ۇلىبريتانياداعى تاق مۇراگەرلىگى

ۇلىبريتانيا – پارلامەنتتىك مونارحيالى ەل ەكەندىگى ءمالىم. مەملەكەت باسشىسى – مونارح. رەسمي تولىق اتاۋى – ۇلىبريتانيا جانە سولتۇستىك يرلانديا بىرىككەن كورولدىگى. ياعني, بۇگىندە قىسقارتىپ ايتىپ جۇرگەن ۇلىبريتانيا بىرنەشە اۆتونوميالىق وڭىردەن قۇرالعان. ولار – انگليا, شوت­لانديا, ۋەلس جانە سولتۇستىك ير­لانديا.

بريتان ارالدارى ءوز تاريحىندا تالاي سۇراپىل كەزەڭدى باستان وتكەرگەن.  1283 جىلى انگليا پاتشاسى ەدۋارد I ۋەلس پاتشالىعىن جاۋلاپ الدى. دەگەنمەن ۋەلس بىرنەشە عاسىر بويى بىر­قاتار دەربەستىگىن ساقتاپ كەلدى. كە­يىنىرەك 1543 جىلى پاتشالىق تۇگەلدەي انگليا كورولدىگىنىڭ قۇرامىنا ەندى.

بىرىككەن كورولدىكتىڭ قالىپ­تا­سۋىنا اسەر ەتكەن تاعى ءبىر قىزىق وقيعا مىنادا. 1567 جىلى شوتلانديا پاتشايىمى ماريا ستيۋارت ەليتانىڭ قىسىمىمەن ءتاجى مەن تاعىنان باس تارتىپ, بيلىكتى ءبىر جاسار ۇلى ياكوۆقا تاپسىرادى. ءسويتىپ ول شوتلانديانى باسقارعان ياكوۆ VI اتاندى.

ءبىر قىزىعى, ياكوۆ شوتلانديا پات­شاسى ياكوۆ IV-ءنىڭ جۇبايى مار­گاريتا تيۋدوردىڭ نەمەرەلەرى ەدى. ال مارگاريتا انگليانىڭ كورولى بول­عان, تيۋدورلار اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالا­عان گەنريح VII-ءنىڭ قىزى بولاتىن. وسى­لايشا, ياكوۆتىڭ انگليا تاعىنا تالاسۋعا زاڭدى قۇقىعى بار-تۇعىن.

1603 جىلى انگليا پاتشايىمى ەليزاۆەتا I بۇل ومىرمەن قوشتاستى. ول ءفاني دۇنيەدە بالا سۇيمەگەندىكتەن, تاق مۇراگەرلىگى شوتلانديا پاتشاسى ياكوۆ VI-عا بۇيىردى. وسى وقيعا شوتلانديا مەن انگليانىڭ بىرىگۋ پروتسەسىن باستادى. راس, ەكى كورولدىك ءبىرجولا بىرىككەنگە دەيىن ءبىر عاسىرداي ۋاقىت ءوتتى. 1707 جىلى انگليا پارلامەنتى مەن شوتلانديا پارلامەنتى «وداقتاستىق جونىندەگى اكتىنى» قابىلدادى.

قۇجاتقا سايكەس, انگليا كورولدىگى مەن شوتلانديا كورولدىگى قوسىلىپ, « ۇلىبريتانيا» دەگەن اتاۋدىڭ استىنا بىرىكتى. سكوتتارعا بىرقاتار مۇمكىندىك بەرىلىپ, اۆتونوميا مارتەبەسىن يەلەندى. ال 1800 جىلى يرلانديا كورولدىگى مەن ۇلىبريتانيا كورولدىگى بىرىكتى. ءسويتىپ ۇلىبريتانيا جانە يرلانديا بىرىككەن كورولدىگى اتانعان. 1922 جىلى يرلانديا ەكىگە ءبولىنىپ, وڭ­تۇس­تىگى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان سوڭ «تۇ­ماندى البيون» رەسمي تۇردە ۇلى­بريتانيا جانە سولتۇستىك يرلانديا بىرىككەن كورولدىگى اتاندى.

مىنە, بۇگىن ءسوز ەتىپ وتىرعان پاتشايىم وسىنداي تاريحى بار ەلدىڭ باسشىسى سانالادى. ايتسە دە, اتقارۋشى بي­لىك – پرەمەر-ءمينيستردىڭ قولىندا. ياعني ەليزاۆەتا II ۇلىبريتانيانىڭ سايا­سي ومىرىنە ارالاسپايدى. ونىڭ مىن­دەتى نەگىزىنەن ءداستۇرلى ماسەلەلەردى قام­تيدى. مىسالى, جىل سايىن پار­لا­مەنتتىڭ سەسسياسىن اشىپ بەرەدى.

ەلدى ەڭ ۇزاق باسقارعان پاتشايىم اتانعان ەليزاۆەتانى II-ءنى بۇكىل تۇ­ماندى البيون قاتتى قۇرمەتتەيدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ماسەلەن, تاياۋدا جۇرگىزىلگەن ساۋالناماعا سۇيەنسەك, شوت­لانديا, ۋەلس جانە انگليا تۇرعىندارىنىڭ 70 پايىزى پاتشايىمدى قولداعان.

ارا-تۇرا انگليادا «پاتشالىق وتبا­سىنىڭ نە قاجەتى بار, ولاردى نەلىكتەن حالىق اسىراۋعا ءتيىس» دەگەن اڭگىمە ايتىلىپ قالادى. ەليزاۆەتا II-دەن كەيىن رەسپۋبليكا بولۋدى قول­داي­تىندار جەتەرلىك. بىراق مۇنىڭ ورىن­دالۋى ەكىتالاي. بىرىنشىدەن, ۇلىبريتانيا – داستۇرگە بەرىك مەملەكەت. ال مونارح – ەلدىڭ دە, كورولدىكتىڭ دە, ءداستۇردىڭ دە تەمىرقازىعى. ەندەشە, اعىلشىنداردىڭ بۇدان باس تارتا قويۋى نەعايبىل.

ەكىنشىدەن, ء«تاج مەنشىگى», ياعني ۇلى­بريتانيا تاق يەگەرىنىڭ مەنشى­گىنەن تۇسەتىن پايدا كورولدىك وتباسىنا جۇمسالاتىن شىعىننان اناعۇرلىم كوپ. ماسەلەن, 2018 جىلى ء«تاج مەن­شى­گىنەن» تۇسكەن تازا كىرىس 330 ميلليون فۋنت-ستەرلينگتى قۇراعان. ونىڭ 75 پايىزى مەملەكەت قازىناسىنا قۇ­يىلدى. قالعان 25 پايىزى عانا پاتشايىم وتباسىنا بولىنگەن.

ايتپاقشى, ەليزاۆەتا II ۇلى­بري­تانيانىڭ عانا ەمەس, تاعى 15 مەم­لەكەتتىڭ پاتشايىمى سانالادى. ولاردىڭ قاتارىندا كانادا, اۋسترا­ليا, جاڭا زەلانديا سەكىلدى مەملەكەت­تەر بار. راس, كەلەسى جىلدان باستاپ ەلي­زاۆەتا II پاتشايىمنىڭ قاراماعىنداعى بەرمۋدا تولىق ەگەمەندىگىن جاريا­لا­ماقشى. وسىلايشا, ءتىزىم ءcال قىس­قارادى. سونىمەن قاتار پاتشايىم – قۇرامىنا 53 مەملەكەت كىرەتىن ۇلتتار دوستاستىعىنىڭ دا باسشىسى.

تۇماندى البيوندا مۇراگەرلىك كورولدىڭ نە پاتشايىمنىڭ ۇلكەن بالاسىنا بەرىلەدى. قازىرگى تاڭدا بريتان تاعىنىڭ ءبىرىنشى مۇراگەرى – پرينتس چارلز. ودان كەيىن ءتىزىم بو­يىنشا ءچارلزدىڭ ۇلى ۋيليام تۇر. كەلەسى كەزەكتە سوڭعىسىنىڭ ءۇش بالاسى ورنالاسقان. ءتىزىمنىڭ التىنشى ساتىسىنا ءچارلزدىڭ ەكىنشى ۇلى گارري جايعاسقان. مۇراگەرلىك ءتىزىمى وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى.

ەليزاۆەتا II باقيعا اتتانعان سوڭ ونىڭ بۇكىل مانسابى مەن مارتەبەسى, ءتاجى مەن تاعى بىردەن چارلزگە بۇيىرادى. ول ۇلىبريتانيادان بولەك, جوعارىدا اتالعان 14 ەلدىڭ كورولى اتانادى. ال ۇلتتار دوستاستىعىنداعى جاعداي بولەك. ونىڭ باسشىلىعى مۇراگەرلىك جولمەن بەرىلمەيدى. دەگەنمەن 2018 جىلى ۇلتتار دوستاستىعىنىڭ جيى­نى ءوتىپ, ەليزاۆەتا II پاتشايىم وزىنەن كەيىن ۇيىمدى باسقارۋدى ۇلىنا سەنىپ تاپسىرۋدى سۇراعان-دى. مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءبارى ءبىراۋىزدان پاتشايىمنىڭ ۇسىنىسىن قولداعان. وسىعان قاراماستان, پرينتس چارلز ەل الدىندا اناسى سەكىلدى تانىمال ەمەس. ماسەلەن, ساۋالناما انگليا مەن ۋەلس تۇرعىندارىنىڭ جارتىسى عانا ونى قولدايتىنىن كورسەتىپ وتىر. شوتلانديادا بۇل كورسەتكىش 41 پايىزعا تەڭ.

بۇعان تاڭعالۋدىڭ قاجەتى جوق. بىرىنشىدەن, ەليزاۆەتا II كورول وتباسىسىنا ءتان بيازى مىنەزىمەن, ديپ­لوماتيالىق قابىلەتىمەن, كورەگەن­دىگىمەن بەلگىلى. سوندىقتان شىعار, تۇماندى البيوننىڭ قىزدارى وعان قاراپ بوي تۇزەيدى. ەكىنشىدەن, پرينتس چارلز ارا-تۇرا بريتان ارالدارىن ءبىر شۋلاتىپ الاتىنى بار. ماسەلەن, پرينتسەسسا ديانانىڭ جۇمباق ءولىمىن الەم ءالى ۇمىتقان جوق. كەزىندە وسى قايعىلى وقيعا پرينتس ءچارلزدىڭ ەل الدىنداعى ابىرويىنا ءبىراز نۇقسان كەلتىرگەن-ءدى.

پرينتس چارلز بىرنەشە مارتە ۇلىبريتانيانىڭ ساياسي ومىرىنە ىقپال ەتۋگە تىرىسقانى بەلگىلى. مىسالى, 2015 جىلى انگليانىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ونىڭ مينيسترلەرگە جازعان حاتتارى جاريالاندى. وندا پرينتس اۋىل شارۋاشىلىعى, بالىق اۋلاۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋى سەكىلدى ماسەلەلەرگە قاتىستى كوزقاراسىن بىلدىرگەن. ءداستۇر بويىنشا كورول وتباسىسىنىڭ مۇنداي ارەكەتىنە تى­يىم سالىنعان.

جوعارىدا ۇلىبريتانيا پاتشايىمى ساياساتقا ارالاسپايتىنىن ايتتىق. 2014 جىلى شوتلانديا تاۋەلسىزدىك جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزگەندە ەليزاۆەتا II «حالىق كەلەشەك تۋرالى وتە مۇقيات ويلانادى دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەگەن ەدى. بىرىككەن كورولدىكتىڭ, كورول وتباسىسىنىڭ كەلەشەگى سىنعا ءتۇسىپ تۇرعاندا پاتشايىم شەشىمدى حالىق قابىلدايدى دەپ اعىنان جارىلدى. شوتلاندياداعى رەفەرەندۋم كەزىندە ۇلتشىلدار ۇلىبريتانيادان بولىنگەن كۇننىڭ وزىندە ەليزاۆەتا II-ءنى پاتشايىم رەتىندە قالدىرۋدى قولداعانى دا ونىڭ بەدەلىن بىلدىرسە كەرەك.

بىراق تاق يەسى اۋىسسا, جاعداي مۇل­دەم وزگەرۋى مۇمكىن. شوتلانديا ۇلتتىق پارتياسى ءوز ىشىندە پاتشايىمنان كەيىنگى جاعدايدى قىزۋ تالقىلاپ, رەسپۋبليكالىق باسقارۋدى قولداعانىن بىرقاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مالىم­دەدى. جاسىلدار پارتياسى مۇنداي باستامانى جاريا تۇردە قولدادى. الدا-جالدا چارلز تاققا وتىرا قالسا, قىزۋ­قاندى شوتلاندتار كوپ وتپەي-اق تاۋەل­سىزدىگىن الىپ شىعۋى ابدەن مۇم­كىن.

ساراپشىلار تاق مۇراگەرلىگى ءترانزيتىنىڭ تاعى ءبىر نۇسقاسى ىقتيمال ەكەنىن ايتادى. سوعان ساي, پرينتس چارلز كورول اتانعان سوڭ ءوزىنىڭ بىرقاتار قۇزىرەتىن ۇلى ۋيليامعا تاپسىرۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا چارلز اپتا سايىن پرەمەر-ءمينيستردى قابىلداۋ, ەلشىلەردەن سەنىم گراموتاسىن الۋ سەكىلدى كوپشىلىكتىڭ نازارىنان تىس مىندەتتەردى اتقاراتىن بولادى.

ۋيليام شەتەلدەرگە ساپارعا شىعىپ, قوعامدىق ءىس-شارالارعا قاتىس­پاق. وقيعا بۇلاي وربىسە, ءپرينتستىڭ جۇرت الدىندا جۇرەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بىلتىرعى قازاندا جۇرگى­زىلگەن ساۋالناماعا سۇيەنسەك, تۇمان­دى البيون تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگى كەلەشەكتە كورول وتباسىسىنا پرينتس ۋيليامنىڭ ىقپالى جوعارى بولادى دەپ ەسەپتەيدى ەكەن. بۇل دا پرينتس ءچارلزدىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىنى ءسوزسىز.

بۇدان بولەك, سولتۇستىك يرلان­ديا­داعى احۋال دا قىل ۇستىندە تۇر. برەك­سيت سالدارىنان وسى ءوڭىردى مەكەندەگەن تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسىنا اجەپتەۋىر نۇقسان كەلىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە, تاياۋدا عانا بەلفاست پەن بىرقا­تار قالادا جاپپاي شەرۋ ءوتتى. لويا­ليستەر ۇلىبريتانيامەن وداقتا قالۋدى قولدايدى. ال رەسپۋبليكاشىلار ير­لان­ديا رەسپۋبليكاسىنا قوسىلۋدى كوز­دەيدى.

بىراق برەكسيت سالدارىنان لويا­ليس­تەردىڭ پىكىرى وزگەرۋى ابدەن مۇمكىن. ماسەلەن, ۇلىبريتانيا ەۋروپالىق وداقتان شىققاننان كەيىن سولتۇستىك يرلاندياعا كەلەتىن اعىلشىن تاۋارلارىنا كەدەندىك باقىلاۋ ەنگىزىلدى. بۇل جەرگىلىكتى لويا­ليستەرگە ۇناعان جوق. ونىڭ ۇستىنە, سولتۇستىك يرلانديا كەز كەلگەن ساتتە يرلاندياعا قوسىلۋ جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋ قۇقىعىنا يە. الدا-جالدا ۇلىبريتانيا تاعىنىڭ يەسى اۋىسىپ جاتسا, سولتۇستىك يرلانديا حالقى بىرىككەن كورولدىكتەن ءبولىنۋدى قولداپ شىعۋى ىقتيمال.

قورىتا ايتقاندا, پرينتس ءفيليپپ­تىڭ قايتىس بولۋى ۇلىبريتانيا كورولى وتبا­سىسىندا قوردالانىپ قالعان بىرقا­تار ماسەلەنى قايتا قوزعادى. قالاي دەگەنمەن,  ەليزاۆەتا II بۇكىل بىرىك­كەن كورولدىكتىڭ تەمىرقازىعىنا اينال­عان. پرينتس ءچارلزدىڭ بۇل مىندەت­تى قانشالىقتى ابىرويمەن ورىندايتىنىن تەك ۋاقىت كورسەتەدى.