دونور مەن دوتاتسيالىق وڭىرلەر ءبولىنىسى قانداي؟

رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ دو­نور­لارى – قىزمەت كورسەتۋ سالا­سى دامىعان ەكى ءىرى قالا جانە ەكى مۇنايلى ءوڭىر. ايماق­تىق بيۋد­­جەتتەردەن بولىنەتىن ترانس­فەرت­­تەردىڭ مولشەرى 200 ملرد تەڭ­گەنى قۇرايدى. تەك قانا دوتا­تسيا­عا يەك ارتاتىن وزگە وڭىر­لەر­دىڭ نە­گىزگى كىرىسى ترانسفەرتتەن جي­­ناق­­تالىپ وتىر. 2020-2022 جىل­­­­دار­عا ارنال­عان بيۋدجەتكە زەر سال­­ساق, جاقىن ارادا جاع­داي وز­گەر­­مەي­­تىن سىڭايلى. سوندىقتان ۇكى­­مەت ەندى بۇل قارجىنى قاي وب­­لىس­­تاردان الۋعا بولاتىنىن انىق­­تاۋعا كىرى­سىپ كەتتى. سەبەبى 2021 جىل­دىڭ بيۋد­­جەتىندەگى 200 ملرد تەڭ­گەنىڭ كەم­دىگى قالعان رەتسي­پيەنت اي­ماق­تاردىڭ ەنشىسىندە ەكەنى بەلگىلى.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگىنىڭ بىزگە دايىنداپ بەرگەن مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ءتورت ءوڭىر – الماتى, نۇر-سۇل­تان قالالارى مەن اتىراۋ جانە ماڭ­عىستاۋ وبلىستارى رەسپۋبلي­كا­لىق بيۋد­جەتتىڭ دونورلارى, قالعان 13-ءى − دوتاتسيالىق ءوڭىر.

جالپى, 2020 جىلى وڭىرلەر­دەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ترانس­فەرى 420,1 ملرد تەڭگەنى قۇرا­­عان. بىلتىر رەسپۋبليكالىق بيۋد­­جەتتەن وڭىرلەر بيۋدجەتىنە سۋب­ۆەن­تسيالار 2 104,4 ملرد تەڭگە سو­ماسىندا بەرىلدى. 2020 جىلى جەر­گىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ كىرىس­تەرى (ترانسفەرتتەردى ەسەپكە ال­ما­عاندا) 3 097,9 ملرد تەڭ­گەنى قۇ­رادى. وڭىرلەردىڭ ەكونومي­كا­لىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ماق­سا­تىندا 2020 جىلدان باستاپ جەر­­گىلىكتى بيۋدجەت قورجىنىنا شا­عىن جانە ورتا بيزنەستەن تۇسە­تىن كور­پوراتيۆتىك تابىس سالىعى تۇ­سىمدەرى قوسىلىپ وتىرعان.

ەسكە سالا كەتسەك, 2019 جىلى يگەرىلگەن بيۋدجەت قورىتىندى­سى بويىنشا قا­زاقستاننىڭ دونور­لىق ايماقتا­رىنا الماتى, نۇر-سۇل­تان قا­لالارى مەن اتىراۋ, ماڭ­عىس­تاۋ وبلىستارى كىردى. قار­جى مينيستر­لىگىنىڭ ساي­تىندا جاريا­لانعان اقپاراتقا سايكەس 2019 جىلى الماتى قالاسى رەس­پۋبليكا بيۋدجەتىنە 115,3 ملرد تەڭگە قۇيعان. ودان ارعى جىلدارى دا وڭتۇستىك استانا دونور ايماقتار رەيتينگىندە بىرنەشە رەت كوش باس­تاعان. 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن الماتىنىڭ بيۋدجەتتەگى ۇلەسى 49 پايىزعا (171,7 ملرد تەڭگەگە دە­يىن) ارتادى دەگەن ءۇمىت بولعان. بىراق بىلتىر دونور اي­ماقتارعا, اسى­رەسە نۇر-سۇل­تان مەن الماتى قا­لا­­لارىن­ىڭ بيۋد­­جەتىنە سالىق تو­لەي­تىن شاعىن جانە ورتا كاسىپ­كەر­­لىك­­تىڭ جۇمىسى سايابىر­لاپ قال­دى. دامۋدىڭ كۇرەتامى­رى­نا قان جۇگىرتىپ تۇرعان وڭىر­­لەر باياۋ­لاپ قالسا, وزگە اي­ماق­­تار­دىڭ جاع­دايى تىپتەن كۇردەلەنەتىنىن سەزگەن ۇكىمەت ورتاق بيۋد­­جەتكە تاۋەلدى رەتسي­پيەنت اي­م­اق­­تار­ كوبەيىپ كەت­پەس ءۇشىن الدىن الا قام جاساپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى سترا­تە­گيا­لىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى 6 مەملەكەتتىك ورگانمەن بىرلەسە, ەلدىڭ وڭىرلىك دامۋ ستراتەگياسىن دايىندادى.

دونور ايماقتاردىڭ السىرەۋىنە جول بەرۋگە بولمايدى

نۇر-سۇلتان مەن الماتىنىڭ دونور بولۋىنا كاسىپكەرلەر سەپتى­گىن تيگىزىپ تۇرسا, اتىراۋ مەن اقتاۋ ەكونو­ميكا­سىنىڭ كۇرەتامىرىنا مۇناي «قان جۇگىرتىپ» كەلدى. سا­راپشىلار الماتى وبلىسىنىڭ ەكو­نوميكالىق وسىمىنە قورعاس بە­كەتى مەن الماتى قالاسى ىق­پال ەتەتىنىن, قاراعاندىعا گەو­گرا­فيا­لىق جاعىنان جاقىن ورنا­لاسقان نۇر-سۇلتان ءتيىمدى بولىپ وتىرعانىن ايتادى. مۇنداي مىسالدار الەمدىك تاجىريبەدە كوپ. ايتالىق, اقش ەكونومي­كاسى كاناداعا قۋات بەردى. قىتاي ەكو­نو­ميكاسىنىڭ دامۋى ۆەت­نامدى ۇي­قىدان وياتتى. ال ەو-داعى ەل­دەر­دىڭ دامۋى­­­­نا ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن كورشى قونىس­تانۋى اسەر ەتتى. دەمەك دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى − كورشى ەلدەرگە, ال شوب-تىڭ الەۋەتى ىرگەلەس قالالاردىڭ ەكو­نو­ميكاسىنا دەم بەرەدى.

 ساراپشىلار مەملەكەتتىڭ تابىستى دامۋى – ايماقتىق ساياسات­تىڭ تيىمدىلىگىنە تاۋەلدى ەكە­نىن ايتادى. قازىر الەمدىك تاجى­ري­­بەدە, سونىڭ ىشىندە رەسەي­دە «دونور ايماقتاردىڭ سىرقا­تى» دەگەن تىركەس پايدا بولدى. رەسەي ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىن­شا, بۇل − قاۋىپتىڭ باسى. قا­زىر­گى­دەي ەكو­نوميكالىق جانە پاندە­ميا­لىق داعدارىس كەزىندە دونور اي­ماق­تاردىڭ السىرەۋىنە جول بەرۋگە بولمايدى. اقش-تا تۇ­را­تىن ساراپشى ءۋاليحان تولەشوۆ بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا بۇل ماسەلەنىڭ كۇردەلى ەكەنىن ايتىپ وتىر. سەبەبى قازىر كوپ ەل «ولە جەگەنشە, بولە جە» ەمەس, ء«وز تابىسىممەن بولىسەمىن» دەگەن قاعيداعا بەيىمدەلگەن. وسى رەتتە ۋ.تولەشوۆ اتاپ وتكەندەي, دونور ايماقتاردىڭ نە ءۇشىن السى­رەگەنىن دەر كەزىندە انىقتاپ ال­ماساق, ولاردىڭ ءوزىن ءوزى قامتي المايتىن, تەك دوتاتسيامەن ءومىر سۇرەتىن ايماقتارعا قوسىلۋى لەز­دە-اق. سوندىقتان ماسەلەنى دەرەۋ قولعا الىپ, ناقتى شەشىمدەر قابىل­داۋ قاجەت. ايماقتار دا­مۋى­نىڭ كەنجەلەپ قالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – اكىمدەرگە باستاعان ءىسىن سوڭىنا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بە­رى­لە بەرمەيدى. ەكىنشىدەن, بيزنەس-كليماتتىڭ تارتىمدىلىعى دا كوپ ماسەلەنى شەشەدى. مىسالى, الماتى مەن نۇر-سۇلتاننىڭ بيزنەس-كليماتىنىڭ تارتىمدى بولۋىنا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءمان بەرىلگەنىمەن, وزگە ايماقتارعا ءدال سونداي كوڭىل بولىنە بەرمەي­دى. بۇل رەتسيپيەنت قالالاردىڭ قاتارىن كوبەيتۋگە اكەلىپ وتىر. رەسەي تاجىريبەسىنە زەر سالساق, 2020 جىلدىڭ قورتىندىسى بو­يىنشا مۇندا دونورلىق ايماقتار سانى ازداپ قانا قىسقارعان, بىراق ولاردىڭ كوپشىلىگى 2020 جىلدى تاپشىلىقپەن اياقتاپتى. بۇل دەگەنىڭىز ولاردىڭ الداعى ۋاقىتتا دونور بولۋ مۇمكىندىگى شەكتەلىپ كەلە جاتىر دەگەن ءسوز. بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق قىسقارىپ, دوتاتسيا­دا وتىرعان ايماقتار ال­دىن­داعى مىندەتتەمەلەر ۇلعاي­عان. ACRA ساراپتامالىق اگەنت­تىگى 2021 جىلدىڭ العاش­قى توق­سانىندا دونور ايماقتار­دىڭ سانى 2019 جىلدىڭ وسى كە­زەڭىمەن سالىستىرعاندا ۇشەۋگە كەمى­گەنىن بايقاعان. «بىزگە دە دونور ايماقتاردى, ءوزىن ءوزى اسى­راپ وتىرعان وڭىرلەردى زەرتتەي­تىن ور­تا­لىقتار قاجەت. بۇل ماسەلە قازاق­­ستاندا كەشەندى تۇردە زەرت­­­تەل­­مەيدى, ۇكىمەتتىڭ ەكو­نومي­­كا­­لىق بلوگى تەك قۇرعاق مالى­مەت­­تەر­­مەن عانا شەكتەلەدى. مىسا­لى, وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىن­دا شىمكەنت جانە اقتوبە قالا­لارى 2025 جىلعا قاراي دونور اي­­ماق­­تاردىڭ قاتارىنا قوسىلا­تى­نى ايتىلدى. بىراق وعان قانداي جاع­دايلار نەگىزگە الىنعانى تۇسىن­دىرىلمەدى», دەيدى ۋ.تولەشەۆ.

ونىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە جەر­گىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ فۋنك­تسياسى ءالى تولىق جۇزەگە اسىرى­لا قويعان جوق. مەملەكەتتىك باس­قا­رۋ جۇيەسى دامىعان ۋنيتارلى ەلدەردە كەز كەلگەن قالا ءوز بيۋد­جە­تىن ءوزى باسقارادى. ال ەلى­مىز­دە قىسقارعان بيۋدجەتتىڭ اسەرى ەلى­مىزدىڭ بارلىق ايماعىندا قاتار سەزى­لەدى. قولدانىستاعى ەكونو­ميكالىق مودەل ەسكىرگەن. ونى قايتا جاڭارتۋ كەرەك. «باسى ار­تىق شىعىن مەن ارتىق شتات ءاربىر قالانىڭ جەكە-دارا دامۋىن تەجەيدى. ۇكىمەت ءوزىن ءوزى باس­قارۋ­دىڭ حالىقارالىق تارتىپ­تەرىن ەنگىزۋى كەرەك. ەلدەگى ەكونو­مي­­كالىق قۇرىلىم دا نارىق زاڭى­نا قايشى: بيۋدجەت تومەننەن ەمەس, جوعارىدان بەكىتىلەدى. باسقا­شا ايتقاندا, تۇركىستاننىڭ شالعاي اۋداندارىنىڭ تاعدىرى ورتالىق­تا شەشىلەدى», دەيدى ۋ.تولەشەۆ.

ال ساراپشى بەيسەنبەك زيا­بەكوۆ مەملەكەتتىڭ ايماقتىق دا­مۋى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار با­عىت ەكەنىن ايتادى. مۇن­دا­عى بولماشى قاتەلىكتىڭ ءوزى مەملەكەتتىڭ بىرتۇتاستىعىنا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى دوتاتسيادا وتىرعان ايماقتاردى قاتارعا قوساتىن مۇمكىندىكتەردى ۋىستان شىعارىپ الماۋ قاجەت. وسى وڭىرلەردى سۋبسيديا ارقىلى العا جەتەلەيمىز دەگەن وي − اقىلدى شەشىم ەمەس. بۇل «سۋبسيديا ارقىلى ىلدەبايلاپ كۇن كورەمىز» دەگەن ماسىلدىق پيعىلدى ودان ءارى تەرەڭدەتىپ جىبەرەدى. دۇرىسى, ەڭ ارتتا قالعان ايماقتى سالىقتىڭ بارلىق تۇرىنەن بوساتىپ, سول ارقىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى كولەڭكەدەن الىپ شىعۋدىڭ قامىن جاساۋ كەرەك. «قازاقستاننىڭ ءار تۇكپىرىندە تۇراتىن حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭ­گەيىن از دا بولسا تەڭەستىرۋ ءۇشىن مەملەكەت كىرىستەردى قايتا ءبولۋ تەتىكتەرىن قولدانادى. قارجىنى باي وڭىردەن الىپ, تۇرمىسى تومەن ايماققا بە­رەدى. مۇنىڭ تەتىكتەرى بيۋدجەت كودەكسىندە دە ناقتى ايتىلعان. تىم اۋىر بولسا دا ۇكىمەت وسىنداي قادامدارعا بارۋى كەرەك. سوندا جەرگىلىكتى اكىمدەر شوب-تىڭ جۇمىس ىستەۋىنە مۇددەلى بولادى. ءبىز وسىنداي باستامالار ارقىلى جاعدايى سىن كوتەرمەيتىن ايماقتاردىڭ مۇشكىل ءحالىن تۇزەپ الا الامىز», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

دونور قاتارىنا ەنگەن 4-5 ايماقتان وزگەسىنىڭ كەنجەلەپ قالۋى ەكونو­ميكالىق ساياسات ءۇشىن دە, الەۋمەتتىك احۋال ءۇشىن دە ءتيىم­دى ەمەس. تاريحي ولشەممەن ال­عان­دا, كەيبىر وڭىرلەردە تابيعي رە­سۋرس­تار, ينفراقۇرىلىم, ونەر­كاسىپتىك ءوندىرىس, اسكەري ورتا­لىق­تار بار, باسقاسىندا جوق. تيى­سىنشە, كەيبىر ايماقتاردىڭ تابىسى جاقسى, ال كەيبىرىندە كىرىس از. قايسىبىر وڭىرلەردە كەدەيلەر كوپ. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, قازاقستاندا تۇرمىسى ناشار حالىق ۇلەسى 2020 جىلدىڭ سوڭعى توقسانىندا 4 پايىزدى قۇراعان. كەدەيلىك دەڭگەيىنىڭ ەڭ جوعارى كور­سەتكىشى تۇركىستان (9,8 پايىز), ماڭعىستاۋ (5,8 پايىز) جانە جامبىل (5,2 پايىز) وب­لىس­تارىندا بايقالعان, ال ەڭ تو­مەنى نۇر-سۇلتان قالاسىندا (1,1 پا­يىز) تىركەلگەن. بۇل دا − دونور مەن دوتاتسيا وڭىرلەردى ايقىن­دايتىن كورسەتكىش. ويت­كەنى بيۋدجەتكە ۇلەس قوساتىن – جۇمىس ىستەيتىن ەكونوميكالىق بەلسەن­دى توپتىڭ تابىس سالىعى. سون­­دىق­تان تۇر­عىن­داردىڭ ايلىق تابى­سى جو­عارى ايماقتار – دونور, جال­اقى­سى تومەن بولسا, دوتا­تسيادا وتىرعان ايماق دەپ قاراس­تىرىلادى.

دونورلاردى ءوسىرۋدىڭ جولى قانداي؟

ءاربىر وبلىس ءوز كۇنىن ءوزى كورۋى ءۇشىن شي­كىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن قۇ­تى­­لىپ, ادام كاپيتالىن جەتىل­دىرۋى كەرەك. سونداي-اق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىس­تارى ارقىلى جاڭا تەحنولوگيا­لاردى قۇرىپ, تاۋارلار ءوندىرۋدى جولعا قويۋ كەرەك. بۇل – ءىجو ءۇشىن سار­قىلمايتىن رەسۋرس. رەسپۋبليكالىق ماڭى­زى بار قالالاردان باستاپ, وبلىس­تار مەن اۋ­دان­دارعا وڭىرلىك پروب­لە­مالاردىڭ ەڭ ءتيىمدى شەشىمدەرىن ۇسىنا الا­تىن كرەاتيۆتى اكىمدەر­دى سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ دە ماڭىز­دى. «بۇل ماسەلەنى رەتتەۋدىڭ جولى جەر­گىلىكتى وڭىرلەردىڭ ءوزىن ءوزى باس­قارۋدىڭ مۇمكىندىگىنە بايلانىس­تى. بىراق 2014-2015 جانە 2020 جىلدارداعى قيىنشىلىققا بايلانىستى بۇل جۇيەنى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن بولمادى», دەيدى ەكونوميست ساپارباي جوباەۆ.

2020 جىلدىڭ باسىنان باس­تاپ وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ مەم­لە­كەتتىك باع­دار­لاماسىنىڭ ەكىن­شى بەسجىلدىعى ىسكە قوسىلدى. الداعى بەس جىلدا ۋربانيزاتسياعا نازار اۋدارىلادى. ءتورت ءىرى اگلو­مەراتسيا – نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت جانە اقتوبە شاھار­لارىن دامىتۋعا كوڭىل بولىنەدى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگى­نىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى جوسپارىنا سايكەس قالا­لار­دىڭ دامۋىنا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە اۋىل­دىق ەلدى مەكەندەرگە دە نازار اۋدارىلادى. ساراپشىلار وسى جۇمىستار ناتيجەلى جۇرگىزىلسە, دونور ايماقتاردىڭ قاتارى دا وسە­تىنىن ايتىپ وتىر.

الماتى