سۋ شارۋاشىلىعى ەلىمىزدەگى ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا. بۇعان بىرنەشە سەبەپ بار دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. اۋەلى سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىن تاراتىپ جىبەرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قوستى. كەيىن دە بىرنەشە ۆەدومستۆونى ارالاپ, قازىر ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستارى مينيسترلىگى قۇرامىنا تۇراقتادى.
ەكىنشى ەلەۋلى فاكتور – كانالدار, سۋ نىساندارى جانە ىشكى سۋ جۇيەلەرى سۋعا قاتىسى جوق مەكەمەلەر مەن جەكە ادامدارعا بەرىلە باستادى. ولار اينالاسى ەكى-ءۇش جىلدا ءىستى اياقسىز تاستاپ كەتتى. قيراعان سۋ عيماراتتارى, ۇيىق باسقان كانالدار مەن سۋ قاشىرتقىلارى, قامىس باسقان, ىستەن شىققان سۋارمالى جەرلەر «مۇراعا» قالدى. اۋدان, وبلىس جانە رەسپۋبليكا دەڭگەيىندەگى سۋعا قاتىسى بار باسشىلار بىرىنەن سوڭ ءبىرى اۋىستى. تەك تۇركىستان وبلىسىنىڭ وزىندە سوڭعى 16 جىلدا 6 باسشىلىق اۋىسىپتى. سونداي-اق ەلىمىزدە سۋ ماماندارىن دايارلايتىن بىردە-ءبىر وقۋ ورنىنىڭ بولماۋى دا ءىستى تۇرالاتىپ تۇر.
اعىن سۋ بويىنشا قازاقستان كوپ ەلدەرگە تاۋەلدى: شىعىستا – قىتايعا, باتىستا – رەسەيگە, وڭتۇستىكتە قىرعىزستان مەن وزبەكستانعا. ماقالادا باستى نازار اۋدارعان ماسەلەمىز – وڭتۇستىكتەگى سۋ پروبلەماسى. بىزگە اعىن سۋ تاشكەنت وبلىسىندا ورنالاسقان شارباق سۋ قويماسىنان شىرشىق وزەنى ارقىلى جەتەدى. قازىعۇرت, سارىاعاش, كەلەستەگى سۋارمالى جەرلەر ۇلكەن كەلەس, زاح, حانىم, ستك جانە ۆتك دەپ اتالاتىن بەس كانال ارقىلى كەلەدى. كەڭەس زامانىنىڭ وزىندە وزبەكستاننان سۋ الۋ پروتسەسى دۇربەلەڭگە تولى بولۋشى ەدى.
XX عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا ماسكەۋ تاپسىرماسىمەن عازالكەنت (قازىرگى ۇلكەن كەلەس) كانالىن سالۋ ءۇشىن تاشكەنت وبلىسىنان 432 گەكتار جەر ءبولىنىپ, ونىڭ 230 گەكتارى تۇراقتى بولىپ بەكىدى. كانال ەكى كەزەكتەن تۇردى. ءبىرىنشى كەزەكتە قازىعۇرت اۋدانىنىڭ 9500, سارىاعاش اۋدانىنىڭ 8 مىڭ گەكتار جەرىن سۋلاندىرۋمەن قاتار, حانىم كانالىنداعى 7500 ەسكى سۋارمالى جەرلەرىنە سۋ قۇبىرى ارقىلى اعىن سۋدى جەتكىزىپ بەرۋ كوزدەلگەن. الايدا ءتۇرلى سەبەپپەن حانىمعا سۋ قۇبىرى جەتكىزىلمەدى. ەكىنشى كەزەكتە ۇلكەن كەلەس كانالى ارقىلى سىيىمدىلىعى 300 ملن تەكشە مەتر بولاتىن داربازا سۋ قويماسىن سالىپ, سارىاعاش پەن كەلەس اۋدانىنىڭ 30 مىڭ گەكتار جەرى يگەرىلۋى ءتيىس ەدى. بۇل جۇمىس تا ورىندالعان جوق. قازاقستان سۋىمىزدى الىپ قويادى دەپ وزبەكستان جاعى نارازىلىق تانىتتى. ءسويتىپ ولار شىرشىق وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنان پاركەنت كانالىن سالىپ, شارباق سۋ قويماسىنان كەلەتىن سۋدى ءبولىپ جىبەردى. 1985 جىلى دا سۋ بەرمەيمىز دەپ بوستاندىق اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى يۋري حايدۋروۆ كانالىمىزدىڭ سۋىن جاۋىپ تاستادى. 1986 جىلى كوكتەمدە تاشوبلۆودحوزعا سۋعا سۇرانىس بەرىپ, ۋزمينەنەرگيا ارقىلى كانالعا سۋ جىبەردىك. ارتىنشا حايدۋروۆ كانالدى تاعى دا جاۋىپ تاستاپ, ماسەلەگە ماسكەۋ ارالاستى. 1987 جىلى ماسكەۋ ءۇش رەسپۋبليكانىڭ سۋىن رەتتەۋ ماقساتىندا تاشكەنت قالاسىنان «سىرداريا» مەكەمەسىن اشتى. ال ەڭبەگى باعالانعان حايدۋروۆ جيزاق وبلىسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا كوتەرىلگەن ەدى. قىسقاسى, سول كەزدەگى سۋ داۋى ءالى كۇنگە جالعاسىپ كەلە جاتىر.
تاۋەلسىزدىك العان سوڭ دا جاعداي جاقسارىپ كەتە قويعان جوق. ال كەلەشەكتە كورشىمىزدەن تىرشىلىك ءنارىن الۋ ءتىپتى قيىنداي تۇسەتىن سياقتى. سەبەبى جىل سايىن قازاقستان جاعىمەن كەلىسپەي, كانالدارداعى سۋدى قىسقارتىپ تاستايدى نەمەسە ءتۇرلى سەبەپ تاۋىپ بىرنەشە كۇنگە جاۋىپ تاستايدى. تاۋەلدىلىكتەن تولىق بولماسا دا ءىشىنارا ارىلىپ, ءوز ەڭسەمىزدى كوتەرۋ ءۇشىن بىزگە سۋ شارۋاشىلىعىمىزدى رەتكە كەلتىرۋگە تۋرا كەلمەك. بۇل ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ الدىمەن سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قۇرىلعانى ابزال. ءسويتىپ ەل اۋماعىنداعى اعىن سۋ مەن اۋىز سۋ, وزەندەر مەن كولدەر, باسقا دا سۋ كوزدەرى وسى مينيسترلىكتىڭ باقىلاۋىنا الىنۋى ءتيىس. ودان سوڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا سۋ ماماندارىن دايارلايتىن فاكۋلتەت اشۋ دا وتە وزەكتى. بىزدە قازىر سۋ ماماندارى جەتىسپەيدى. كوپتەگەن قىزمەتكەردىڭ جاسى زەينەت جاسىنا تاياپ قالعان, ال ءبىرازى زەينەتكە شىقسا دا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر. سوعان قاراماستان جالاقى وتە تومەن دەڭگەيدە. ال اۋدان مەن وبلىس باسشىلارى سۋ شارۋاشىلىعى دەيتىن شارۋاشىلىقتىڭ بار ەكەنىن ءتىپتى ۇمىتىپ كەتكەن بە دەرسىڭ. 2016 جىلدان بەرى وسى سالادا ىستەيتىن بىردە ءبىر مامان مەملەكەتتىك ماراپاتقا ۇسىنىلماعان. سۋ شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن ءوسىرىپ, ولاردى ءتۇرلى مەملەكەتتىك ماراپاتتارعا ۇسىنىپ وتىرۋ دا سالا قىزمەتكەرلەرىن ىنتالاندىراتىنى ءسوزسىز.
مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە شەشىمىن تابۋى كەرەك ىرگەلى جۇمىس رەتىندە ءتورت مەملەكەتتىڭ – قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان جانە تاجىكستاننىڭ ءوزارا كەلىسىمشارت جاساسۋىن ايتار ەدىم. ويتكەنى سىرداريا وزەنىن پايدالانۋدى ءبىز نەمەسە ولار عانا شەشە سالمايدى. وعان ءتورت مەملەكەت تەڭ دارەجەدە ارالاسقانى ءجون. سونىمەن قاتار قازاقستانعا باراتىن كانالداردىڭ سۋىن باقىلاپ وتىرۋ ماقساتىندا تاشكەنتتەگى بۆو «سىرداريا» مەكەمەسىنە جانە قازاقستان ەلشىلىگىنە ماماندارىمىزدى ورنالاستىرۋ دا ءتيىمدى بولار ەدى.
ەرەكشە اتاپ ايتارلىق تاعى ءبىر ماسەلە – كانالداردى بەتونمەن قاپتاۋ جايى. كانالداردىڭ كوپ بولىگىنىڭ بەتونمەن قاپتالماۋى سالدارىنان سۋدىڭ 30-35 پايىزى جەرگە ءسىڭىپ كەتىپ جاتىر. بۇل شامامەن – ميللياردتاعان تەكشە مەتر سۋ. ال ەگەر كانالدار بەتونمەن قاپتالسا وندا ۇنەمدەلگەن سۋدىڭ وزىمەن-اق مىڭداعان گەكتار سۋارمالى جەردى اشۋعا بولادى. ءدال قازىر ماقتاارال اۋدانىنداعى دوستىق, شاردارا اۋدانىنداعى قىزىلقۇم, ارىس-تۇركىستان جانە ۇلكەن كەلەس كانالدارى بەتون جابىندىسىنا مۇقتاج بولىپ تۇر.
اۋىز سۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى وگەم وزەنىنىڭ سۋىن بۇرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل ماسەلەنى 2000 جىلدان بەرى كوتەرىپ كەلە جاتىرمىن. مىسالى, وگەم وزەنىنىڭ سۋىن بۇرۋ ناتيجەسىندە حالىققا تازا اۋىز سۋ ۇسىنۋعا بولادى. وگەممەن قوسا, كەلەس وزەنىن دە بۇرار بولساق, وندا تىنىسىمىز اجەپتاۋىر كەڭىپ قالۋشى ەدى. ەگەر بۇل وي جۇزەگە اسسا, وندا داربازا سۋ قويماسى سالىنىپ, جاڭا جەرلەر يگەرىلەدى. سۋدىڭ كەلۋى جاڭا ەلدى مەكەندەردىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتىپ, ون مىڭداعان ادامدى جۇمىسپەن قامتاسىز ەتپەك. سونداي-اق رەسپۋبليكا كوكونىس تاپشىلىعىن ۇمىتىپ, مىڭداعان گەكتار جىلىجاي سالۋ مۇمكىندىگى تۋادى. بۇل ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرىپ قانا قويماي, اگرووندىرىستى دامىتۋعا دا سەرپىن بەرمەك.
قۋاتبەك سۇلتانوۆ,
سۋ مامانى, زەينەتكەر
تۇركىستان وبلىسى