قازاق حالقىنا ادىلەتتى قوعام, وركەنيەتتى ەل مەن دامىعان ورتا تۋرالى تۇسىنىك جات ەمەس. قاي زاماندا بولسىن حالقىنىڭ ءال-اۋقاتى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتىپ, جايلى ءومىر ءسۇرۋىن اڭساعان تۇلعالار از بولعان جوق. جۇرتىنىڭ داۋلەتتى ءومىر سۇرۋىنە ىقىلاستى بولعان ارىستاردىڭ اسقاق ارمانى مەن بيىك ماقساتى بۇگىنگى ۇرپاققا وسيەت بولىپ جەتكەندەي.
كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىنداعى وركەنيەت باستاۋىنىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە ەكەنى بارشاعا ايان. الىمساقتان مامىراجاي زاماندى ارمانداعان اتا-بابامىزدىڭ بۇل تىلەگى – ادامزاتتىڭ عاسىرلار بويعى ماقساتى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ۇلى دالانىڭ تورىندە ادىلەتتىلىكتى ومىرلىك مۇراتىنا اينالدىرعان اياز بيدەن باستاپ, جەلماياعا ءمىنىپ جەرۇيىقتى ىزدەگەن اسان قايعى, ىزگىلىكتى قوعام قاعيدالارىن تايعا تاڭبا باسقانداي ايشىقتاعان ويشىل ءال-فارابي, تاۋەلسىز عىلىمعا, ۇلتتىق سالت, داستۇرگە نەگىزدەلگەن زاڭعا سۇيەنە وتىرىپ, جاپونيانىڭ ۇلگىسىندەگى وزىق مەملەكەت قۇرۋدى اڭساعان ءاليحان بوكەيحانعا دەيىن – ءبارى-ءبارى وسى جولدا, حالقىنىڭ «قوي ۇستىندە بوزتورعاي ۇيالاعان زاماندا» ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتتى.
بۇل ىزگى تىلەك بۇگىنگى قازاقستاننىڭ دا باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ جالعاسىن تاپتى. ءححى عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي, ياعني 2050 جىلى ەلىمىز الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ ءبىرى بولۋدى ماقسات ەتەدى. سول جولدا وزگەلەرگە قاراپ بوي تۇزەپ, وتكەنىن باعامداپ, بولاشاققا نىق سەنىممەن قارايدى.
ءبىز وركەنيەتتى دەپ جۇرگەن ەلدەر نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟ بارلىعىمىز بىلەتىندەي, ولار ەڭ الدىمەن دامىعان ەكونوميكاسىمەن, وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا تەحنولوگيالىق وزىق ينفراقۇرىلىمىمەن وق بويى الدا تۇرادى. ودان بولەك, ادام الەۋەتىنىڭ دامۋ يندەكسى (HDI), ساياسي تۇراقتىلىق, ىشكى جالپى ءونىم, يندۋستريالاندىرۋ مەن پىكىر بوستاندىعى سەكىلدى دامىعان قوعامنىڭ قۇرامداس قۇندىلىقتارى قاتار جۇرەدى. دامىعان ەلدى انىقتاۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلى كۇردەلى بولعانىمەن, سايىپ كەلگەندە, ءومىر سۇرۋگە ەڭ جايلى قوعامدى تاڭداۋدى كوزدەيدى. بۇۇ-نىڭ ادام الەۋەتىنىڭ دامۋ يندەكسى بويىنشا ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەكولوگيا, دەموگرافيا, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى جانە وزگە دە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە بايلانىستى مەملەكەتكە 0 مەن 1 اراسىندا باعا بەرىلەدى. ماسەلەن, قازاقستان 2019 جىلعى رەيتينگتە 0.825 كورسەتكىشپەن 189 ەلدىڭ ىشىندە 51-ورىندا تۇر. رەسەي ەلىمىزدەن ءبىر ساتىعا, تۇركيا ەكى ساتىعا تومەن, ال ورتالىق ازياداعى وزگە ەلدەر 100-دەن تومەنگى ورىندارعا جايعاسقان. دامىعان وتىز ەلگە ەنگەن نورۆەگيا, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيامەن سالىستىرعاندا بىردەن كوزگە تۇسەتىن دەرەكتەر قاۋىپسىزدىككە بايلانىستى ەكەن. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەلدە ادام ءولتىرۋ دەڭگەيى 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا 5,1-ءدى قۇرايدى. ال بۇل كورسەتكىش جوعارىدا ايتقان دامىعان ەلدەردە 0,6-دان اسپايدى. ادام الەۋەتىنىڭ دامۋ يندەكسى بويىنشا 120-ورىندا تۇرعان قىرعىزستاننىڭ وزىندە كىسى ءولتىرۋ بىزدەن ەكى ەسە تومەن (2,2). سۋيتسيد بويىنشا دا جاعداي ءماز ەمەس. بۇۇ-نىڭ 2016 جىلى جاريالاعان مالىمەتىنە سەنسەك, قازاقستاندا 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا 47,8 ادام (ونىڭ 7,7-ءى – ايەلدەر, 40,1-ءى – ەرلەر) ءوز-وزىنە قول جۇمساعان. بۇل – ورتالىق ازياداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش, كورشىلەس ەلدەردە بۇل سان 20 ادامنان اسپايدى. بۇل رەتتە ەلدەگى قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ تومەن دەڭگەيى ءبىزدى وركەنيەتتى ەلدەر تىزىمىندە ارتقا تارتىپ تۇرعانداي. ال قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. كەز كەلگەن قوعام ءتىرى اعزا سەكىلدى ۇيلەسىمدە جۇمىس ىستەيتىنىن دامىعان ەلدەر مىسالىنان انىق كورۋگە بولادى. جەكەلەگەن سالالار ەمەس, مەملەكەت تۇتاس دامىعاندا عانا وزىق 30 ەلدىڭ ءبىرى بولۋ ماقساتى ورىندالاتىنى انىق.
ال وسى الەمگە ۇلگى بولىپ وتىرعان وركەنيەتتى ەلدەردىڭ نەندەي ەرەكشەلىگى بار؟ جەتىستىككە جەتۋدىڭ قانداي دا ءبىر ءتيىمدى ءتاسىلى بار ما؟ ادەتتە جاڭا باعدارلاما نە جوبانى جۇزەگە اسىراردا مىندەتتى تۇردە شەتەلدىك تاجىريبەنى زەرتتەيتىنىمىز بار. تۋرا سول سەكىلدى دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن ءبىلۋ ماقساتىندا سول مەملەكەتتەردە تۇراتىن وتانداستارىمىزدى سوزگە تارتىپ كورگەن ەدىك.
بۇۇ-نىڭ ەسەبى بويىنشا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ وزىق ەل بولىپ ەسەپتەلەتىن نورۆەگيادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان يرما ەگىنباەۆا مەملەكەتتىڭ مۇناي مەن گاز وندىرۋدەگى جەتىستىكتەرى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ەداۋىر ۇلەس قوسقانىن العا تارتادى.
– نورۆەگيادا تەڭىز تەحنيكاسى سالاسى قارىشتاپ دامىپ كەتكەن. سولتۇستىك تەڭىز كەنىشىندەگى تابيعي رەسۋرستاردى ءوندىرۋ ءۇشىن ارنايى گراۆيتاتسيالىق پلاتفورما قۇرىلعان. بۇل زاماناۋي ينجەنەرياداعى ايرىقشا زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى. ياعني نورۆەگيا جەر قويناۋىنداعى بايلىق قورىن ونەركاسىپتىڭ دامۋىمەن عانا ەمەس, عىلىم سالاسىنىڭ ىلگەرىلەۋىمەن دە ۇشتاستىرا بىلگەن, – دەيدى تەڭىز تەحنيكاسى مەن تەحنولوگياسىن زەرتتەۋشى ي.ەگىنباەۆا.
وزىق تەحنولوگيانى قولداناتىن الپاۋىت كومپانيالار دا نورۆەگيا ەكونوميكاسىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرگەنىن العا تارتقان وتانداسىمىز ءوزى قىزمەت ەتەتىن Jotun بوياۋ شىعاراتىن كاسىپورىندى مىسالعا كەلتىردى. XX عاسىردىڭ باسىندا قۇرىلعان كومپانيا ءوز جۇمىسىندا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن كەڭىنەن اينالىسادى ەكەن. ناتيجەسىندە, تەڭىز كەمەلەرىن ءشىرىپ كەتۋدەن, ءۇي قابىرعالارى مەن ءزاۋلىم عيماراتتاردى كۇن ساۋلەسىنەن, ءتۇرلى اۋا رايىنان قورعايتىن, قورشاعان ورتاعا قاۋىپسىز بوياۋ ونىمدەرى بۇكىل الەمدە جوعارى سۇرانىسقا يە بولادى. يرمانىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى ونەركاسىپ عىلىمي زەرتتەۋلەر سالاسىن دا العا جەتەلەيدى.
دامىعان ەلدەردىڭ ونەركاسىپ سەكتورىنان گورى قىزمەت كورسەتۋ سالاسى الدەقايدا الدا بولۋى كەرەك دەسەك, نورۆەگياداعىداي ءىرى ءوندىرىس ورىندارى وزدىگىنەن دامىپ جاتقان عىلىم سالاسىنىڭ ىلگەرىلەۋىنە سەبەپكەر بولسا, قۇبا-قۇپ. وتانداسىمىز دا قازاقستانداعى زەرتتەۋشىلەردىڭ وندىرىسكە, تاجىريبەگە كەڭىنەن تارتىلعانىن قالايتىنىن جەتكىزدى. يرما «ەلدەگى عىلىمدى دامىتۋدىڭ باستى جولى – قولدانىسقا ەنگىزۋ» دەگەن پىكىردە.
وركەنيەتتى ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان حالىقتىڭ ءومىر جاسى دا ۇزاق بولادى. ماسەلەن, قازاقستانداعى ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 72,9 جاس بولسا, نورۆەگيا حالقى ورتا ەسەپپەن 82,4, جاپوندار – 84,6, وڭتۇستىككورەيالىقتار – 83 جاس ءومىر سۇرەدى.
وتانداسىمىز نورۆەگ حالقى سپورتقا جاقىن ەكەنىن ايتادى.
– ولاردىڭ دەنە شىنىقتىرۋعا دەگەن كوزقاراسى ەرەكشە. قىس بولسا ۇلكەنى مەن كىشىسى شاڭعى, كونكي تەۋىپ, دەمالىستارىن تازا اۋادا وتكىزەدى. 3-4 جاسار بالدىرعانداردىڭ كوبى شاڭعىنى شەبەر مەڭگەرگەن. حالىق اراسىندا «نورۆەگ سابيلەرى شاڭعى كيىپ تۋادى» دەگەن ءازىل اڭگىمە ءجيى ايتىلادى,– دەيدى يرما.
وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى مەن قۇندىلىقتارىن مەملەكەتتىڭ دامۋ جولىندا ءتيىمدى قولدانا بىلگەن مىسال از ەمەس. ماسەلەن, جوعارىدا ءسوز ەتكەن ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان بولاشاعىنا سەنىم ارتىپ, بوي تۇزەگەن, الەمدەگى ءۇشىنشى ءىرى ەكونوميكا يەسى جاپونيا – باتىس قۇندىلىقتارىنا جۇتىلماي, ءوز ەرەكشەلىگىن ايشىقتاي وتىرىپ, اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق جەتىستىككە جەتكەن ساناۋلى ەلدىڭ ءبىرى. جاپونيا تۋرالى ايتقاندا, حالىقتىڭ وزگەگە ۇقسامايتىن ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسىن اينالىپ ءوتۋ قيىن. كايدزەن, يكيگاي سىندى بىردەن ەستىگەندە تۇسىنۋگە قيىن ۇعىمدار تۇتاس ءبىر جۇرتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ جولىن سيپاتتايدى. كايدزەن – قازاقشا «جاقسى جاققا وزگەرۋ» دەگەندى بىلدىرەتىن جۇيە جەتىستىككە ءبىر كۇندە جەتەمىن دەگەندەردىڭ ويىن جوققا شىعارادى. جاپوندىق جۇيە بويىنشا ءبىر بەلەستى باعىندىرۋ – ءبىر كۇننىڭ ەمەس, جۇيەلى ءارى كۇندەلىكتى شاعىن ارەكەتتەردىڭ ناتيجەسى. بۇكىل الەم قىزىعاتىن «يكيگاي» ۇعىمى – ابايشا ايتقاندا «سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا, بار قالان!» دەگەنگە سايادى. ياعني مىنا ومىردە باقىتتى بولۋدىڭ كىلتىن تاۋىپ, تەپە-تەڭدىكتى ساقتاي بىلگەن ادام ءوز «يكيگايىن» تاپتى دەۋگە بولار. ودان بولەك, ءوزىڭدى وزگەمەن سالىستىرماۋدى ۇيرەتەتىن جانە وزگە دە جاپون حالقىنىڭ فيلوسوفياسى كۇننەن-كۇنگە تانىمال بولىپ كەلەدى. وسى سەكىلدى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن برەندكە اينالدىرعان جاپونيا ۇلگىسى وركەنيەتتى ەل اتانۋ ءۇشىن باتىسقا ەلىكتەۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن, كەرىسىنشە ءوز سارا جولىڭدى تابۋ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى.
ۇلتتىق ءداستۇر, مادەنيەت پەن بۇگىنگى زاماننىڭ تالابى – جاڭا تەحنولوگيا اراسىندا وزىندىك ۇيلەسىم تاپقان ەلدەردىڭ ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەنىنە كۋامىز. وسى رەتتە سوڭعى جىلدارى مادەني ەكسپورتتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتكەن وڭتۇستىك كورەيانى ايتپاي كەتپەسكە بولماس. كورەي كينوسى مەن مۋزىكاسىنىڭ وسىنشاما تانىمال بولۋىنىڭ سىرى نەدە؟ «كورەيا تولقىنى» دەگەن اتاۋعا يە بولعان قۇبىلىس 1980 جىلدان باستالعان. XXI عاسىردا مادەنيەت پەن ءتۋريزمنىڭ باستى ەكسپورتشىلارىنىڭ بىرىنە اينالعان تۇستا وڭتۇستىك كورەيانىڭ تابىسى دا ەسەلەنە ءتۇستى. مادەنيەت يندۋسترياسىن دامىتۋعا مەملەكەتتىڭ ءوزى قولداۋ ءبىلدىرىپ, شىعارماشىل توپتارعا ءتۇرلى سۋبسيديا بەرىپ, جاڭا باستامالارعا قارجىلاي كومەك كورسەتىپ وتىرعان. مادەني ەكسپورتتى مەملەكەتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدىرعان مەملەكەت الەمدى «جۇمساق كۇش» ارقىلى جاۋلاۋدى ماقسات ەتكەندەي.
وڭتۇستىك كورەيادا وقىپ, ەلگە ورالعان سوڭ كورەي مادەني ورتالىعىندا قىزمەت ەتكەن وتانداسىمىز ايجان سماعۇل وڭتۇستىك كورەيا K-pop, K-drama باعىتتارىنداعى جەتىستىگىنەن كەيىن وزگە سالالاردى دا قولعا الا باستاعانىن ايتادى.
– قازىر وڭتۇستىك كورەيا مەديتسينا, كوسمەتولوگيا جانە تۋريزم سالالارىنا كوپ كوڭىل بولە باستادى. سۇرانىس تا جوعارى ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. كورەي كوسمەتيكاسى قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە ساتىلادى. قازاقستانداعى كورەي مادەنيەت ورتالىعىندا جۇمىس ىستەگەن كەزدە مۋزىكا مەن فيلمدەرىنىڭ اسەرىنەن جاستاردىڭ كورەي ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەگەن قۇلشىنىسىن بايقادىم. مەكتەپ تۇلەكتەرى سول ەلدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋگە تالپىنادى. سوندا وقىپ, جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىندەرى دە كوپ,– دەيدى ايجان.
ەل بەينەسىن اسكەري كۇش نەمەسە ەكونوميكالىق قۋات ارقىلى قالىپتاستىرۋدان گورى مادەنيەت پەن ونەر, شىعارماشىلىق ارقىلى تانىستىرۋدىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. ءبىر جاعىنان, قازاقستاننىڭ قازىرگى جاعدايى وسىعان وتە ۇقساس سەكىلدى. ەلىمىز سوڭعى جىلدارى كورشىلەس ەلدەر اراسىندا, تمد اۋماعىندا شىعارماشىلىقتىڭ وتانىنا اينالىپ ۇلگەردى. تەك بۇل – مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا ەمەس, ينتەرنەت پەن دارىندى جاستاردىڭ تالپىنىسىنان تۋعان جەتىستىك. وسىعان دەيىن رەسەيلىك ءونىمدى تۇتىنىپ كەلگەن جاستار ەندى وتاندىق, قازاق تىلىندەگى كونتەنتكە قىزىعۋشىلىقپەن دەن قويا باستادى, ءتىپتى وزگە ەل تۇرعىندارىن ارباپ الاتىن دەڭگەيگە كوتەرىلدى. وڭتۇستىك كورەيا ۇلگىسىمەن ەلىمىزدىڭ دارىندى جاستارى قازاق مادەنيەتىن الىس-جاقىن شەتەلگە ەكسپورتتاي باستادى دەۋگە دە بولادى.
بابالار اڭساعان وركەنيەتتى قوعامنىڭ ىرگەتاسى قازاق دالاسىندا الدەقاشان سالىنىپ, العىشارتتارى ايقىندالعان. جاستاردىڭ ءىلىم مەن ءبىلىم كوكجيەگى كەڭىپ, عىلىمعا دەگەن ىقىلاسى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. ىبىراي ءالتىنساريننىڭ كەزىندە «ونەر-ءبىلىم بار جۇرتتار, تاستان ساراي سالعىزدى, ايشىلىق الىس جەرلەردەن, جىلدام حابار العىزدى...» دەپ سيپاتتاعان قوعامى بۇگىندە عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرىپ, ادام بالاسى سەنگىسىز جەتىستىكتەرگە جەتتى. ۇلى بابالاردىڭ اماناتىن ارقالاعان قازىرگى ۇرپاق قازاقستاندى الەمنىڭ ەڭ وزىق ەلدەرىنىڭ بىرىنە اينالدىراتىنا ءشۇباسىز سەنۋ ازدىق ەتەدى, بۇل جولدا ءار ادام ءوزىن دامىتۋ ارقىلى ورتاق مۇراتقا تيتتەي دە بولسىن ۇلەسىن قوسا الادى. ول ءۇشىن «ونەر-ءبىلىم بار جۇرتتاردىڭ» ونەگەسىن جۇزەگە اسىرعان ابزال.