەسىنە قا­تىسۋ­شى تۇڭعىش ۋنيۆەرسيتەت بولىپ, قازاق­ستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الەم­دىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە تىكەلەي ينتەگراتسيالانۋىنا جول اشتى.

كوپ­شىلىككە بەلگىلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرە­زي­دەنتى – ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ­­تىڭ تىكەلەي قول­داۋىمەن 2004 جىلى جاڭا رەكتور باستاماسىمەن ۇزاق جىلدار بويى توقتاپ قالعان قازۇۋ قالاشىعى قۇرىلىسىنىڭ 14 بىردەي نىساننان تۇراتىن ەكىن­شى كەزەڭى باستالدى. سونىڭ ناتيجەسى بويىن­شا ىرگەلى ساۋلەتتى كىتاپحانا, وقۋ-زەرت­حانالىق كورپۋستار, ءدارىسحانالار مەن سپورتزالدارى, 500 جانە 800 ورىندىق جاڭا جاتاقحانالار, باسسەيندى سپورت سارايى, وزگە دە عيماراتتار پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل ءۇردىس ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ودان ءارى دامۋ با­رىسىنداعى ايرىقشا ءارى ما­ڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى ەدى.

رەسپۋبليكامىزداعى ۇجىم جە­تىس­تىك­تەرىنىڭ اسا جارقىن كور­سەت­كىش­تەرىنە بەرى­لەتىن «التىن ساپا» سىيلىعىن 2006 جىلى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ىشىن­دە ءبىرىنشى بولىپ ءال-فارا­بي اتىنداعى قازۇۋ جەڭىپ الدى. وسىناۋ مارتەبەسى زور بيىك ماراپاتتى رەكتورعا قازاقستان پرەزي­دەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ­تىڭ ءوزى تاپسىردى.

2014 جىلى ت.قوجامقۇلوۆ ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆقا ارنايى نەگىزدەمە-حات جولداپ, قا­­زاقستان عالىمدارىنىڭ ەۋ­رو­پالىق يادرو­­لىق زەرتتەۋلەر ۇيى­مى­مەن (سەRN, جەنەۆا, شۆەيتساريا) ىن­تى­ماق­تاستىعىنا العاشقى باستاماشى بولىپ, مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان وڭدى قولداۋ تاپتى. ءسويتىپ 2017 جىلدىڭ اقپان ايىندا قازۇۋ-دىڭ ەكسپەريمەنتالدىق جانە تەوريالىق فيزيكا عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ فيزيك عا­لىمدارى بىرلەس­كەن عىلىمي-تەح­نيكالىق جوبالاردى جۇرگىزۋ مۇم­كىندىگى تۋرالى الدىن الا كەلىس­سوزدەر جاساۋ ءۇشىن سەRN-گە رەسمي ساپارمەن باردى. ءوز كەزەگىندە ەۋروپالىق يادرولىق زەرتتەۋلەر ۇيىمى وكىلدەرى قازاق­ستاننىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا بولىپ, قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ جانە سالالىق مي­نيس­ترلىكتەر باسشىلارىمەن كەزدەستى.

كورنەكتى فيزيك عالىمداردىڭ قاتى­سۋى­مەن 2018 جىلى سەRN جانە قازاقستان ۇكىمەتى اراسىندا حا­لىق­ارالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. ال 2019 جىلى ەل پارلامەنتى اتالعان كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاپ, مەم­لەكەت باس­شىسى ق.توقاەۆ «قا­زاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ ۇكى­مەتى مەن ەۋ­روپالىق يادرولىق زەرت­تەۋ­لەر ۇيىمىنىڭ (سەRN) ارا­سىنداعى عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىققا قاتىستى حا­لىقارالىق ىنتىماقتاستىق تۋرا­لى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيا­لاۋ تۋرا­لى زاڭعا قول قويدى. بۇل اكت, ءسوز جوق, وتانىمىزدىڭ عى­­­لىمي ءومىرى تا­ريحىنداعى اسا ماڭىزدى وقيعا بولدى. قا­زاق­ستاننىڭ سەRN سياقتى بەدەلدى حا­لىقارالىق ۇيىم كە­لى­سىمىنە قاتى­سۋى جاڭا ءبىلىم كوك­جيەكتەرىنە قولجەتىم­دىلىكتى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەلدەگى عىلىمي-زەرت­تەۋلەردىڭ دەڭگەيىن جانە ونىڭ حالىقارالىق بەدەلىن كوتەرۋگە زور مۇمكىندىك بەرەرى اقيقات.

وسىنداي جوعارىدا اتالعان جانە اتالماعان قانشاما جان­قيارلىق عىلىمي ەڭبەكتەرى نا­تيجەسىندە ت.قوجامقۇلوۆقا 1996 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جار­لى­عىمەن «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم جانە تەحنيكا قاي­راتكەرى» اتاعى, ء«ال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەم­لەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. ول «پاراسات» جانە ءىى دارەجەلى «بارىس» وردەندەرىنىڭ يەگەرى. سون­داي-اق قازاقستاننىڭ قۇر­مەتتى سپورت قايراتكەرى, قازاق ۇلتتىق مۋزىكا اكادە­مياسىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى, تاعى باسقا دا كوپتەگەن اتاق پەن مەدال يەلەنگەن قادىرلى ەل اعاسى.

2016 جىلعى ساۋىردە ت.قوجام­قۇلوۆتىڭ 70 جاسقا تولعان مەرەي­تويىندا سول كەزدەگى پار­لامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى, بۇگىنگى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جو­مارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ءوز قۇت­تىق­تاۋىندا: «عى­لىمي قۇن­دىلىعى اسا جوعارى ىرگەلى ەڭبەك­تەرىڭىزدىڭ فيزيكا, ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالۋى وزىڭىزگە ءتان قا­جىر­لى ىزدەنىس پەن تەرەڭ ءبىلىمنىڭ ناتيجەسى ەكە­نى ءسوزسىز. ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورنى جانىنداعى العاشقى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن قالاپ, تىڭ باستامالارعا ۇيىتقى بولۋىڭىز وتان­دىق عىلىم الەۋەتىنىڭ نىعايىپ, ور­كەن جايۋىنا جول اشتى. ەلباسى ء«بىلىم – عىلىم – يننوۆا­تسيا­لار ۇشتىگى بيلەگەن پوس­تين­دۋس­تريالىق الەمگە قاراي جىلجىپ كەلەمىز» دەپ اتاپ وتكەن­دەي, ءسىز­­دىڭ يننوۆاتسيالىق زەرت­تەۋ­لەر­دى ارقاۋ ەتكەن ەڭبەك­تەرىڭىز ەل يگىلىگىن ارتتىرا تۇس­پەك», دەپ ورىندى اتاپ ءوتتى.

تولەگەن ابدىساعي ۇلى قوجام­قۇلوۆ – فيزيك-تەورەتيك, ءورىستىڭ كۆانت­تىق تەو­رياسى سالاسى بو­يىن­شا ءىرى مامان. حا­لىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق ما­مان­داندىرىلعان رەفەرەنتتەلگەن با­سىلىمدارداعى فيزيكانىڭ مىنانداي بولىمدەرى, اتاپ ايتقاندا, كۆانتتىق حروموديناميكا, يادرو جانە ەلەمەنتارلىق بولشەكتەر تەورياسى, سالىستىرمالىق جانە گراۆيتاتسيا تەورياسى بويىنشا, 200-دەن اسا عىلىمي ەڭبەگى جارىق كوردى. كاليبرلىك ءورىستى ستوحاستيكالىق كۆانتتاۋ سياقتى عىلىمنىڭ جاڭا باعىتىن دامىتتى. ول ءۇش مونوگرافيانىڭ اۆ­تورى, سونىڭ ىشىندە ء«ورىس تەو­­­­رياسىنداعى ستوحاستيكالىق كۆانت­­­تاۋ» اتتى مونوگرافيا­سى عىلىمنىڭ جاڭاشىل باعى­تىن­­داعى قۇندى العاشقى ەڭ­بەك رەتىندە الەمنىڭ عىلىمي جۇرت­شى­لىعىنا كەڭىنەن مويىندالدى.

تولەگەن اعامىزدىڭ العاش­قى عىلىمي جۇمىستارى ستۋ­دەنت­­تىك كەزىنەن جارىق كورە باس­تا­عانىمەن, ونىڭ ناعىز فيزيك-تەورەتيك رەتىندە ىرگەتاسى ا.يوففە اتىن­­داعى فتي-دىڭ اسپيرانتۋراسىندا كانديداتتىق ديسسەرتا­تسياسىن دايىنداپ ءجۇ­رىپ اتاقتى «ل.لانداۋ جانە ە.ليف­شيتس تەوريالىق مينيمۋمىن» تاپسىرۋ بارىسىندا قا­لاندى. ودان ءارى ونىڭ عالىم رەتىندە قالىپتاسۋىنا جانە تا­بيعي تا­لانتىنىڭ جارقىراپ اشى­­لۋى­نا ب.كونستانتينوۆ اتىن­داعى كسرو عا يافي-دىڭ جىل سا­يىن­عى فيزيكالىق مەكتەبى جانە ل.لانداۋ اتىنداعى كسرو عا تفي-داعى اكادەميك ا.ميگ­دال­دىڭ تەوريالىق سەمي­­نارلارى باعا جەتپەس ءرول اتقاردى.

اكادەميك ت.قوجامقۇلوۆ «زاتتار­دىڭ قۇرىلىمدىق ءوزىن ءوزى ۇيىمداستىرۋى جانە سىزىق­تىق ەمەس ۇدەرىستەر» اتتى رەس­پۋبليكالىق جوعارى وقۋ ورىن­دارى ارالىق ىزدەنىستىك جانە قول­دانبالى زەرتتەۋلەر باعدار­لاماسىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى جانە «گراۆيتاتسيالىق, ەلەك­­تروماگنيتتىك, كۇشتى جانە ءالسىز ارە­كەت­تەستىكتى تەوريالىق زەرتتەۋ» اتتى ىر­گەلى زەرتتەۋلەردىڭ با­سىمدىلىق با­عىت­­تارى بويىن­شا ۇلتتىق عىلىمي باع­دار­لا­­ماسىنىڭ دا جەتەكشىسى بولدى. ول ل.لانداۋ اتىنداعى تفي (چەرنوگولوۆكا ق.), وياي (دۋبنا ق.), رعا تورالقاسى جا­نىنداعى نسك (ماسكەۋ ق.), ب.كونس­­تانتينوۆ اتىنداعى يافي (سانكت-پەتەربۋرگ ق.), ت.ب. ءىرى شەت­ەلدىك-فيزيكا ينستيتۋتتا­رىمەن عىلىمي بىر­لەستىكتە جۇ­مىس اتقارىپ كەلەدى, سونداي-اق حا­لىقارالىق كونفەرەنتسيالار مەن سيمپوزيۋمدارعا بەلسەندى قاتىسۋدا.

اكادەميك عىلىمي يننوۆاتسيالاردى وقۋ پروتسەسىنە ەنگىزۋگە دە بەلسەندى ۇلەس قوستى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن «كۆانتتىق حروموديناميكا», «كەرەگەكوزدەگى كا­ليبرلىك تەوريالار» اتتى ارناۋلى جاڭا كۋرس­تار ءتۇزىلدى, قوسالقى اۆتورلارمەن بىرلەسىپ وقۋلىق, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇ­رالدار», سونىڭ ىشىندە «كۆانتتىق مەحا­نيكا» (2005 ج.) اتتى قازاق تىلىندە ال­عاشقى وقۋلىق جارىق كوردى. ول (PhD) دوك­تورانتتارىنىڭ عىلىمي جۇمىس­تارىنا, ماگيسترانت­تار مەن ستۋ­دەنتتەردىڭ ديپلومدىق جۇمىس­تارىنا جەتەكشىلىك ەتۋدە.

ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن كوپ­تەگەن كان­ديداتتىق ديسسەرتاتسيا ورىندالىپ جانە 5 دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى. ول الەم مويىنداعان عىلىمي مەكتەپ قۇردى.

ت.قوجامقۇلوۆ قازاقستان­نىڭ جوعارى مەكتەبى عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ (جم حعا قازاق­ستاندىق بولىمشەسى) نەگىزگى ۇيىم­داس­تىرۋشىسى. بۇل اكادە­ميا­نىڭ باستى ماقساتى – جوعارى مەك­­تەپتە عىلىمنىڭ دامۋىنا جار­­دەمدەسۋ جانە ونىڭ قول جەت­كىزگەن جەتىستىكتەرىن قوعامنىڭ ءال-اۋقاتى مەن رۋحاني الەۋە­تىنىڭ جو­عارىلاۋىنا بارىنشا قولدانۋ.

تولەگەن ابدىساعي ۇلى ءال-فا­رابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ رەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارعان جىلدارى ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىنىڭ كوپ جىلعا جۇمىسى توق­تاپ قالعان ءىى كەزەڭىنىڭ قۇرىلىسى مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تى­كەلەي قولداۋىمەن قايتا جانداندى. بۇل قۇرىلىس: ىرگەلى-عىلىمي كىتاپحانا, وقۋ-زەرتحانالىق كورپۋستار, ءدارىس وقيتىن جانە سپورت زالدارى, جاتاقحانالار ت.ب. 14 نىساننان تۇزىلەتىن, ۋنيۆەرسيتەتتى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي جو­عارعى دەڭگەيگە كوتەرەتىن بىردەن-ءبىر ەرەكشە شارا بولدى. جاڭا كەزەڭ­نىڭ ىرگەتاسىن ەلىمىزدىڭ تۇڭ­­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزى قالادى.

2006 جىلى ءال-فارابي اتىن­داعى قازۇۋ ءبىرىنشى بولىپ ەگەمەن قازاقستان تاريحىن­دا تۇڭعىش رەت  قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاپ­سىرۋىمەن «التىن ساپا» – دارەجەسىن يەلەندى.

فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سى­ڭىر­­گەن عىلىم جانە تەحنيكا قاي­راتكەرى, قازاقستان رەس­پۋب­­­ليكاسى جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ, حا­لىق­­­ارالىق جوعارى مەكتەپ عى­لىم اكادەمياسىنىڭ, حالىق­­ارالىق شىعارماشىلىق اكادە­ميا­سىنىڭ, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ينجە­نەرلىك اكادە­ميا­سىنىڭ, قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى ۇلتتىق عىلىم اكادە­ميا­­سىنىڭ اكادەميگى, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. وسىنىڭ بارىنە ەرەن ەڭ­­بەگىمەن جەتىپ, تالىمگەر تۇلعا بولىپ قالىپ­تاسقان تولەگەن ابدى­ساعي­ ۇلىنىڭ ابىز جاسىن­داعى ابىرويلى كەزەڭى جالعاسا بەرمەك.

توكەڭنىڭ اسقارالى 60 جاس­قا تولعان تورقالى تويىندا قا­زاقتىڭ قادىرلى ءاز-اعاسى, ءازىلحان نۇر­شايىقوۆ بىلاي دەگەن ەكەن: ء«سىز تۋعاننان ۆۋندەر­كيند – عا­جاپ قابىلەتتى بالا بولعان ەكەن­سىز. عاجاپ قابىلەتتى با­لانىڭ ءبارى بىردەي عاجاپ عالىم بولىپ شى­عا بەرمەيدى. ارينە, سىزگە قوعام كومەكتەستى. شاراپاتتى قوعام­نىڭ قۋاتىمەن ءسىز ۇستاز, عالىم, كومپوزيتور, اقىن, ءانشى, كۇيشى, دومبىراشى, سىرنايشى, سپورتشى, قوعام قايراتكەرى, ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى بولدىڭىز. قازاققا وزىڭىزدەي ۇل بەرگەن تاع­دىرعا راحمەت!». نازىك جانى ءجان­ناتتىڭ تورىندە شالقۋى ءتيىس ءاز-اعامىزدىڭ ءاز تىلەگى ءالى ەسكىر­گەن جوق دەپ بىلەمىز.

قازاق ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ قارا­ شاڭىراعى سانالاتىن قازۇۋ-دىڭ قاسيەت­تى قابىرعاسىندا قانا­تى قاتايعان ارداگەر عالىمنىڭ ەڭ­سەلى تۇلعاسى ەل نازارىندا اسقاق­تاي بەرمەك.

جانسەيىت تۇيمەباەۆ,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتورى