كەزىندە مەركى اۋدانىنىڭ جاۋعاش باتىر اۋىلى – مال باعۋمەن, ەگىن سالۋمەن اتى شىققان. بۇل ءۇردىس كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان اۋىلدىڭ وزىنە ءتان تابيعاتى مەن ەرەكشەلىگى جانە بار.
جەرگىلىكتى تۇرعىندار ىرىسىن جەردەن تەرىپ, قاراپايىم تىرشىلىكپەن كۇنەلتەدى. الايدا اۋىلدىقتاردى تالاي جىلدان بەرى جارىق ماسەلەسى تولعاندىرىپ كەلەدى ەكەن. البەتتە, بۇل كۇندە اۋىلدا جارىق بار. بىراق سول جارىقتىڭ كورشى قىرعىز ەلىنەن الىناتىنى, ونىڭ تولەم ماسەلەسى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن كۇپتى ەتۋدە. ال اۋىلدىقتاردىڭ بازىناسى ءتيىستى جەرگە جەتپەي, جەتسە دە ورىندالماي وتىر.
بۇگىنگى جاۋعاش باتىر اۋىلى مەركى اۋدانىنىڭ كەڭەس اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى. اۋىل اۋدان ورتالىعىنان 80 شاقىرىم قاشىقتىقتا, كورشى قىرعىز ەلىنىڭ شۋ وبلىسىمەن شەكارالاس ورنالاسقان. اۋىلدان ءارى ءۇش شاقىرىمنان سوڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ شۋ وبلىسى باستالىپ كەتەدى. اتالعان اۋىل «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ بويىندا, قىرعىز الاتاۋىنا قاراي 6 شاقىرىم جەردە تۇر. قازىرگى كەزدە قاراپايىم حالىق جارىق ماسەلەسىن قانشا رەت كوتەرسە دە, ءالى كۇنگە دەيىن وڭ شەشىم تاپپاعان. مۇنداعى كوپشىلىك كوپ جىلدان بەرى جارىق ماسەلەسىندە قىرعىزدارعا تاۋەلدى.
«كەزىندە كەڭەس, اسپارا اۋىلدارىنان جاۋعاش باتىر ەلدى مەكەنىنە جارىق تارتىلعان. ونى جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىنە دەيىن پايدالانىپ كەلدى. وكىنىشكە قاراي, سول كەزەڭدەردە جارىق باعانالارى ۇرلانىپ, اقىرى اۋىلدان جارىق تا ءوشتى. كەيىننەن اۋىلدىقتاردىڭ جارىقتى قىرعىز ەلىنەن الۋىنا تۋرا كەلدى. بىراق بۇل ماسەلەنىڭ تۋىنداعانىنا جيىرما جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, شەشىلمەي وتىر. قازىرگى كەزدە قاراپايىم حالىق قاتتى قينالۋدا. ءتىپتى جاۋعاش باتىر اۋىلىنداعى تۇرعىنداردى كەڭەس اۋىلىنا كوشىپ كەلۋگە شاقىرساق تا كەلمەي وتىر. ايتەۋىر ءبارى دە ءبىر جاقسىلىقتان ءۇمىتتى», دەيدى كەڭەس اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ەسبەرگەن جاپارقۇلوۆ.
بۇل كۇندە جاۋعاش باتىر اۋىلىندا 23 ءۇي بار ەكەن. جالپى, اۋىلدا 75 ادام تۇرادى. مۇندا وكرۋگتىڭ 5 مىڭ گەكتار ەگىستىك جەرى, 4 مىڭ گەكتار جايىلىم جەرى بار. حالىق سول جەرلەردى پايدالانىپ كۇن كورىپ وتىر. ولار ءتىپتى كەڭەس اۋىلىنا كوشىپ كەلۋگە تۇبەگەيلى قارسى. قانداي جاعداي بولسا دا, تۋعان توپىراعىنان الىستاعىسى جوق.
شاعىن عانا اۋىل تۇرعىندارى بۇل كۇندە «ىنتىماق» جەكە كاسىپكەرلىگى ارقىلى قىرعىز مەملەكەتىنەن جارىق الۋدا. ءارى اۋىلدىقتار ارعى بەتتەگى ايىرقالپاقتى اعايىندارمەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, اقشاسىن الدىن الا تولەپ وتىرادى ەكەن. ال جارىقتى جاققان اقىسى ءۇشىن جاۋعاش باتىر اۋىلىنىڭ حالقى ونىڭ وتەمىن قىرعىز سومىمەن ەمەس, دوللارمەن تولەۋگە ءماجبۇر. نەگە دەسەك, تالاپ سولاي بولعان. وسىنداي كۇردەلى ماسەلەلەردى كوتەرگەن اۋىل حالقى مەملەكەتتەن اتالعان ماسەلەنى شەشىپ بەرۋدى سۇرايدى.
«بۇگىندە جارىقتىڭ جاعدايى قيىن. جارىق كوپ وشەدى. قىرعىزدار جاعى جارىقتى وزدەرى ءوشىرىپ الىپ, ونى بىزدەن كورەدى. جاۋىن-شاشىن بولعان كۇندەرى ءتىپتى قيىن. ونداي كەزدە جارىقتى مۇلدە كورمەيمىز دەسەك تە بولادى. ال جارىقتىڭ اقىسى ءتىپتى قىمبات. تاعى قىرعىزدار بىزدەن دوللارمەن الادى. ونى تەڭگەگە شاققاندا, ءبىر ايدا 15 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تولەۋگە ءماجبۇر بولامىز», دەيدى اۋىل تۇرعىنى ساعات جاقسىمبەتوۆ.
ءيا, جارىق باعاسىنىڭ شەكتەن تىس قىمبات ەكەنىن, بۇل قاراپايىم حالىق ءۇشىن ەداۋىر شىعىن ەكەنىن ايتقان كوپشىلىك كۇردەلى ماسەلە ەرتەرەك قولعا الىنسا ەكەن دەيدى. سونداي-اق ەرتەرەك جارىق جەلىسىن تارتىپ بەرسە ەكەن دەگەن دە تىلەكتەرىن جەتكىزدى. ايتپەسە, تۇرعىندار تاپقان-تايانعانىن تەك جارىقتىڭ اقىسىن تولەۋگە عانا جۇمساۋدا ەكەن.
بۇل ماسەلە تۋىنداعان توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىنەن بەرى جامبىل وبلىسىنا بىرقاتار اكىم قىزمەت بابىمەن كەلىپ كەتتى. ەل ەسىندە ەڭبەگىمەن قالعان باسشىلار دا بارشىلىق. بىراق وسى جىلدار ىشىندە جاۋعاش باتىر اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ءوڭىردى باسقارعان بارلىق اكىمگە جارىق ماسەلەسى بويىنشا قايىرىلعان ەكەن. اكىمدەردىڭ ەسەپتى جيىندارىندا دا وسى ماسەلەنى سان رەت كوتەرگەن. بىراق قيۋى كەلمەگەن كۇردەلى ماسەلە سول كۇيى شەشىلمەي قالىپ كەلگەن. ماسەلەن, اۋىل تۇرعىنى مادينا اقىلبەكوۆا سوڭعى ءبىر ايدا جارىققا 24 مىڭ تەڭگە تولەپتى.
«كۇن سۋىق بولعان سوڭ ۇيدە ەلەكتر پەشىن قوسقانبىز. اقىرى اقىسى تەڭگەگە شاققاندا وسىنداي بولىپ كەتتى. نەگىزى ءبىز اي سايىن 10-12 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا تولەيمىز. بۇل دا از ەمەس. ال مۇنداي ماسەلەنىڭ تۋىنداعانىنا جيىرما جىلدان استى. كەزىندە اسپارا اۋىلىنان تارتىلعان جارىق توقسانىنشى جىلدارى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ كەتتى. جارىقتىڭ باعانالارى دا قولدى بولدى. سودان ءۇش جىل بويى اۋىلدا جارىق بولعان جوق. كەيىننەن قىرعىز ەلىمەن سەرىكتەستىك ورناتىپ, سولاردىڭ جارىعىنا قوسىلدىق. ول كەزدە ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىندا شەكارا جوق ەدى. كەيىن شەكارا بەكىتىلگەن سوڭ ولار بىزگە جارىقتىڭ اقىسىن دوللار قۇنىمەن تولەۋ تۋرالى تالاپ قويدى. سول تالاپتى ءالى ورىنداپ كەلەمىز. باسقا امال جوق», دەيدى ول.
نەگىزىنەن اۋىلدىقتاردىڭ مۇڭى – وسى جارىق ماسەلەسى. بىلايشا ايتقاندا, قىرعىزدار جەكە كاسىپكەرلىك ارقىلى قازاقتارعا جارىعىن ءوز بىلگەن باعاسىنا ساۋدالاپ وتىر.
ء«بىز جارىقتىڭ اقىسىن دوللاردىڭ باعاسىمەن تولەپ كەلەمىز. ەڭ قيىنى – دوللاردىڭ قۇنى كوتەرىلگەن سايىن, ءبىزدىڭ جارىققا بەرەشەگىمىز دە ارتا بەرەدى. كارانتين بولماي تۇرعاندا ءبىز تۇرعىنداردان اقشانى جيناپ الىپ, ونى دوللارعا ايىرباستاپ, بىشكەك قالاسىنا ارنايى اپارىپ تولەيتىنبىز. ءتىپتى بىشكەك قالاسىنا باراتىن جول اقىمىزعا دەيىن حالىقتان جينايمىز. ال جينالعان اقشانىڭ 12 پايىزى ەلىمىزدىڭ سالىعىنا تولەنەدى. ارتىنان مەركى اۋدانى بويىنشا ستاتيستيكا جانە مەملەكەتتىك كىرىستەر باسقارمالارىنا بۇل بويىنشا ەسەپ بەرەمىز», دەيدى اۋىل تۇرعىنى ۆەنەرا ءجۇنىسوۆا.
بۇل كۇندە قازاقتار ءوز جەرىندە وتىرىپ, وزگەگە اقشا تولەۋدە. اۋىلداعى اعايىننىڭ جەرى قازاقتىكى بولعانىمەن, جارىعى قىرعىزدىكى بولىپ وتىر. ءتىپتى جارىقتىڭ اقىسىن دوللارمەن تولەپ كەلە جاتقان جۇرت بۇگىندە بۇدان جالىققان. ءارى قىمباتشىلىق تا قاراپايىم حالىقتى قىسىپ بارادى. سونداي-اق اۋىلدىقتار قىرعىز تاراپىنا قۇلاق اسىپ, جارىق تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسىمدى ءۇش اي سايىن جاڭارتىپ وتىرادى. بىراق اۋىلداعىلدار اقىسىن تولەسە دە, جارىققا جارىماي كەلەدى. كوڭىل-قوشى بولماعان كەزدە ارعى بەتتەگى ايىرقالپاقتى اعايىندار جارىقتى ءوشىرىپ تاستايدى ەكەن. سودان بەر جاقتاعى قايران قازاق جارىقتىڭ جانۋىن تابانداپ تاعى كۇتەدى. اقىسىن دوللارمەن تولەسە دە, تولەماقىنى كەشىكتىرمەسە دە ەلدىڭ كورگەن كۇنى وسى. مىنە, وسى ءبىر تىرشىلىكتىڭ جالعاسىپ كەلە جاتقانىنا بۇل كۇندە شيرەك عاسىرعا جاقىنداعان. دەسە دە, ماسەلەنىڭ شەشىلەر ءتۇرى كورىنبەيدى.
مەركى اۋداندىق تۇرعىن ءۇي, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە جاۋعاش باتىر اۋىلىنداعى جارىق ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجات جاساۋعا قاراجات بولىنگەن. اتالعان قۇجات زاڭ بويىنشا تەك 6 ايدان كەيىن عانا دايىن بولادى. الايدا, اۋىلداعى تۇرعىنداردىڭ تىلەگىن ورىنداۋ ءۇشىن جوبامەن 1 ملرد تەڭگەگە جۋىق قاراجات كەرەك. بۇل ارينە, از اقشا ەمەس. مۇنداي كولەمدەگى قاراجاتتىڭ بيۋدجەتتەن ءبولىنۋى دە نەعايبىل. سوندىقتان دا جاۋعاش باتىر اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ءبىر كۇدىك پەن ءبىر ءۇمىتتىڭ اراسىندا كۇن كەشۋدە. قاراپايىم حالىقتىڭ جانايقايى جۋىق ارادا باسىلار ەمەس.
جامبىل وبلىسى,
مەركى اۋدانى