قاراعاندى وبلىسى بويىنشا «رۋحاني جاڭعىرۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان باستى جوبانىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى – جوشى حان كەسەنەسى ماڭىنداعى تاريحي-مادەني كەشەننىڭ قۇرىلىسى.
ەسكە سالا كەتسەك, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلى ۇلىتاۋعا ارنايى كەلىپ, حالىقارالىق « ۇلىتاۋ-2019» تۋريستىك فورۋمىندا ءسوز سويلەگەنىندە بىلاي دەگەن ەدى: «اتا-بابالاردىڭ اماناتىنا ادال بولۋ – بىزگە سىن. سوندىقتان ءبىز التىن وردانىڭ نەگىزىن قالاعان جوشى حاننىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋدى مىندەتتى تۇردە قولعا الۋىمىز قاجەت. ونىڭ تاريحي تۇلعاسىنا الەمنىڭ نازارىن اۋدارىپ, كەسەنەسىن مادەني تۋريزم نىسانىنا اينالدىرۋ – وتە ماڭىزدى مىندەت. ۇلىتاۋ – حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ەتنوگرافيالىق ءتۋريزمنىڭ ورتالىعى بولۋى ءتيىس. بۇل جۇمىستار التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ اياسىندا باستالۋى قاجەت». مىنە, پرەزيدەنتتىڭ وسىنداي پاراساتتى پىكىرىنەن كەيىن, ۇلكەن ىسكە قوزعاۋ سالىنىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە جوعارىدا ايتىلعان ءىرى جوبانىڭ تۇساۋى كەسىلگەن بولاتىن.
ناقتىراق ايتقاندا, جوشى حان تاريحي-مادەني كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2019 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنداعى №1059 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن « ۇلىق ۇلىس» – التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن دايىنداۋ جانە مەرەكەلەۋ جونىندەگى ءىس-شارالار» جوسپارىنا ەندى.
تاريحي-مادەني كەشەننىڭ قۇرىلىسى 2020 جىلدىڭ شىلدە ايىندا باستالدى. قارقىندى تۇردە جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە قۇرىلىستىڭ 90%-عا جۋىعى اياقتالعان. قازىرگى ۋاقىتتا ىشكى ارلەۋ, اۋلانى اباتتاندىرۋ, كوگالداندىرۋ جانە ينجەنەرلىك سىرتقى جەلىلەردى قوسۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
كەشەن قۇرىلىسىمەن مەردىگەر كومپانيا – «سامعا» جشس-ءى اينالىسىپ ءجۇر. قۇرىلىس جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان كەشەننىڭ اۋماعى وتە اۋقىمدى: ول 2,5 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە, 1,8 مىڭ شارشى مەتر اۋماقتا كورمە زالى, اسحانا, 20 ورىندىق قوناقۇي مەن نامازحانا سياقتى بولىمدەر ورنالاسقان.
جوسپار بويىنشا كەشەننىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى كەلەر جىلى اياقتالۋى ءتيىس بولاتىن. الايدا, قۇرىلىسشىلار كەشەندى بيىل سالىپ بىتىرەمىز دەگەن نيەتتە.
مەردىگەر كومپانيا «سامعا» جشس-ءنىڭ وكىلى ۇلان ناۋرىزباەۆ قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ جەتكىزىلۋى, جۇمىس كەستەسىنىڭ قاتاڭ ساقتالىنۋى جانە جۇمىسكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىلارىن دەر كەزىندە الۋى بويىنشا الاڭداتارلىق ەشقانداي ماسەلە جوقتىعىن ايتادى.
– قۇرىلىس جۇمىستارىنا «جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى» بويىنشا وسى كۇنگە دەيىن 100 ادام تارتىلدى. مۇنداعى ورتاشا جالاقى كولەمى 140-150 مىڭ تەڭگە كولەمىندە. قازىر عيماراتتىڭ سىرتقى قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ 75-80 پايىزى ورىندالدى, – دەيدى ول.
كەشەندەگى جىلىتۋ جۇيەسى ەلەكتر قۋاتى ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا نىساندى ەلەكتر جەلىسىنە قوسۋ ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىلگەن. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جاعىمدى جاڭالىق – بۇگىندە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسىمەن جوشى حان كەسەنەسىنە رەستاۆراتسيا جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
تاريحي-مادەني كەشەننىڭ قۇرىلىسى تولىعىمەن اياقتالىپ, ول پايدالانۋعا بەرىلگەندە ءبىزدىڭ الدىمىزدان مىناداي كورىنىس شىعاتىن بولادى: ۇلكەن ءدالىزدىڭ كىرەبەرىسىنە مونيتور قويىلادى, ونىڭ كومەگىمەن كەسەنەگە كەلۋشىلەر كەشەننىڭ ىشكى مازمۇنىمەن جانە جوشى حان كەسەنەسىنىڭ تاريحىمەن تانىسا الادى. بارلىق مالىمەت ءۇش تىلدە – قازاق, اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىندە ۇسىنىلاتىن بولادى. حولدىڭ ورتاسىندا «بايتەرەك» اعاشى ورنالاستىرىلادى. 3D فورماتىنداعى جەكە بولمەدە ەجەلگى قالا جوباسى كورىنىس تاپپاقشى.
تاريحي-مادەني كەشەننىڭ اۋلاسىندا تاقتا وتىرعان جوشى حان ەسكەرتكىشى ورناتىلعان. بيىكتىگى بەس مەتر بولاتىن بۇل ءمۇسىننىڭ اۆتورى – قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى عازيز ەشكەنوۆ. ەسكەرتكىش ماڭىندا تاقىرىپتىق تۇرعىدا بەزەندىرىلگەن شاتىر بولادى. شاتىر كىلەمدەرمەن جانە اشەكەيلەرمەن كومكەرىلەدى, سونىمەن قاتار سۋرەتكە تۇسۋشىلەرگە ارنالىپ سيمۆوليكالىق تاق ورناتۋ دا جوسپارلانعان. تاقتىڭ الدىنا كەتبۇقانىڭ بالاۋىز ءمۇسىنى مەن كەشەن اۋماعىندا «اقساق قۇلان» شاعىن ساۋلەت نىساندارى مەن كۇيمەلەر, تۋلار, تۋتۇعىرلار قويىلادى.
كەشەن عيماراتىنىڭ تەحنيكالىق جاعىنا دا تولىققاندى كوڭىل بولىنگەن. اتاپ ايتساق, ەكسپوزيتسيالار مەن دەمونستراتسيالارعا ارنالعان زالدار, نامازحانا, تاماق ىشەتىن بۋفەت-شايحانا, قىزمەتكەرلەردىڭ تۇرۋىنا ارنالعان بولمەلەر, كەشەنگە كەلۋشى ساياحاتشى قاۋىم مەن قوناقتارعا ارنالعان دەمالىس بولمەلەرى بولادى.
جەزقازعان قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى زينا اقىلبەكوۆا اتالعان كەشەننىڭ نەگىزگى ماقساتى مەن مىندەتى – قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىنىڭ بىرىنە تۇرعىنداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەلۋشىلەردى تارتۋ ەكەندىگىن ايتادى.
– جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قازاقستان حالقى جەزقازعان قالاسىنىڭ عانا ەمەس, ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ دا تاريحي نىساندارىن ارالاۋعا مۇمكىندىك الادى. سونىمەن قاتار, بۇل نىسان جەزقازعان ءوڭىرى مەن ەلىمىزدىڭ باعا جەتپەس مادەني مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا دا يگى ىقپالىن تيگىزەدى دەگەن سەنىمدەمىز, – دەيدى ز.اقىلبەكوۆا.
تاريحي نىساندارعا بارار جولدا كەلۋشىلەر ءۇشىن نەگىزگى دەمالىس ورنى – جوشى حان كەشەنى مەن ونىڭ اۋماعىندا ورنالاساتىن ەتنواۋىل بولادى. سونىمەن قاتار, قولونەرشىلەرگە ۇلتتىق ناقىشتا كادەسىيلار ساتاتىن ورىندار اشۋ جوسپارلانعان. عالىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ, « ۇلىق ۇلىس» ەكسپوزيتسياسى ازىرلەنۋ ۇستىندە.
ەكسكۋرسيادان باسقا, كەلۋشى قاۋىمنىڭ بوس ۋاقىتىن مادەني ءىس-شارالار ارقىلى ءتيىمدى, ءارى بەلسەندى وتكىزۋ جوسپاردا بار. دەمالىس ورىندارى رەتىندە جەزقازعان قالاسىنداعى قوناق ۇيلەر مەن مادەني نىساندار ۇسىنىلادى. سونىمەن قاتار, مارشرۋتقا جەزقازعان قالاسىنداعى تاريحي-ارحەولوگيالىق جانە قانىش ساتباەۆ اتىنداعى تاريحي-وندىرىستىك مۋزەيلەردى قوسۋ, قالانىڭ كورىكتى جەرلەرىمەن تانىسۋ ۇيىمداستىرىلادى.
سونداي-اق, قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى تۋريستىك كلاستەردى دامىتۋ اياسىندا كەلۋشىلەردى قىزىقتىرۋ ءۇشىن تۋريستىك فيرمالارمەن بىرلەسكەن جۇمىس ۇيىمداستىرىلاتىنىن دا اتاپ ءوتتى. جوسپار بويىنشا تۋريستەر اعىنى جىلىنا ءۇش مىڭنان استام ادام بولادى دەگەن بولجام بار.
قورىتا ايتقاندا, جوشى حاننىڭ تاريحي-مادەني كەشەنىن جاقىن ماڭداعى ءارتۇرلى داۋىرلەرگە جاتاتىن ەسكەرتكىشتەردى, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە التىن وردا تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن, سونداي-اق وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن تاريحي تاقىرىپ بويىنشا عىلىمي كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ ءۇشىن عىلىمي بازا رەتىندە پايدالانۋعا بولادى. بۇدان بولەك, ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلاردىڭ تاريح پاندەرىن جانە وقۋ پراكتيكالارىن وسى كەرەمەت تاريحي-مادەني كەشەندە ۇيىمداستىرۋ دا جوسپاردا بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل يگى باستاما تەك قانا جەزقازعان- ۇلىتاۋ ايماعى ءۇشىن عانا ماڭىزدى ەمەس, ول قازاقستاندى كۇللى الەمگە تانىتاتىن بىرەگەي جوبا بولادى دەگەن سەنىم بار.
ءسوز سوڭىندا ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق – جوشى حان تاريحي-مادەني كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى بيىل اياقتالىپ, ونىڭ سالتاناتتى اشىلۋى الداعى ايلاردىڭ بىرىندە وتەدى دەپ جوسپارلانعان.
قاراعاندى وبلىسى,
جەزقازعان قالاسى