قوعام ساناسى مەن دۇنيەتانىمىنا ماڭىزدى بەتبۇرىس اكەلگەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى جاھاندىق جاڭاشىلدىققا اكەلەتىن جول ەكەنىن ايگىلەدى. زامانعا ساي جاڭعىرۋ مىندەتىن العا قويعان تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى ءتورت جىل ىشىندە ىشكى ۇمتىلىس پەن دامۋىمىزدىڭ باستى قاعيداسىنا اينالدى. سونىڭ ءبىرى اۋقىمدى جانە جوسپارلى تۇردە قولعا الىنعان ماڭىزى زور تاريحي وقيعا – لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندەگى جاڭا الىپبيگە كوشۋىمىز.
2017 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويىپ, پرەمەر-مينيستر وكىمىمەن قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى. قازاق ءتىلى ءالىپبيىنىڭ لاتىن گرافيكاسىنا كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشۋىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەنىپ, ورفوگرافيالىق, ادىستەمەلىك, تەرمينولوگيالىق, تەحنيكالىق جانە اقپاراتتىق سۇيەمەلدەۋ جونىندەگى ءتورت جۇمىس توبى قۇرىلدى. لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءالىپبيىنىڭ ورفوگرافيالىق ەرەجەسى تۇجىرىمداماسى نەگىزىندە ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى «قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافياسىنىڭ جاڭا ەرەجەلەرى» جوباسىن ازىرلەدى. بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋلاردان سوڭ, قازاقستان ۇكىمەتى 28 قاڭتاردا قازاق ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ وتىرىسىن وتكىزىپ, لاتىن ءالفاۆيتىنىڭ جاڭا نۇسقاسىن ۇسىنعان بولاتىن. ۇكىمەتتىڭ مالىمەتىنشە, جاڭا ءالىپبي 40-تان اسا نۇسقانىڭ ىشىنەن تاڭدالعان, اتالعان نۇسقادا 31 ءارىپ بار. جاڭا الىپبيگە كوشۋدى 2023 جىلدان 2031 جىلعا دەيىن جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.
تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋ كەزەڭىندە لاتىن گرافيكاسىنىڭ بۇكىلالەمدىك اقپاراتتىق كەڭىستىگىندە باسىم ورىندا ەكەنى انىق ءارى الەمدە ەڭ كەڭىنەن قولدانىلاتىن جۇيە ەكەنى داۋسىز. عالىمدار لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندەگى قازاق الىپبينە كوشۋ ءتىلدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىن جاڭعىرتۋعا, قازاق ءتىلىنىڭ الەمدىك اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى العىشارتتارىن قالىپتاستىرۋعا, سونداي-اق اقپاراتتىق جانە كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ كەڭىنەن تارالۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى دەپ بىلەدى. «لاتىنشاعا كوشۋدىڭ تەرەڭ لوگيكاسى بار. بۇل قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالىق ورتانىڭ, كوممۋنيكاتسيانىڭ, سونداي-اق ءححى عاسىرداعى عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى», دەپ ەلباسىنىڭ ءوزى مۇنىڭ شەشۋشى قادام ەكەنىن ناقتىلاعان-دى.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقساتىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بىزگە توتاليتارلىق جۇيەدەن بىزبەن بىرگە شىققان بالتىق بويى, شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەۋ اسا ماڭىزدى. سونىمەن بىرگە ەتنوستىق تاريحى وزىمىزبەن قاتار وربىگەن, ءبىر نەگىزدەن شىققان تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ىنتىماقتاستىعى, ءبىر-بىرىنە جاناشىرلىعى ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى قىزمەت اتقارادى. قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق قاسيەتتەرىمىزدى ساقتاپ قالۋدىڭ توتە جولى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ سان قىرلى وداقتاستىعى. جاقىندا عانا تۇركىستاندا وتكەن تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ءسامميتى بۇل جاعىنان ارشىنداپ العا باسىپ كەلە جاتقانىمىزدى كورسەتەدى جانە كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتادى. تۇركى حالىقتارىنىڭ باۋىرلاستىعىنىڭ ءبىر تەتىگى ورتاق ءالىپبي بولسا كەرەك. مىنە, «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» اياسىندا قازاقستاندا ىسكە اسا باستاعان لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ساياساتى مەن العاشقى قادامدارى ورتاق تۇركى مۇددەسىنە قىزمەت ەتەدى دەپ سەنەمىز», دەدى جامبىل ارتىقباەۆ.
لاتىن گرافيكاسىنا ءوتۋ ارقىلى شەتەلدەردەگى كيريلل قارپىن تۇسىنبەيتىن قازاق دياسپورالارىنىڭ قازاق ءتىلىن قولدانۋىنا ەلەۋلى ىقپال ەتۋگە بولادى, سونىمەن قاتار تۋىسقان تۇركى حالىقتارى دا جازۋ جاقىندىعىنان تۇسىنىسسە, تۇركى الەمىنىڭ ۇندەسۋىنە قول جەتكىزەر ەدى دەگەن پايىمدى پىكىردى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ عالىم حاتشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت نۇرلىحان ايتوۆا دا ايتادى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, گرافيكا رەفورماسى – جالاڭ تاڭبالار تىزبەگى ەمەس, ءتىل مەن ۇلت, ءتىل مەن سانا, ءتىل مەن الەۋمەت, ءتىل مەن پسيحيكا, ءتىل مەن ءادىسناما, ءتىل مەن ءبىلىم, ءتىل مەن ۇرپاق ساباقتاستىعى, ءتىل مەن تەحنيكا, ءتىل مەن تاريحي سانا بايلانىسى مەن اراقاتىناسىنداعى كوپشىلىككە كورىنە بەرمەيتىن نازىك شيەلەنىستەردىڭ ءتۇيىنىن ەسكەرىپ بارىپ شەشەتىن كۇردەلى قۇبىلىس.
«وسى ۋاقىتتان باستاپ لاتىن گرافيكاسىنا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋ ىسىنە كىرىسكەن بىرقاتار قۇرىلىم نە ەكتى, نە وردى؟ ءار نارسەنى مەجەلى ۋاقىتتا ەكشەپ, ەسەبىن الىپ, ەلدى قۇلاعدار ەتۋدىڭ قاجەتتىلىگى حالىق الدىنداعى پارىز سالماعىنا قيانات قىلماۋ نيەتىمەن ولشەنسە كەرەك. لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ – رۋحاني, تىلدىك رەفورما عانا ەمەس, ساياسي رەفورما. ول – لينگۆيستيكا تىلىمەن ايتساق, گرامماتيكالىق وتارلاۋدان قۇتىلىپ, ازاتتىق الۋدىڭ جانكەشتى قادامى. ال ساياسي اسپەكتىدەن قاراساق, ەكونوميكالىق تاۋەكەلدەرىمەن قوسا العاندا, ۇلتتىق سانانىڭ جاڭعىرۋ تەتىگى بولۋعا ابدەن لايىق امبەباپ جاراقتى ستراتەگيالىق باعدار. عىلىمي-تەحنيكالىق تۇرعىدان قاراساق, الەمدىك اقپاراتتار تولقىنىن شوعىرلاندىرۋعا بەيىم, ءبىلىم تۇتاستىرۋشىلىق جانە سۇرىپتاۋشىلىق قابىلەتكە يە قۇرىلىمدىق جۇيە ءارى رۋحاني بازا. بۇل – ونىڭ ەڭ ءىرى مۇمكىندىكتەرى», دەيدى نۇرلىحان ايتوۆا.
الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تەڭقۇقىلى مۇشەسى قازاقستان كەلەشەك دامۋىن لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندەگى ۇلتتىق الىپبيگە كوشۋدى ماڭىزدى دەپ تابۋى كەنەتتەن پايدا بولعان شەشىم ەمەس. بۇل – مەملەكەتتىڭ ماقساتتى تۇردە ويعا العان قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق تاڭداۋى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ ءتورت جىلدىعى اياسىندا ەلباسى باستاماسىمەن بەكىتىلگەن تاريحي شەشىم 2025 جىلعا دەيىن لاتىن الىپبيىنە تولىق كوشۋىمىز كەرەك ەكەندىگىن, قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ قاجەتتىگىنە ۇندەپ وتىر.