تەرمينولوگيا تارلانبوزى

عىلىمنىڭ بيىك شىڭىنا كوتەرىلسە دە, مەنمەندىكتەن بويى ادا عالىمنىڭ پاراسات-پايىمى زور, كىشىلىك, كىسىلىگى­مەن, ماڭعاز مىنەزى, تەكتىلىك بولمىسى, ادامگەرشىلىك قاسيەتى مەن شىعارما­شى­لىق قابىلەتى ارقىلى عىلىمي ورتادا, ارىپ­تەستەرى مەن شاكىرتتەرىنىڭ اراسىندا ابىروي بيىگىنەن كورىنە بىلگەن تاۋ تۇلعا ازامات ەدى.

عالىمنىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنەن قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ, ونىڭ ىشىندە عىلىمي تەرمينولوگيانىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ, ءوزىنىڭ عىلىمي مەكتەبىن قالىپتاستىرعانىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. تەرمينولوگ-عالىم, اكادەميك ءو.ايتباي ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن «قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ ماسەلەلەرى», «تەرمين جانە ولاردىڭ اۋدارمالارى» سياقتى قوماقتى ەڭبەكتەر جارىق كور­دى. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ لەكسيكولوگيا, ديالەكتولوگيا, ونوماستيكا, ادە­بي ءتىل, مەملەكەتتىك ءتىل, ستيليستيكا, ءتىل مادەنيەتى, اۋدارما سالالارى بو­يىن­شا ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە 500-دەن اسا عىلىمي ەڭبەكتىڭ, ولار­دىڭ ىشىندە 30-عا جۋىق مونوگرا­فيا مەن وقۋلىقتىڭ, وقۋ-قۇرال­دارى مەن سوزدىكتەردىڭ اۆتورى بول­عانىن, «قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ جاسالۋ كوزدەرى», «قازاق ادەبي تەر­مي­­نولوگيالىق لەكسيكانىڭ دامۋى», «مەملەكەتتىك تىلدە عىلىمي تەر­­­­­مينو­لوگيانى قالىپتاستىرۋدىڭ تەوريالىق, عىلىمي-ادىستەمەلىك جانە پراكتيكالىق ماسەلەلەرى» اتتى قۇندى ەڭبەكتەرگە جەتەكشىلىك ەتكەنىن, سونداي-اق اۋدارما پروبلەمالارىنىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن قاراستىرعان تۇڭعىش زەرتتەۋ جۇمىسى رەتىندە, ءباسپاسوز بەتتەرىندە اۆتوردىڭ كەلەلى تابىسى رەتىندە جو­عارى باعالانعان- «اۋدارماداعى فرا­زەولوگيالىق قۇبىلىس» اتتى ەڭبەگىن عىلىمي جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى.

ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ «تەرمينو­لوگيا جانە اۋدارما تەورياسى» ءبولىمىنىڭ 20 جىلداي باسشىسى بولعان كەزدە ونىڭ عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك, عىلىمدى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ايقىن دا انىق, جەمىستى بولعانى بارشامىزعا ايان. عالىمنىڭ باسشىلىعى جانە قاتىسۋىمەن ء«تىل مادەنيەتى جانە ءباسپاسوز», ء«سوز ونەرى», «قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ ماسەلەلەرى», «تەرمين جانە ولاردىڭ اۋدارمالارى» سياقتى بىرنەشە ۇجىمدىق ەڭبەكتەردىڭ باسپا بەتىنەن جارىق كورۋى عىلىمي جۇرتشىلىق تاراپىنان ۇلكەن باعاعا يە بولعان ەدى.

اكادەميك ءو.ايتباي ۇلى تەرمينو­لوگيا مەن اۋدارما سالاسىن جان-جاقتى زەردەلەپ, زەرتتەۋ اۋقىمىن كەڭەيتە ءتۇس­تى. ول قيىن دا كۇردەلى وسى سالاداعى ماسە­لەلەرگە الەمدىك عىلىمي وي-پىكىرلەردى سارالاي كەلىپ, قازاق ءتىلىنىڭ ءوز تابيعاتىنا ءتان زاڭدىلىقتاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, تىڭ زەرتتەۋلەردى ومىرگە اكەلدى. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىنە, اسى­رەسە تەرمينولوگيا, ءتىل مادەنيەتى, اۋدار­ماعا بايلانىستى دايەكتىلىكپەن دالەلدەنگەن ويلى تۇجىرىمدار ۇسىنا ءبىلدى. عالىمنىڭ تەرەڭ زەرتتەگەن سالاسى – تەرمينولوگيا دەسەك, ءوزى باسقارعان بولىمدە تەرمينولوگيالىق كارتوتەكا بازاسىن قالىپتاستىرىپ, 500 مىڭعا جۋىق كارتوتەكالىق قوردىڭ نەگىزى قالاندى. عىلىمنىڭ ءىرى-ءىرى 5 سالاسى بويىنشا جاسالعان بۇل ماتەريال ءتۇرلى سوزدىكتەر جاساۋعا, اسىرەسە قوعامدىق عىلىمدار سالاسى, بيولوگيا عىلىمى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمى, جەر تۋرالى عىلىم مەن تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ سالاسى بويىنشا وتە پايدالى بولعانىن عىلىمي ورتا جوعارى باعالادى. سولاردىڭ قاتارىندا «قوعامدىق عىلىمدار تەرميندەرىنىڭ ورىسشا-قازاقشا جانە قازاقشا-ورىسشا سوزدىگىنىڭ» ەكى تومدىعى جاسالىپ, وعان اكادەميك ءو.ايتباي ۇلىنىڭ جاۋاپتى رەداكتور بولعانى – كوپ جىلدىق ەڭبەكتىڭ ناتيجەلى جەمىسى دەپ باعالاندى. «قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ دامۋى مەن قالىپتاسۋى» اتتى كولەمدى دە مازمۇندى مونوگرافياسى قازاق ءتىل بىلىمىندە تۇڭعىش رەت قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ دامۋى مەن قالىپتاسۋى جايىندا جا­زىلعان قۇندى ەڭبەكتەر قاتارىنان كورىندى. قا­زاق تەرمينولوگياسى مەن اۋدار­ماسىنىڭ ماسەلەلەرى تۋرالى كوپ جىلعى زەرت­تەۋ­لەردىڭ نەگىزىندە 1992 جىلى «قو­عام­دىق عىلىمدار تەرمينولوگيالىق لەكسيكاسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ونىڭ بۇل جۇمىسى تىڭ ماسەلەنى قوزعاپ, ايتارلىقتاي جاڭالىقتار اشىپ بەردى. ەڭ الدىمەن, بۇعان دەيىن عىلىم الەمىندە, تاريحىمىزدا سىرى جۇمباق بولىپ كەلگەن ارىستارىمىز- احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ مۇرالارى مەن ەڭبەكتەرى تۇڭعىش رەت تىلدىك تۇرعىدان تالدانىپ, لايىقتى باعاسىن الدى. اسىرەسە ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاق لينگۆيستيكاسىن دامىتۋداعى, ونىڭ ىشىندە قازاق تەرمينولوگياسىن جاساۋداعى زەردەلى وي-پىكىرلەرى مەن عىلىمي ورنى جان-جاقتى سارالانىپ, دالەلدەندى.

عالىمنىڭ عىلىم, مادەنيەت, ونەر قايرات­كەرلەرىنىڭ ءومىرى مەن شىعارما­شىلىق ەڭبەگىنە ارنالعان ماقالالارى ءوز الدىنا ءبىر توبە. جاس ۇرپاققا ۇل­گى, ونەگە بولار ورەلى ويلارعا تولى ا.بايتۇر­سىن ۇلى, ق.جۇبانوۆ, ءى.كەڭەسباەۆ, س.تال­­­جانوۆ, م.بالاقاەۆ, ءا.قايدار, ز.اح­مەتوۆ, ر.سىزدىق, ش.سارىباەۆ, ت.جان­ۇزا­قوۆ, س.وماربەكوۆ, س.يساەۆ, ر.ءامى­روۆ, ت.قوڭىروۆ, س.قاسقاباسوۆ سياق­تى عالىم­داردىڭ عىلىمي ەڭبەكتە­رىنە تال­دامالىق زەرتتەۋلەرى مەن ءومىرنا­ما­لارىن عانا ايتساق, جەتكىلىكتى بولار.

قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ باستاۋىنداعى ا.بايتۇرسىن ۇلى پەن ق.جۇبانوۆتارداي تىلىمىزدەگى تەرمينولوگيا نەگىزىن العاش رەت قالاعان اتا بۋىن وكىلدەرىنىڭ ىر­گەلى ىستەرىن ىلگەرى دامىتۋعا ۇلەس قوس­قان تەرمينولوگ-عالىم, اكادەميك ومىر­زاق ايتباەۆتىڭ ەسىمى تەرمينولو­گيا تارلانبوزى دەپ عىلىمي ورتادا كەڭ تارادى. وعان سەبەپ جوعارىدا ايتىل­عان قوماقتى ەڭبەكتەرىمەن قاتار, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى جا­نىن­داعى مەملەكەتتىك تەرمينولو­گيا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى, ءارى عالىم-حاتشى رەتىندەگى اتقارعان ءمىنسىز قىز­مەتىندە ايقىن بايقالدى. عىلىمنىڭ ءتۇرلى سالاسىندا ومىرگە كەلىپ, الا-قۇلا قولدانىلىپ جۇرگەن تەرميندەردىڭ ءبىر ىزگە تۇسۋىنە, عىلىمي تۇرعىدان رەتتەلىپ, جۇيەلەنۋىنە دە اتسالىسقانىن ايتساق, ارتىق بولماس. بيولوگيا, فيزيولوگيا, حيميا, فيزيكا, ماتەماتيكا, تەمىر جول, مۋزىكا, سپورت, ادەبيەت, ءتىل ءبىلىمى, پەداگوگيكا, پسيحولوگيا, مەديتسينا, كومپيۋتەر سالاسىنا قاتىستى تەرميندەردى, سوزدىكتەردى رەت-رەتىمەن مەمتەرمينكوم تالقىسىنا سالىپ, تەرمينولوگيا تەورياسىنا ساي ءسوزدى سارالاۋدا جانە ونى قولدانىسقا ەنگىزۋدە ەتكەن ەڭبەگى ەرەكشە. اكادەميك ءو.ايتباي ۇلى ءتىل ءبىلىمى بويىنشا عىلىمي-كادرلار دا­يىنداۋ, جاس مامانداردىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە قولعابىس جاساپ, ۇنەمى ولاردى قولداۋ بارىسىندا دا تىنىمسىز ەڭبەك ەتتى. عالىمنىڭ تىكەلەي عىلىمي جەتەكشىلىك جاساۋىنىڭ ناتيجەسىندە ونداعان شاكىرت­تەرى ديسسەرتاتسيالارىن قورعاپ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دەگەن عى­لىمي دارەجەگە قول جەتكىزدى.

جالپى اكادەميكتىڭ 60 جىلعا جۋىق ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى, جيىنتىعى رەتىندە جارىق كورگەن 5 تومدىق كىتابى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ عىلىمىنا, ونىڭ قازاق ءتىل بىلىمىنە, ءتىپتى تۇركولوگياعا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس, زور تابىس بولىپ باعالانعانى بەلگىلى. گازەت كولەمى كوتەرمەيتىندىكتەن, بۇل جولعى ماقالامىزدا تەك قازاق ءتىل ءبىلى­مىنىڭ تەرمينولوگياسىمەن قاتار, قوعامدىق جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار تەرمينولوگياسى جان-جاقتى زەرتتەلگەن «قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تەرمينولوگيا ماسەلەلەرى» اتتى ەڭبەككە از-كەم توق­تالۋدى ءجون كوردىك.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قازاق تەرمينولوگياسى جايلى العاش رەت پىكىر ايتىپ, زەرتتەۋ جۇمىسىمەن شۇعىل­دانعان قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ قوس الىبى – ا.باي­تۇرسىن ۇلى مەن ق.جۇبانوۆ بولاتىن. ءومىر تالقىسىن باستارىنان كەشىرگەن قوس عۇلاما ءوز ويلارىن اياقتاي الماعانى تاريحتان بەلگىلى. اتا بۋىن وكىلدەرى كوتەرگەن تەرمينولوگيا تەورياسىن ودان ءارى دامىتىپ, كەڭ قۇلاش جايۋىنا جول اشىپ, عۇلامالار اماناتىنا ادال بول­عاندار قاتارىندا العاشقى بولىپ ايتىلاتىن ارداقتى ەسىم – اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆ بولاتىن.

اكادەميك ءوز ەڭبەگىندە قازاق تەر­مينو­لوگياسىنىڭ دامۋى مەن قالىپ­تاسۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, بۇل ماسە­لەنى تياناقتى تالداعان. ونى «تەر­مين جايلى جالپى تۇسىنىك», «قازاق تەر­مينولوگياسىنىڭ جاسالۋ كوزدەرى», «جازۋ جانە تەرمينولوگيا», «تەرمين جاساۋدىڭ نەگىزگى تاسىلدەرى جانە ولاردىڭ قۇرىلىمدىق سيپاتى» اتتى تاراۋلاردان انىق كورۋگە بولادى.

اۆتور قازاق تەرمينولوگياسىن زەرتتەۋ بارىسىندا وزىندىك وي-ءتۇيىن, عىلىمي پا­يىمداۋلار مەن ناقتىلى قورىتىندىلارعا كەلىپ, تەرمينولوگيالىق لەكسيكانىڭ قا­لىپتاسۋى مەن دامۋىن ەكى كەزەڭگە ءبو­لىپ قاراعان. ءبىرىنشىسىن – ءحىح عاسىر­دىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن قازان توڭكە­رىسىنىڭ ارالىعىن الىپ جاتقان العاشقى كەزەڭگە جاتقىزسا, ەكىنشىسىن – ءتىلىمىزدىڭ ادەبيلەنۋ مەن تەرميندەنۋ ساپاسىن مەيلىنشە ۇدەتە تۇسكەن بۇگىنگى داۋىرگە تەليدى.

قازاق تەرمينولوگياسى اتالاتىن تەر­­ميننىڭ, ول ۇعىمنىڭ مەيلىنشە كەڭ ماعىناعا يە ەكەنىنە توقتالا وتىرىپ, اتاۋدىڭ بارلىق عىلىم سالالارى مەن تەحنيكا تارامدارىن, مەرزىمدى ءباسپاسوز بەن راديو, تەلەديدار ءتىلىن, وقۋ-اعارتۋ, ءبىلىم بەرۋ ءىسىن, ءتۇرلى ساياسي, كوركەم, ار­نايى ادەبيەتتەر ءتىلىن قامتيتىن تۇسى­نىكتەر, اتاۋلار جيىنتىعى ەكەنىن باسا ايتادى. بۇعان دالەل رەتىندە 1920 جىلداردان باس­تاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن وتىزدان استام ەكى ءتىلدى تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر جارىق كورگەنىن پاش ەتەدى.

قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ ءتۇزىلۋى مەن قالىپتاسۋىنا سەبەپ بولعان فاك­تور­لاردىڭ ءبىرى جازۋ ماسەلەسى بولسا, قوعامداعى, ومىردەگى وزگەرىستەر (كوللەك­تيۆتەندىرۋ, كونفيسكەلەۋ (تاركىلەۋ), كول­حوزداستىرۋ, يندۋستريالاندىرۋ, وتان قورعاۋ, بەسجىلدىق جوسپار, تىڭ يگەرۋ, عارىشقا ۇشۋ, قايتا قۇرۋ, ت.ب.) تەر­مينو­لوگيالىق جۇيەنىڭ دامۋىنا تىكە­لەي باي­لانىستى بولعانى جۇمىستا باعام­دالادى.

«اقيقاتىندا, تەرمينولوگيانىڭ جاسالۋىنا ەڭ باستى – ەكى ارنا: ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ ءسوز بايلىعى مەن ارقيلى قول­دانۋمەن بايلانىستى قابىلدانعان كىرمە سوزدەر بولدى» دەپ كورسەتۋ دە عالىم ويىنىڭ شىن دا, اقيقات ەكەنىن كورسەتەدى.

تەرمينجاسام پروتسەسىندە ءتول ءتىلى­مىز­دىڭ زاڭدىلىعىنا ءتان ءسوزجاسام ءتاسىلى دە ىزگى ىق­پال ەتكەنىنە توقتالا كەلىپ, اۆتور ولار­دى: 1) سەمانتيكالىق نەمەسە لەكسيكا-سەمانتيكالىق ءتاسىل ارقىلى جاسال­عاندار; 2) مور­فولوگيالىق نەمەسە سينتاكسيستىك ءتاسىل ارقىلى جاسالعاندار دەگەن پىكىرگە كەلەدى.

وسىمەن قاتار, قازىرگى قازاق تەرمينولوگياسى قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ ەڭ كۇردەلى دە ما­ڭىزدى, بولاشاعى زور دەربەس سالاسى بولىپ تابىلادى دەۋى دە اۆتوردىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ نانىمدى ناتيجەسى ەكەنى داۋ­سىز.

جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بويى ءتىل ءبىلىمىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن قاۋ­زاعان, اسىرەسە, تەرمينولوگيا سالاسىنا قوماقتى ۇلەس قوسىپ, ناقتىلى سىڭىر­گەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ەسىمى ەلى­مىز­گە عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى الەمىنە ايگىلى, تەرمينولوگ-عالىم, اكادەميك ومىر­زاق ايتباي ۇلىنىڭ تەرمينولوگيا سالا­سىنداعى تەوريالىق تۇجىرىمدارىن عىلىمعا بوي تۇزەگەن جاس عالىمدار مەن شاكىرتتەرى ودان ءارى دامىتا تۇسەرى كۇمان تۋدىرمايدى.

تەلقوجا جانۇزاق,

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور

كارىمبەك قۇرماناليەۆ,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور