ۇلى دالانى جاڭعىرتقان ۇلاعات

بۇعان وسى باعدارلاما باستالعالى وت­كەن ءتورت جىل ىشىندە ءبىر عانا باتىس قازاق­ستان وبلىسىندا اتقا­رىل­­عان ىس­تەرگە شولۋ جاساپ, كوز جەت­كىزۋگە بو­لا­­دى. ەڭ قۋانىشتىسى, بۇل جۇ­مىس­تىڭ با­­سىم كوپشىلىگى حالىق­تىڭ ءوز كۇشى­مەن, ەرىك­تىلەر مەن دەمەۋشىلەردىڭ قول­­داۋى­­مەن جۇزەگە استى. ءبىر جەڭنەن – قول, ءبىر جاعادان باس شىعارۋ دەگەن وسى ەمەس پە؟

«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىن ۇيلەستىرىپ وتىرعان وبلىستىق كەڭسەگە باس سۇقساڭىز, ءتورت جىل ىشىندە جاسالعان نەبىر جان تەبى­رەنتەرلىك جاڭالىقتارمەن تانىسۋ­عا بولادى. قاعاز بەتىندە بىرەر سويلەم­مەن جازىلعان اقپاراتتىڭ ارتىندا جۇزدەگەن ادامنىڭ جانقيارلىق ىستەرى, ازا­ماتتىق اۋان, مىنەز بەن مەيىرىم, پەر­زەنتتىك پارىز, اقجۇرەك جومارتتىق جاتىر.

وڭىرلىك ءوفيستىڭ ەسەبىن قاراپ وتىرمىن. «2017-2020 جىلدارى باعدارلاما اياسىندا باتىس قازاقستان وبلىسىندا 5745 شارا ۇيىمداستىرىلىپ, 5 ملرد تەڭگەدەن اسا قاراجات جۇمسالدى. بۇل ءىس-شارالارعا 1 ميلليوننان استام ادام قامتىلدى» دەلىنگەن ەكەن. شىن­تۋاي­تىنا كەلسەك, وبلىستىڭ بۇكىل حالقى 650 مىڭنان ءسال عانا اسادى. ياعني وسى جىلدارى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دار­لاماسىنىڭ تولقىنى وبلىستىڭ ءار تۇر­عىنىن كەمىندە 2-3 رەت شارپىپ ءوتتى دەگەن ءسوز عوي. راسىندا دا حالىق ارا­سىندا تانىمالدىلىعى, جاقسى ماعى­نا­سىن­دا «جۇقپالىلىعى» بۇدان ارتىق باس­تاما بىزدە بۇعان دەيىن بولماعان سياقتى.

باعدارلاماعا جاقىن جۇرگەندەر بى­لەدى, «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» بىر­نەشە باعىتى, ياعني ارنايى جوبالارى بەكى­تىلگەن. بۇل حالىق ىشىندەگى ءار­تۇر­­لى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ, قوعام­نىڭ سان ءتۇرلى قاتپارلارىنىڭ ماق­سات-مۇددەسىنە, كوزقاراسىنا ساي بولۋ ءۇشىن جاسالعان. شىنىندا دا كەي­بى­رەۋ­لەر ءۇشىن تۋعان جەرىنە كومەكتەسۋ – پەر­زەنتتىك پارىز بولسا, ەندى ءبىر توپ تاريحي ءھام كيەلى جەرلەردىڭ كوركەيگەنىن قالايدى. الەمنىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرىن قازاق دالاسىنا الىپ كەلىپ, قازاق تىلىن­دە سويلەتۋدى قولعا العاندار ءبىر توبە بولسا, تۇگەل تۇركىنىڭ تۇتاستىعىن تى­لەپ, تۋىستىق تۋىن جەلبىرەتەتىندەر دە از ەمەس. وسىنىڭ ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە قازاق­ستان قوعامىن, قازاق حالقىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرگەن باس­تاما بولعانى انىق.

ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي, باع­دار­لامانىڭ باتىس قازاقستان وبلى­سىندا دامۋ ديناميكاسىنان حابار بەرە­تىن بىرەر تسيفردى كورسەتە كەتەيىك.

باستاما العاش قولعا الىنعان 2017 جىلى وڭىردە 543 ءىس-شارا ۇيىمداس­تىرىلىپ, وعان جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 199 ملن تەڭگە, ال دەمەۋشىلەر مەن مەتسەناتتاردان 2 ملرد 581 ملن 864 مىڭ تەڭگە جۇمسالعان ەكەن. بۇل ىستەرگە 25,5 مىڭداي ادام اتسالىسقان.

ال 2018 جىلى بۇل ساندار ەسەلەپ وسكەن! جىل بويىنا 1579 ءىس-شارا ءوتىپ, وعان 194 550 ادام قاتىسىپتى. اتقا­رىل­عان جوبا سانى 252-گە جەتكەن.

وسى ءۇردىس 2019 جىلى دا ساقتالعان. ءىس-شارالار سانى 2677-گە دەيىن كو­بەيىپ, 711 ملن 448 مىڭ تەڭگەنىڭ 195 جوباسى جۇزەگە اسقان. 260 مىڭ تۇرعىن تارتىلعان.

ال وتكەن 2020 جىلدىڭ كورسەت­كىش­تەرىنە الەمدى ابىگەر قىلعان پاندەميا كەسىرىن تيگىزگەنى بايقالادى. بىراق بۇل كەزەڭدە ەرىكتىلەر العا شىعىپ, تاعدىر تالكەگىنە قالعان, از قامتىلعان وتباسىلارعا كومەكتەسۋگە, پاندەميامەن كۇرەسىپ جۇرگەن مەديتسينا, قۇقىق قور­عاۋ قىزمەتكەرلەرىنە قول ۇشىن بەرۋ­گە جۇمىلعانىن كوزىمىز كوردى. بۇل جىلى مەتسەناتتاردان جينالعان قار­جى دا ارتىپ, 1 ملرد 51 ملن تەڭگە بولىپتى. 406 مىڭ ادام اقجولتاي ىستەرگە اتسالىسقان.

تۋعان جەردىڭ

ءتۇتىنى دە ىستىق

قازاق «ەر – تۋعان جەرىنە, يت – توي­عان جەرىنە» دەگەن ماقال شىعارعان حا­­لىق قوي. شىنىندا جوعارىدا اتال­عان شارالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى, جۇم­­سالعان قاراجاتتىڭ 4/5 بولىگى اقجا­يىق وڭى­رىندە ءدال وسى «تۋعان جەر» ار­­نايى جوباسىنا جۇمسالعان ەكەن.

باسىم بولىگى كۇشەيتىلگەن كارانتين جاعدايىندا وتكەن كەشەگى كىبى­سە جىلىنىڭ وزىندە وبلىستا مەتسەنات­تاردىڭ قولداۋىمەن بايتەرەك اۋدانى پوگوداەۆ اۋىلىندا – مادەني-سپورت كەشەنى, قازتالوۆ اۋدانى جاڭاجول اۋىلىندا – فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت, وسى اۋداننىڭ قوسوبا اۋىلىن­دا – باستاۋىش مەكتەپ, ورال قالاسى­نىڭ زاچاگانسك كەنتىندە – كوپ بالالى اناعا تۇرعىن ءۇي سالىندى. ودان بولەك 4 مادەني نىسان بوي كوتەرگەن. مىسالى, قاراتوبە اۋىلىندا الاش وردا جانە قايىرجان حاسانوۆتىڭ مەموريالدىق-مۋزەي كەشەنىن بەلگىلى ولكەتانۋشىنىڭ ۇلدارى 100 ملن تەڭگەگە ءوز قاراجاتىمەن تۇرعىزدى. اق­جايىق اۋدانىنىڭ كاسىپكەرلەرى مەن قارا­پايىم تۇرعىندارى اقيىق اقىن جۇبان مولداعاليەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن «جۇبان ورتالىعى» اتتى مادەني كەشەن تۇرعىزىپ اتاپ ءوتتى. سىرىم اۋدانىنىڭ شولاقاڭقاتى اۋىلدىق وكرۋگىندە ەرسارى باتىر بەگەي ۇلىنا كەسەنە كوتەرىلسە, ورال قالاسىندا «بەس ۇرپاق» ساياباعى پايدا بولدى.

ەلدەگى توتەنشە جاعداي كەزىندە مە­تسەناتتاردىڭ كومەگىمەن جالپى سوماسى 120 ملن تەڭگەگە 160 دانا وتتەگى كون­تسەنتراتى, 400 پۋلسوكسيمەتر, ءدارى-دارمەك الىنىپ, وبلىستاعى مەدي­تسينالىق مەكەمەلەرگە تابىستالدى.

ايتپاقشى, ءدال وسى «تۋعان جەر» جوباسى اياسىندا 2017 جىلى ورال قالا­سىندا مەتسەناتتاردىڭ دەمەۋ­شىلى­گىمەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» مۋزەيى اشىل­عان بولاتىن. «الاش تاريحى», «ۇلتتىق ءباسپاسوز تاريحى», «كيەلى جەر­لەر» تاقىرىبىنا جاساقتالعان مۋزەي ەكسپوناتتارىن بۇگىنگە دەيىن 16 مىڭ­نان اسا ادام قاراپ ۇلگەرىپتى.

2018 جىلى ەلىمىزدە ۇلى كومپوزيتور قۇرمانعازىنىڭ مەرەيتويى اتا­لىپ وتكەن ەدى. سول شارالار اياسىندا باتىس قازاقستان وبلىسىندا «عاسىر قويناۋىنان جەتكەن بابالار ءۇنى» حالىقارالىق ەكسپەديتسياسى, «جاھان­دانۋ الەمى جانە قۇرمانعازى ساعىر­باي ۇلىنىڭ ماڭگىلىك مۇراسى» رەس­پۋب­ليكالىق عىلىمي-تاجىريبيە­لىك كونفەرەنتسياسى, « ۇلى دالا مۇرا­سى» رەسپۋبليكالىق دومبىراشىلار بايقاۋى ۇيىمداستىرىلدى. ورال قالاسىندا وتكەن «ناعىز قازاق – دومبىرا» اكتسياسىنا ءبىر مەزگىلدە 1700 دومبىراشى قاتىسىپ, گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا جازىلدى.

كيەلى ورىندار

شاقىرادى

قازاقستان بولاشاقتا تۋريزم سالاسىن تابىستى كاسىپ كوزىنە اينالدىرۋدى كوزدەپ وتىرعان ەل. سونىڭ ىشىندە باتىس قازاقستاننىڭ تاريحي ءھام كيەلى ورىندارى دا نازاردان تىس قالماۋ كەرەك. «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» ارنايى جوباسى اياسىندا وڭىردە تاريحي-ما­دەني جادىگەرلەر ەسەپكە الىندى. ونىڭ ىشىندە 8 نىسان قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق كيەلى جەرلەرى تىزىمىنە ەندى. سونىڭ ىشىندە ورتاعاسىرلىق جايىق قالاشىعى ورنىن زەرتتەۋ جانە مۋزەيلەندىرۋ جوباسى جاسالدى. بوكەي وردا تاريحي-مۋزەي كەشەنى دە ەلىمىزدە بارىنشا تولىق ساقتالعان جالعىز حان ورداسى رەتىندە كوپشىلىك قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. رەسپۋبليكا بيۋدجەتى ەسەبىنەن سالىنىپ جاتقان قازتالوۆ-جانىبەك-بوكەي ورداسى تاس جولى قۇرىلىسى تەزىرەك اياقتالسا, ورداعا بارۋشىلار لەگى ەسەلەپ ارتارى انىق. وسى وردادا تاعى ءبىر جالپىۇلتتىق كيەلى نىسان – كۇيشى داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلىنىڭ كەسەنەسى بار. ال جىمپيتىداعى الاش مۋزەيى جاھانشا مەن حالەل دوسمۇحامەد ۇلى باستاعان الاش ارىستارىنىڭ تابان ءىزى قالعان تاريحي عيماراتىمەن باعالى. 2018 جىلى «الاش وردا ءۇيى» رەس­پۋبليكالىق بايقاۋدا «ۇزدىك مۋزەي» اتالىمى بويىنشا 1-ورىندى يەلەندى. ال اۋليە جۇماعازى حازىرەت زيراتىنا ءتاۋ ەتۋشىلەر لەگىن قۇدايسىز كەڭەس وكىمەتى دە تىيا الماعان ەكەن. كۋلتتىك نىسان, زيارات ورنى رەتىندە تەك قازاقستان ەمەس, تاياۋ شەت­ەلدەر­گە دە ايگىلى بۇل كەشەندە بۇكىل ينف­را­­قۇرىلىم حالىقتىڭ كۇشى­مەن جا­سال­عان. ەندى جەرگىلىكتى بيلىك جول ماسە­لەسىن شەشىپ, حالىقتىڭ تالاي جىلعى تىلەگىن جۇزەگە اسىرماق.

ايتپاقشى, ايگىلى تاقساي حان­شايى­مى – التىن ادام تابىلعان ساق قور­عانى مەن حح عاسىردىڭ كور­نەك­تى قايراتكەرى, اقىن ءارى ويشىل عۇ­مار قاراشتىڭ زيراتىنا ءزاۋلىم كە­سە­نەنى ءدال وسى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جەرگىلىكتى حالىق ءوز كۇشىمەن كوتەرىپ قويدى.

بۇگىندە باتىس قازاقستان وبلىسىندا مادەني-تۋريستىك كلاستەردى دامىتۋ بويىنشا – «بوكەي وردا كيەلى جەرلەرى» (حان ورداسى), «الاش وردا ءۇيى», «جۇماعازى حازىرەت» كەسە­نەسى, «التىن حانشايىم» تاقساي كور­عان­دارى جانە «جايىق قالاشىعى» باعىتتارى جوسپارلانعان.

اۋىل – ەل بەسىگى

«تۋعان جەر» جوباسى­مەن ۇندەس كەلەتىن «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلا­ماسى اۋىلداردىڭ ينفراقۇرى­لى­مىن جاقسارتۋ ماقساتىن كوزدەيدى. وت­كەن جىلدارى وبلىستىڭ 12 اۋدا­نىن­­دا دا وسىنداي ءىس-شارالار ءوتتى. شال­عاي اۋىلدارعا سۋ قۇبىرىن جۇر­گىزۋ, اۋىلىشىلىك جولداردى جوندەۋ جانە سالۋ, مەكتەپتەر مەن دارىگەرلىك امبۋ­لا­تور­يالاردى كۇردەلى جوندەۋ, جاياۋ جۇر­­گىنشىلەر جولدارىن سالۋ جانە جا­رىق­تاندىرۋ سەكىلدى يگى ىستەر اتقارىلدى.

مىسال رەتىندە ايتا كەتسەك, اقجا­يىق اۋدانىنىڭ جايىق اۋىلىندا اۋدان ورتالىعى مەن جايىق اۋىلىن قوسا­تىن جولدىڭ 3,2 شاقىرىمىن كۇر­دەلى جوندەۋ اياقتالدى. وسى ءبىر ارالىق اۋا رايىنىڭ قولايسىز كەزەڭىندە اۋىل تۇرعىندارىن سارساڭعا سالاتىن. اقىرى وسى ارنايى جوبا اياسىندا شەشىمىن تاپتى.

سونداي-اق بوكەي ورداسى اۋدانى­نىڭ ورتالىعى سايحىندا بىرنەشە كوشەنىڭ جولىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇر­گىزىلدى. جانىبەك اۋدانى, بورسى اۋىل­دىق وكرۋگىنىڭ تەگىسشىل ەلدى مەكە­نىنە اۋىز سۋ قۇبىرى تارتىلدى.

ال ءبورلى اۋدانىنىڭ ورتالىعى اقساي قالاسىن ىرگەدەگى قىزىلتال شاعىن اۋدانىمەن جالعايتىن اۆتو­جول­عا كۇردەلى جوندەۋ باستالدى.

جىلدان ارتىق ۋاقىتقا سوزىلعان پاندەميا جومارت جانداردىڭ جولىنا تۇساۋ بولماپتى. بەلگىلى كاسىپكەر, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى بەي̆بىت اسانوۆ وتكەن تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قار­ساڭىندا تۋعان اۋىلى – باي̆تەرەك اۋدا­نىن­داعى پوگوداەۆ اۋىلىنا 120 ملن تەڭگە قارجى جۇمساپ, ءزاۋلىم مادە­ني-سپورتتىق كەشەن سالىپ بەرگەن بولاتىن. جاقىندا سول بەيبىت مادەني-سپورت كەشەنىنە 18 تاتامي جانە كيمونو كوستيۋمدەرىن الىپ بەردى. ەندى اۋىل بالالارى بوز كىلەمدە بەلدەسىپ, كۇرەستىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنەتىن بولدى.

اماناتقا ادالدىق

وسى ماقالامىزدى دايىنداپ جات­قانىمىزدا قازتالوۆتىق ارىپتە­سىمىز قايرات جاقىپتان تومەندەگى جاڭا­لىقتى ەستىپ, جۇرەگىمىز جىلىدى.

قاراوبا اۋىلىندا تۇرعان كاسىپكەر مەرەكە كايبۋشەۆ اۋىلداستارىنا قايىرىمدىلىعىمەن ايگىلى ەدى. شاعىن عانا كايبۋشەۆتار وتباسى تالاي-تالاي يگى ىسكە مۇرىندىق بولىپ جۇرگەن ەكەن. وتكەن جىلى اياق استىنان مەرەكە اعاي دۇنيەدەن وزىپتى. كا­سىپكەر شارۋا قوجالىعىندا ۇزاق جىل قىزمەت ەتكەن جۇمىسشىلارىنا ءۇي, كو­لىك الىپ بەرىپ, قۋانتىپ جۇرەدى ەكەن.

– جاقىندا مەرەكە كايبۋشەۆتىڭ ۇلى قۋانىش «اقبوتا» شارۋا قوجا­لىعىندا 10 جىلدان بەرى جىل­قىشى بولىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن سەرىكقالي تولەشەۆتىڭ وتباسىنا باسپانا الىپ بەردى. جەتى بالا ءوسىرىپ وتىرعان سەرىك­قاليعا مەرەكە اعاي: «اللا قالاسا, جۇمىس ىستەگەنىڭە 10 جىل تولعاندا ءۇي الىپ بەرەمىن» دەپ ۋادە بەرگەن ەكەن. سول ۋادەنى ۇلى ورىنداپ, اكە اما­­نا­تىن جۇزەگە اسىردى. قاراپايىم مالشى وتباسىنىڭ قۋانىشىندا شەك جوق, – دەيدى قايرات جاقىپ.

«قايىرىمدىلىق ىستەر مارافونى» جالپىۇلتتىق جوباسى اياسىندا اتقارىلعان وسى ءبىر شاعىن جاڭالىق بۇل ىسكە قاتىسى جوق جانداردىڭ وزىنە قۋانىش سىيلايتىنى انىق. «بىرەۋدىڭ يىعىنا جاپقان شاپانىڭ ءوزىڭدى دە جىلىتادى» دەمەكشى, قايىرىمدىلىق بۇكىل قوعامعا وڭ اسەر بەرەدى عوي.

ارينە, جومارتتىق, قايىرىمدى­لىق قاي كەزدە دە بولعان. دەگەنمەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى قولعا الىنعالى بۇل جۇمىستار جۇ­يەلى قالىپقا, تىزبەكتى رەاكتسياعا اي­­نالعانى راس. بەلگىلى اقىن, مەم­لە­كەتتىك سىي­لىق­تىڭ لاۋرەاتى تى­نىش­تىقبەك ابدى­كاكىموۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, «قايى­رىمسىز ەلدەگى قايىر­شىنىڭ قالپاعى بوس بولادى». ال قايىرىمدى ەل جوعا­رىدا ايتىل­عان­داي مىڭ سان يگى ىستەرمەن دوس بولادى. ىلايىم, سولاي بولعاي!

باتىس قازاقستان وبلىسى