جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس نورمالارىن تۇسىندىرۋگە بايلانىستى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆتىڭ توراعالىعىمەن اقتوبەدە وتكەن جيىندا وڭىردەگى وزەكتى ەكولوگيالىق ماسەلەلەر قوزعالدى.
كودەكس جاڭا تەحنولوگيا ەنگىزۋدى مىندەتتەيدى
قوعامدىق ۇيىم وكىلدەرى شالقار كولىن تازارتۋ مەن كوكجيدە تۇششى سۋ قورى باسسەينىن ساقتاپ قالۋدى, اقتوبەدەگى اتموسفەرالىق اۋا ساپاسىن جاقسارتۋدى, اۋا لاستاۋشى كاسىپورىنداردىڭ ەكونوميكالىق قىزمەتىن شۇعىل رەتتەۋدى كۇن تارتىبىنە قويدى. جيىنعا وبلىس اكىمى وڭداسىن ورازالين, وڭىردەگى ءىرى كاسىپورىندار باسشىلارى, ءماسليحات دەپۋتاتتارى, تاۋەلسىز ەكولوگتەر مەن قوعام بەلسەندىلەرى قاتىستى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى 2 قاڭتاردا قول قويعان جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستە شيكىزات ءوندىرشى كومپانيالار مەن ءىرى كاسىپورىنداردىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋداعى مىندەتتەرى ناقتىلانعان. «1950-1960 جىلدارى ىسكە قوسىلعان ءىرى كاسىپورىندارعا وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيانى ەنگىزۋ مىندەتتەلىپ, ولاردىڭ قورشاعان ورتاعا كەلتىرگەن زياندى ارەكەت- تەرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ قاراستىرىلعان.
باسقاشا ايتقاندا, بۇرىنعى زاڭ جوباسى بويىنشا لاستاۋشى كاسىپورىندار تابيعاتقا كەلتىرىلگەن زالالدارىن ايىپپۇل ارقىلى وتەپ, ودان كەيىن دە بۇلدىرە بەرەتىن بولسا, جاڭا كودەكس تالاپتارى بويىنشا ايىپپۇل تولەمدەرى تىم قىمباتقا تۇسەتىندىكتەن وندىرىسكە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە ءماجبۇر بولادى», دەدى جاڭا كودەكستىڭ ماقساتى مەن مىندەتتەرى جونىندە ۆەدومستۆو باسشىسى م.مىرزاعاليەۆ.
مينيسترلىكتىڭ ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى زۇلفۇحار جولداسوۆ وسى قۇجاتتىڭ «لاستاۋشى تولەيدى جانە تۇزەتەدى» قاعيداتىنا ەگجەي-تەگجەيلى توقتالدى.
مۇندا تابيعاتتى ءبۇلدىرۋشى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ەڭ وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋى, تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارىنا بيۋدجەت قاراجاتىن ماقساتتى تۇردە جۇمساۋ, ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبە نەگىزىندە ەكولوگيالىق تالاپتاردى قاتاڭداتۋ, مونيتورينگتىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن ەنگىزۋ جانە ءوندىرىس پەن تۇتىنۋ قالدىقتارىن باسقارۋدى جەتىلدىرۋ, ونىڭ ىشىندە waste to Energy ەنگىزۋ جولدارى ناقتىلانعان.
ايماقتاعى كۇردەلى ماسەلەلەر
ءوڭىر باسشىسى و.ورازالين جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس نورمالارىنا سايكەس شەشىلۋى ءتيىس كۇردەلى ماسەلەلەر تابيعات جاناشىرلارىمەن بىرلەسە تالداپ-ساراپتاۋ نەگىزىندە ازىرلەنگەنىن حابارلادى. اقتوبەلىكتەردى الاڭداتقان نەگىزگى ماسەلەلەر: «تاريحي وندىرىستىك قالدىقتاردى» جويۋ, قالا توڭىرەگىندە بەي-بەرەكەتسىز جينالعان قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردان ارىلۋ, ەلەك وزەنىن تازارتۋ, قالا اۋماعىنداعى جاسىل جەلەك بەلدەۋىن قورعاۋ جانە كوبەيتۋ. ەڭ كۇردەلى ماسەلە – اقتوبە قالاسىنىڭ اتموسفەرالىق اۋا ساپاسىن جاقسارتۋ. اۋاداعى كۇكىرت ديوكسيدى مەن فورمالدەگيد مولشەرىن تىم ءوسىرىپ, وبلىس ورتالىعىن ەلىمىزدەگى ەڭ اۋاسى لاس قالالاردىڭ «قارا تىزىمىنە» ەنگىزگەن نەگىزگى لاستاۋشىلار – «اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى» مەن حروم قوسىندىلارى زاۋىتى.
قالا اكىمى اسحات شاحاروۆتىڭ حابارلاۋىنشا, قالا ەكولوگياسىن جاقسارتۋ ءۇشىن كارىز تازارتۋ قوندىرعىلارىن جاڭارتىپ, قوقىستان ارىلتىپ, جاعىمسىز ءيىستى جويىپ, جاسىل جەلەكتەردى كوبەيتۋ كەرەك. بيىل قالاداعى كارىز سۋلارى جينالاتىن نەگىزگى تازارتۋ بەكەتىندەگى زياندى شوگىندىلەر ميكروبيولوگيالىق ادىسپەن تازارتىلادى. وعان قالالىق بيۋدجەتتەن 225 ملن تەڭگە ءبولىندى. جىل سايىن اپتاپ ىستىقتا ەسكى قوقىس پوليگونى مەن سپيرت قالدىقتارى توگىلەتىن اۋماقتان قالاعا جاعىمسىز ءيىس تارالادى. قالاداعى اراق-شاراپ زاۋىتتارى سپيرت قالدىقتارىن قالا شەتىندەگى 30 گەكتار اۋماققا توگەدى. بيداي قالدىقتارى ارالاسىپ ساسىپ جاتقان «سپيرت كولىن» تازارتۋعا قالدىق يەلەرى دە مۇددەلى ەمەس. ەندى قالا باسشىسى وسى زاۋىتتاردىڭ «سالىق بازاسىنا قوساتىن ۇلەسى قوماقتى بولعاندىقتان» قالدىق كولدىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋ ءۇشىن قوسىمشا 5 گا جەر تەلىمىن بەرۋگە دايىن.
قالادا قوقىس كوپ. اقتوبەدە 4 كومپانيا كۇنىنە 400-450 توننادان شىعارسا دا قوقىس ازايار ەمەس. ويتكەنى ارناۋلى كولىك جەتىسپەيدى. ونىڭ ۇستىنە, قالا تۇرعىندارىنىڭ 40%-ى وسى قىزمەت ءۇشىن اقى تولەۋگە اسىعار ەمەس. 3500 قوقىس كونتەينەرى جەتىسپەگەندىكتەن, قالا بيۋدجەتىنەن قوسىمشا 950 مەتالل كونتەينەر ساتىپ الۋعا قارجى ءبولىندى. بىلتىر 124 گا اۋماقتان 419 بەي-بەرەكەتسىز قوقىس الاڭى تازارتىلدى. قالاداعى بارلىق جاسىل جەلەكتىڭ ورتاق مالىمەت بازاسىن جاساۋ ءۇشىن سكۆەر مەن ساياباقتاعى, قالا شەتىندەگى جاسىل جەلەك قورى تۇگەندەلەدى. بىلتىر قالالىق تۇرعىن ءۇي شارۋاشىلىعى مەكەمەسى اعاشتار مەن بۇتانىڭ 55 ءتۇرىن تىزىمگە ەنگىزدى. كوگالداندىرۋ جۇمىستارى جەر قارايعان سوڭ باستالادى. بيىل 250 مىڭ گەكتارعا كوك ءشوپ, اعاش پەن بۇتا كوشەتتەرى, 45 مىڭ گەكتارعا گۇلدەر ەگىلەدى. قالانى كوگالداندىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن مەكەمەلەرمەن 3 جىلعا كەلىسىمشارت جاساسادى. جەكە سەرىكتەستىكتەر جاسىل جەلەكتى وتىرعىزىپ قانا قويماي, جاز بويى كۇتىپ-باپتاۋعا مىندەتتى. قالا بيۋدجەتىنەن قارجى ۇنەمدەۋ ءۇشىن 25 مىڭ گەكتارعا كوپجىلدىق گۇلدەر ەگىلەدى. ەلەك وزەنىن تازارتۋ جۇمىستارىنىڭ تەحنيكالىق نەگىزدەمەسىن «قازسۋشار» رمك اقتوبە وبلىستىق فيليالى دايىنداپ بەرە الماي وتىر. ويتكەنى اقتوبەدە تاجىريبەلى گيدرولوگ ماماندار جوق.
اقتوبە وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى ەۆگەني لازارچۋك اسا قاۋىپتى قالدىقتاردى, سونىڭ ىشىندە مەديتسينالىق قالدىقتاردى قالانىڭ ءار جەرىنە بەي-بەرەكەتسىز تاستاعانداردى انىقتاۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن رەيد قورىتىندىسىن باياندادى. وكىنىشكە قاراي, تۇرعىنداردىڭ اراسىندا قوراسىنان شىققان قوقىستارىن كەز كەلگەن قالتارىسقا توگە سالاتىن مادەنيەتسىزدەر وتە كوپ. تابيعاتتى بۇلدىرۋشىلەردى تەك ۇلكەن كولەمدەگى ايىپپۇلدارمەن عانا توقتاتۋعا بولادى. ول ءۇشىن تابيعات قورعاۋشى پوليتسەيلەر شتاتىن كوبەيتۋدى ۇسىندى دەپۋتات. قازىر اقتوبە قالاسىندا تابيعات قورعاۋشى پوليتسەي شتاتى ەكى بىرلىك قانا. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىساندارى دا تەحنيكالىق لاس سۋلار مەن زياندى قالدىقتاردى ورتاعا كارىز جەلىسىنە اعىزىپ بۇلدىرۋدەن قالىسپاي وتىر. كاسىپكەرلىك نىساندارىن تەكسەرۋگە موراتوري جاريالانعاندىقتان, ولاردىڭ سانيتارلىق تالاپتاردى ورىنداپ, تەحنيكالىق سۋداعى زياندى شىعارىندىلار مولشەرىن شەكتىك دەڭگەيدەن اسىرماۋىن باقىلاۋ مۇمكىن ەمەس.
14 ملن توننا حروم قالدىعى جاتىر
اقتوبە قالاسىنىڭ اتموسفەرالىق اۋا ساپاسىن نەگىزگى لاستاۋشىلار – «قازحروم» اق-نا قاراستى اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى مەن اقتوبە حروم قوسىندىلارى زاۋىتى. ەندى جاڭا ەكولوگيالىق كودەكسكە سايكەس وسى زاۋىتتار وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ باعدارلاماسىن قابىلداپ, زياندى شىعارىندىلار كولەمىن ازايتۋى ءتيىس. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى بىلتىر اقتوبەگە كەلگەن ساپارىندا كاسىپورىن باسشىلىعىنا وسى تالاپتاردى ورىنداۋدى مىندەتتەگەن. «قازحروم» اق پرەزيدەنتى ارمان ەسەنجولوۆ پاۆلودار وبلىسىنداعى اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتى زياندى شىعارىندىلارىن جىلىنا 8 مىڭ تونناعا, اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى 3,8 مىڭ تونناعا ازايتۋ ماقساتىنداعى جۇمىستارىن باياندادى. 2030 جىلعا دەيىن «قازحروم» كومپانياسىنا قاراستى بارلىق كاسىپورىن جاڭا تەحنولوگيامەن قايتا جاراقتاندىرىلىپ, ناتيجەسىندە اۋاعا شىعارىلاتىن زياندى قالدىقتار مولشەرىن 40%-عا ازايتپاق. مينيستر م.مىرزاعاليەۆ 1943 جىلى اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى اشىلعان كەزەڭنەن بەرى توقتاۋسىز جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان №1, №2 بالقىتۋ تسەحتارىنىڭ گاز تازارتۋ قوندىرعىلارىن قايتا جاراقتاندىرۋ جوباسىن سۇرادى. كومپانيا پرەزيدەنتىنىڭ حابارلاۋىنشا, №1 تسەحقا اۋا-گاز قوسپاسىن رەتتەيتىن تومەنگى زونتتاعى پەشتەر ورناتىلىپ, №2 تسەحتىڭ گاز تازارتۋ قوندىرعىلارى ەلەكتر توگىنا اۋىستىرىلادى. تسەحتاردىڭ ەسكى پەشتەرى جاڭارتىلعاننان كەيىن زاۋىت مۇرجالارىنان اۋاعا تارالاتىن زياندى زاتتار مولشەرى 2023 جىلدىڭ باسىندا 35%-عا ازايادى دەپ سەندىردى ا.ەسەنجولوۆ.
سونىمەن قاتار وسى كومپانيا مەنشىگىندە 1991 جىلدان بەرى جينالعان 14 ملن توننا حروم ءوندىرىسىنىڭ قالدىعى بار. وعان حرومتاۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىندە 1973 جىلدان باستاپ تاۋ بولىپ ۇيىلگەن 4,5 ملن توننا كەن بايىتۋ ءوندىرىسىنىڭ قالدىعى تاعى قوسىلادى. وتكەن جىلدان باستاپ حروم كومپانياسى قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ ارقىلى التى ۆالەنتتى, ءۇش ۆالەنتتى حروم قالدىقتارىنان بىرتىندەپ ارىلۋ جۇمىستارىن باستادى. 2019 جىلى 50 مىڭ, 2020 جىلى 100 مىڭ توننا قالدىق قايتا وڭدەۋگە شىعارىلدى. 2021 جىلى 150 تونناسى وڭدەلەدى.
«بىلتىر كومپانيا باسشىلىعىمەن كەزدەسكەندە وسى زاۋىتتىڭ №1 بالقىتۋ تسەحىنا گاز تازارتۋ قوندىرعىسىن سالۋدى ۇسىنىس ەتكەنبىز. بۇل جولعى ساپارىمىزدا كاسىپورىن باسشىلىعىنىڭ تابيعات قورعاۋ شارالارىن جەدەلدەتىپ, زاۋىتتا اۋاعا تارالاتىن زياندى زاتتاردى جىبەرمەيتىن سۇزگىشتەر ورناتۋدى باستاعانىن كوردىك. اقتوبەلىكتەر قايتا وڭدەۋ ماقساتىندا كومپانيادان قالدىقتاردى الىپ, بىراق مىندەتتەرىن ورىنداماعان ءۇش سەرىكتەستىكتىڭ قىزمەتىنە شاعىمدانىپ وتىر. ولار ءوز مىندەتتەرىن ءالى كۇنگە دەيىن ورىنداماسا, «قازحروم» اق-ى قالدىقتارىن قايتىپ السىن», دەگەن تالاپ قويدى مينيستر. وعان «ەكى سەرىكتەستىكتىڭ مەنشىگىندەگى قالدىقتاردى قايتا تاسىپ الدىق. ءۇشىنشىسى كەرى الىپ كەتۋىمىزگە قارسى, «وڭدەيمىز» دەپ وتىر. قايتا وڭدەي السا, وندا ماسەلە جوق. ال كىدىرتەتىن بولسا, كەرى الىپ كەتەمىز», دەپ جاۋاپ بەردى ا.ەسەنجولوۆ.
شالقار كولىن قالپىنا كەلتىرۋ مەن كوكجيدەدەن ايىرىلۋ
حالىقارالىق «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى باتىس قازاقستان ايماعى فيليالىنىڭ ديرەكتورى ىزىمعالي كوبەنوۆ مينيسترلىكتىڭ شالقار كولىنىڭ ءتۇبىن تازارتۋ جۇمىستارىن قولداعانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ەندىگى ماسەلە مۇعالجار اۋدانىنداعى مۇناي كەن ورنى اۋماعىندا قالعان كوكجيدە تۇششى سۋ قورىنىڭ ساقتالۋى. قازىر 84 مىڭ گەكتار اۋماقتاعى ساپالى تۇششى سۋ قورىنىڭ 45 مىڭ گەكتارى عانا قالدى, جارتىسىن مۇناي كومپانيالارى لاستاپ تاستادى. بۇل جەردەن «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق, «كمك مۇناي» مەن «فيرما ادا ويل» جشس-ءى مۇناي وندىرەدى. «كوكجيدە – قۇم, تابيعي سۇزگىش. مۇندا قىستا تۇسكەن قاردىڭ 90 پايىزى بىردەن ەرىپ, توپىراقققا تەز سىڭەدى. سول سياقتى جازعى, كۇزگى, كوكتەمگى جاۋىننىڭ 97 پايىزى دا تەز سىڭەتىن قاسيەتى بار. مۇناي كومپانيالارىنىڭ جىرتقىشتىق ارەكەتىنەن ەلىمىزدىڭ باتىس وبلىستارىن تۇششى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە قۋاتى مولىنان جەتەتىن كوكجيدە سۋ باسسەينىنىڭ 45 مىڭ گەكتارى عانا قالدى. كوكجيدەدەن ايرىلساق, تەحنوگەندىك اپاتقا تاپ بولامىز», دەدى ءى.كوبەنوۆ.
«اقتوبە – ادالدىق الاڭى» جوبالىق كەڭسەسىنىڭ جەتەكشىسى اقىلجان تەلەۋوۆ ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىز تەحنولوگيانى قولدانۋ مەن تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا كوشە باستاۋى العا باسۋ دەپ باعالادى. وڭىرلەردە بارلىق ەكولوگيالىق مالىمەتتەر توپتاستىرىلعان اقپاراتتىق پلاتفورما كەرەك. وسى كارتاعا جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنە قاتىستى بارلىق دەرەك جيناقتالسا, ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا قاتىستى عىلىمي بازا قالىپتاسادى دەگەن پىكىر ايتتى. قورشاعان ورتاعا اسەرى بار كاسىپورىندار مالىمەتى جيناقتالعان ورتاق اقپاراتتىق رەسۋرس اۆتوماتتاندىرىلعان مونيتورينگ جۇرگىزۋ جولىمەن ەكولوگيالىق نورمالاردى بۇزعانداردى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن پىكىردە.
400 ملن جىل بۇرىنعى ەجەلگى جانارتاۋ ورنى
ا.تەلەۋوۆ ينجەنەر-گەولوگ ۆلاديمير يۋريشتىڭ مۇعالجار تاۋىندا ەرەكشە قورعالاتىن اۋماق جاساۋ تۋرالى ءوتىنىشىن جەتكىزدى. ۇزاق جىلدار بويى وسى وڭىردە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى گەولوگى, رف ۋرال مينەرالدى عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, 90 جاستاعى رەسەيلىك عالىمنىڭ اماناتى مىناۋ: «مۇعالجار ەجەلگى شوككەن تاۋ عانا ەمەس, 400 ملن جىل بۇرىنعى اشىق ۆۋلكان ورنىن ساقتاپ قالعان كيەلى جەر». اكادەميك ەجەلگى ۆۋلكان ورنى – بوقتىباي شوقىلارىنىڭ قيىرشىق تاس وندىرەتىن اۋماققا اينالىپ كەتكەنىنە ەرەكشە الاڭدايدى. ۆەدومستۆو باسشىسى م.مىرزاعاليەۆ: «راس, وڭىردە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر كوپ. شالقار كولىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى وبلىس اكىمى وڭداسىن ءورزاليننىڭ باستاماسىن ءبىز قولدادىق. ويتكەنى بۇل تەك اقتوبە وبلىسى تۇرعىندارى ءۇشىن ەمەس, بۇكىل ەلگە كەرەك جوبا. شالقار – ەرەكشە كول. كوكجيدەنى دۇرىس كوتەردىڭىز. ول دا ءوز شەشىمىن تاۋىپ جاتىر. 2019 جىلدان بەرى كوكجيدە سۋ كەن ورنىنىڭ بالانسىن زەرتتەۋگە كىرىستىك. قازىرگى ۋاقىتتا مۇناي ۇڭعىلارى تەكسەرىلىپ جاتىر. وسى جىلدىڭ سوڭىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن اياقتايمىز. الداعى ۋاقىتتا كوكجيدە سۋ قورى اۋماعىن كەن ورنىنىڭ بالانسىنان الۋ كەرەك», دەپ قورىتىندىلادى.
مينيستر قورشاعان ورتانى قورعاۋداعى بەلسەندىلىكتەرى ءۇشىن ءوڭىر تۇرعىندارىنا العىسىن ءبىلدىرىپ, جيىندى قورىتىندىلادى.
اقتوبە وبلىسى