ۇلتتىق حالىق ساناعى: ۇپاي تۇگەندەلەتىن تاريحي ءسات

ۇلتتىق ساناقتى ۇيىمداستىرۋ باستالدى

– ءاليحان اسحان ۇلى, العاشقى سۇرا­عى­مىزدى سىزگە قويساق دەپ وتىرمىز. جۋىردا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2021 جىلعى ۇلتتىق حالىق ساناعىن جۇرگىزۋ جونىندەگى ارنايى كوميسسيا­ قۇرىلعان بولاتىن. وسى كوميس­سيا­نىڭ توراعاسى رەتىندە كوميسسيا جۇ­مىسىنىڭ نەگىزگى ماقساتىن قالاي ءتۇسىن­دىرىپ بەرە الاسىز؟

ءاليحان سمايىلوۆ:

– ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعانداي, ەلىمىزدە قازاقستان حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناعىن ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋ بارىسىندا ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە نۇسقاۋلىق ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. كوميسسيا جۇمىس بارىسىندا ۇلتتىق حالىق ساناعىن ۇيىم­داس­تى­رۋ مەن وتكىزۋ كەزىندە تۋىندايتىن ۇيىم­داستىرۋشىلىق ماسەلەلەر مەن پروب­لەمالاردى شەشۋ جونىندە ۇسى­نىس­تاردى ازىرلەيدى, سونداي-اق ورتا­لىق اتقا­رۋشى جانە باسقا دا مەملە­كەت­تىك ورگاندارمەن جانە ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايدى.

– ۇلتتىق حالىق ساناعىن وتكىزۋ كە­زىندە قانداي قاۋلىلار مەن شەشىم­دەر­گە, قانداي باعدارلامالارعا سۇيە­نە­­سىزدەر؟

نياز كوشكىمباەۆ:

– ۇلتتىق حالىق ساناعىن وتكىزۋ كەزىندە 2015-2024 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭ­دە ءاربىر مۇشە مەملەكەت كەمىندە ءبىر حالىق جانە تۇرعىن ءۇي قورى ساناعىن وتكىزۋگە شاقىرىلعان بۇۇ-نىڭ 2020 جىلعى حالىق ساناعى جانە تۇرعىن ءۇي قورى جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك باع­دار­لا­ماسىنا, تمد مەملەكەتتەرى باسشىلارى كەڭەسىنىڭ تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردە 2020 جىلعا بارىنشا جاقىن مەرزىمدە كەزەكتى حالىق ساناعىن وتكىزۋ تۋرالى شەشىمىنە, قازاقستاننىڭ «مەملەكەتتىك ستاتيستيكا تۋرالى» زاڭى­نا, ۇكىمەتتىڭ 2010 جىلعى 11 قازان­داعى «ۇلت­تىق ساناقتاردى جۇرگىزۋ قاعي­دا­­سى مەن مەرزىمدەرى تۋرالى» №1049 قاۋلىسىنا, سونداي-اق ۇكىمەتتىڭ 2019 جىلعى 19 ماۋسىمداعى «2020 جىلى حا­لىق­تىڭ ۇلتتىق ساناعىن وتكىزۋ تۋرالى» № 419 قاۋلىسىنا, ءىس-شارالار جوسپارىنا سۇيەنەمىز.

– ۇلتتىق حالىق ساناعىن ۇيىمداس­تى­­رۋعا, وتكىزۋگە بايلانىستى دايىن­دىق جۇمىستارى باستالدى ما؟

نياز كوشكىمباەۆ:

– قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق دايىندىق ءىس-شارالارى اياقتالدى. ءتيىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى, 2021 جىلى حالىق ساناعىن وتكىزۋ جوس­پارى بەكىتىلدى. ساناق ماقساتتارى ءۇشىن تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى بار­لىق قاجەتتى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇرگىزىلدى. ساناق قۇجاتتاماسى دا­يىن­­دالىپ, وڭىرلەرگە جىبەرىلدى جانە قانات­قاقتى ساناق جۇرگىزىلدى.

– ۇكىمەتتىڭ بۇل اۋقىمدى ناۋقانعا دايىندىعى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟

ءاليحان سمايىلوۆ:

– وسى جىلعى 10 اقپاندا 2021 جىلى قازاقستان حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناعىن دا­يىن­داۋ مەن وتكىزۋگە بايلا­نىستى ۇيىم­داستىرۋشىلىق جانە نۇسقاۋشىلىق ماسەلەلەردى شەشۋ جونىندەگى ارنايى كوميسسيانىڭ ەڭ العاشقى وتىرىسى ءوتتى. وندا ورتالىق مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ حا­لىق ساناعىن وتكىزۋ جونىندەگى بەكى­تىلگەن ءىس-شارالار جوسپارىنىڭ تار­ماق­تا­رى­نىڭ ورىندالۋى جانە جالپى ساناققا دايىندىق بارىسى تالقىلانىپ, قاجەتتى حاتتامالىق تاپسىرمالار بەرىلدى.

– كوميسسيا ءوز جۇمىسىن باستاعان سوڭ ۇلتتىق حالىق ساناعىن وتكىزۋ كۇنى دە بەكىتىلگەن بولار؟ نياز جەڭىس­ ۇلى, تاقىرىپتى ودان ءارى ءوزى­ڭىز تار­قاتىپ بەرسەڭىز. دايىندىق كە­زىن­­دە قانداي ماسەلەلەر ەسكەرىلەدى؟ سا­ناق جۇرگىزۋگە جاۋاپتى جۇمىس ورگاندارىنا توقتالا كەتسەڭىز؟

نياز كوشكىمباەۆ:

– قازاقستاندا ۇلتتىق حالىق ساناعىن 2021 جىلدىڭ قازان ايىنىڭ 1-30 كۇندەرى ارالىعىندا وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. حالىق ساناعىن وتكىزۋگە دايىندىق بارىسى پاندەميا شەكتەۋلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جۇرگىزىلەتىن بولادى. وسى جىلعى ساناققا جاۋاپتى ورگان – ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى. ءاليحان اسحان ۇلى ايتىپ وتكەندەي, قازاقستان حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناعىنا دايىندىق جانە وتكىزۋ جۇمىستارىنا بايلانىستى ۇيىمداستىرۋشىلىق, نۇسقاۋشىلىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى, وبلىستاردىڭ, نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ اكىمدەرى كىرەدى. بۇل رەتتە, ستراتەگيالىق جوس­پارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى مەن قور­عا­نىس, ىشكى ىستەر, سىرتقى ىستەر, ءبىلىم جانە عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيس­ترلىك­تە­رىنىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل ءتارتىبى ازىر­لە­نىپ, بەكىتىلدى. سونداي-اق, وسىنداي ءىس-قيمىل ءتارتىبى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن, وبلىستاردىڭ جانە نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالا­لارى اكىمدىكتەرىنىڭ اراسىندا دا اي­قىن­دالدى.

– حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن دەموگرافيالىق احۋالدىڭ بايلا­نى­سى جونىندە جۇرگىزىلگەن وتاندىق زەرت­تەۋلەر ماسەلەسى قانشالىقتى جول­­عا قويىلعان؟ مەملەكەتتىك ورگاندار تارپانىنان مۇنداي زەرتتەۋلەرگە سۇ­­را­نىس بار ما؟

ايسۇلۋ مولدابەكوۆا:

– حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن دەموگرافيالىق احۋالىن بولجاۋ تۋرالى زەرتتەۋدى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ تاپ­سىرىسىمەن ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيس­ترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ ەكونو­مي­كا ينستيتۋتى جۇرگىزدى. سونداي-اق وسى سيپاتتاعى زەرتتەۋلەردى ءبىلىم جانە عى­لىم مينيسترلىگى وتكىزەتىن عى­لى­مي كونكۋرستار شەڭبەرىندە دە جۇزەگە اسى­رۋ­عا بولادى. وسى ماسەلەگە قاتىستى سالالىق ۆەدومستۆولاردىڭ, ءبىلىم جانە عى­لىم, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىكتەرى مەن عىلىمي ينس­تيتۋتتاردىڭ قاتىسۋىمەن كەشەندى عى­لى­مي-تەحنيكالىق باعدارلاما ازىرلەۋ قا­­جەت دەپ ەسەپتەيمىن. وسى سەكىلدى سترا­تەگيالىق ماڭىزى بار ماسەلەلەر عى­­لىمي كونكۋرسسىز, ماقساتتى قارجى­لان­­دىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. بۇل زەرتتەۋلەرگە مەملەكەتتىك ور­گان­دار, عىلىمي ينستيتۋتتار مەن سا­راپ­­شىلار قاۋىمى بىرلەسە جۇ­مىلۋى كەرەك. دەموگرافيا مەن الەۋ­مەت­تىك-ەكو­نو­ميكالىق جاعدايدىڭ بايلانىسى ىرگەلى ءارى پراكتيكالىق ماڭىزى بار تاقىرىپ دەۋگە بولادى. بۇل – قازاقستان ءۇشىن, ءتىپتى, ستراتەگيالىق باعىتتاردىڭ ءبىرى.

 

وسى جىلى ولقىلىق بولماۋى ءتيىس

– الەمدە تۋىنداعان كۇردەلى جاع­داي بيىلعى ساناق ناتيجەلەرىنىڭ سا­پا­­سىنا قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟

ەلنارا باينازاروۆا:

– كەيىنگى كەزدەسۋلەر بارىسىندا ايقىندالعان باستى قيىندىقتارعا توق­تال­­ساق, ەڭ الدىمەن, ساناق اۋقىمىن قىس­قارتۋ نەمەسە بەتپە-بەت ساۋالدا­ما­نى مەيلىنشە ازايتۋ تۋرالى حابار­لاندى. وعان قوسا, دەرەكتەردى جيناۋ ادىستەمەسىن وزگەرتۋ جانە ونلاين نەمەسە تەلەفون ارقىلى وتەتىن ساۋال­دامالاردى ەنگىزۋ ماسەلەلەرى تالقى­لان­دى. كەيبىر ەلدەر حالىق ساناعى ادىس­تەمەسىنە ۇلكەن وزگەرىس ەنگىزۋدى جانە اكىمشىلىك دەرەكتەردى كەڭىرەك پاي­دالانۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ وتىر. COVID-19 داعدارىسىنان تۋىن­دا­عان رەسمي ستاتيستيكاعا قاتىستى قيىن­دىق­تار ۋاقىت وتكەن سايىن ارتا بەرەدى. ستاتيستيكالىق كەڭسەلەر قايتا اشىلىپ, مالىمەتتەر جيناۋ تاجىريبەسى قا­لىپ­تى جاعدايعا كەلگەننەن كەيىن دە داعدارىستىڭ سالدارى تۋرالى اقپاراتقا جاڭا سۇرانىس پايدا بولادى. پاندەميا سالدارى تۋرالى دەرەكتەردى بارلىق ۇيىم مەن مەكەمە قاجەت ەتەتىنى انىق. ونىڭ ىشىندە كارانتين شارالارى قانشالىقتى ءتيىمدى بولعانى بولاشاق تاجىريبە ءۇشىن دە ماڭىزدى. ىندەت سالدارىنان قانشا ادام كەدەيلىك شەگىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر, قانشاسى ميگرانت نەمەسە بوسقىن بولدى, ەكونوميكا قالاي وزگەرگەنى سەكىلدى وزگە دە ساۋالدار تۇبەگەيلى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. جاڭارعان ستاتيستيكالىق مالىمەتكە دەگەن قىزىعۋشىلىق جوعارى ەكەنى تۇسىنىكتى. ال پاندەميانىڭ ساناق ساپاسىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. بۇل ماسەلە بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە. دەگەنمەن, پاندەميا ستاتيستيكا سالاسىنا دا وزگەرىستەر مەن قيىندىقتار الا كەلگەنى انىق.

– ۇلتتىق حالىق ساناعى بارىسىندا بىرقاتار ماڭىزدى تالدامالىق دەرەكتەر جينالاتىنى بەلگىلى. الداعى ۋا­­قىتتا بۇل دەرەكتەر مەملەكەتتىك ور­گان­دار تاراپىنان قالاي پايدالانادى؟

ءاليحان سمايىلوۆ:

– ۇلتتىق حالىق ساناعى حالىق ءومى­رى­نىڭ ەكونوميكالىق, دەموگرافيالىق جانە الەۋمەتتىك اسپەكتىلەرى بويىن­شا ماڭىزدى مالىمەتتەر الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. حالىق ساناعى بارىسىندا الىنعان ستاتيستيكالىق دەرەكتەر سونىمەن قاتار ستراتەگيالىق قۇجاتتاردى جانە بارلىق دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتەردى وبەكتيۆتى قا­لىپتاستىرۋعا نەگىز بولادى. اتاپ ايتقاندا, بۇل الەۋمەتتىك سايا­ساتتىڭ تيىم­دىلىگىن جانە الەۋمەتتىك كو­مەكتىڭ اتاۋ­لىلىعىن ارتتىرۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى.

قازىرگى ۋاقىتتا حالىق ساناعىن جۇر­گىزۋ اسا قاجەت. سەبەبى مەملەكەتتىك ور­گاندار, بيزنەس, قوعام جانە عىلىم ءوز قىز­مەتىندە قامتۋ مەن ساپاسىنىڭ ار­قا­سىن­دا نەعۇرلىم دالىرەك جانە تولىق ما­لى­مەتتەر بولىپ تابىلاتىن ساناق دەرەك­تە­رىن پايدالانادى.

– حالىق ساناقتارى ناتيجەسىندە الىنعان اقپارات تۇرعىنداردىڭ الەۋ­مەت­تىك جاعدايىن قانشالىقتى شى­نايى باعالاي الادى؟

ايسۇلۋ مولدابەكوۆا:

– حالىق ساناعى – قوعامنىڭ الەۋ­مەت­تىك-دەموگرافيالىق بەينەسىن باعالاۋدىڭ قۇرالى. ساناق ارقىلى مەملەكەتتە ەڭ ۇلكەن مالىمەتتەر بازاسى قالىپتاسادى. ءبىز جاسايتىن ءتۇرلى الەۋمەتتىك ساۋالنا­ما­لار, وزگە زەرتتەۋلەردىڭ ىرىكتەۋىنىڭ كو­لەمى 1600, 2 مىڭ, 7 مىڭ, ەڭ كوبىندە 10 مىڭ بولادى. ستاتيستيكا كوميتەتى جۇرگىزەتىن ساۋالدامالارعا قاتىساتىن ادام­دار سانى 10 مىڭنان اسپايدى. 100 مىڭ, 200 مىڭ نە 1 ملن ادام قاتىساتىن ساۋالدامالار جۇرگىزىلمەيدى دەۋگە دە بولادى. حالىقتىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايى, وتباسىلىق قۇرامى, ەتنوستىق سيپاتى, ۇلتى, ءدىنى, ءتىل ءبىلۋى, ءبىلىم دەڭگەيى, كوشى-قون, بولاشاقتا كوشۋ جوسپارى, نەكە تۋرالى مالىمەتتەر, جۇمىسپەن قامتىلۋ دەڭگەيى, تابىس كوزدەرى, دەنساۋلىعى, تۇرمىستا ايرىقشا كۇتىمدى قاجەت ەتە­تىن­دىگى سەكىلدى ماڭىزدى الەۋمەتتىك كور­سەت­كىشتەردى انىقتاۋعا بولادى. ال بۇل ولشەمدەر بويىنشا جالپىحالىقتىق دەڭگەيدە جينالعان اقپارات بىزگە قۇندى مالىمەت بەرەدى. ناتيجەسىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىن باعالاۋعا مۇم­كىن­دىك تۋادى. الەۋمەتتىك جاعدايدى سان­دىق تۇرعىدا ولشەيتىن بولساق, ءبىز ازاماتتاردىڭ تابىس كولەمىن دە بىلگىمىز كەلەدى. مۇنداي ماسەلە وزگە ەلدەردە دە كەزدەسەدى. الايدا, حالىقتىڭ كوپشىلىگى تابىسى تۋرالى ساۋالدان جالتارىپ, جاۋاپ بەرگىسى كەلمەيدى. بۇل سۇراققا جاۋاپ الۋ ىقتيمالدىلىعى تومەن نە شىنايى بولماۋىنا بايلانىستى بىزدە بۇل ساۋال قويىلمايدى. سول سەبەپتى حالىقتىڭ تۇرمىسىن, الەۋمەتتىك جاعدايىن ساندىق تۇرعىدا باعالاۋ وتە قيىن.

– ەلىمىزدە وتكەن سوڭعى 2009 جىلعى ۇلت­تىق حالىق ساناعىندا جىبەرىلگەن قا­تە­لىكتەردەن قانداي قورىتىندى شى­عا­رىلدى؟

نياز كوشكىمباەۆ:

– 2009 جىلعى حالىق ساناعى ءداستۇرلى ادىسپەن ءوتتى. ياعني ساناقشىلار رەسپوندەنتتەردەن العان مالىمەتتەردى قاعاز بلان­كىلەرگە قولمەن تولتىردى جانە ساناق­شىلارعا مىندەتتى تۇردە باسپا ارىپ­تەرىمەن جازۋ تالابى قويىلدى. ساناق اياقتالعاننان كەيىن تولتىرىلعان بلانكىلەر دەرەكتەردى تانۋ ءۇشىن سكانەردەن وتكىزىلدى. الايدا, جوعارىدا اتال­عان تالاپتى كەيبىر ساناقشىلار دۇرىس ورىندالماۋىنا بايلانىستى, بلانكىلەردەگى دەرەكتەر (ارىپتەر مەن ساندار) سكانەردەن وتكەندە وقىلماي, ولاردى وپەراتورلاردىڭ قايتادان تولتىرۋىنا تۋرا كەلدى. بلانكىلەردى قايتادان تولتىرۋعا بايلانىستى, دەرەكتەردى فورماتتى لوگيكالىق باقىلاۋلاردان تەكسەرۋ بارىسىندا كوپتەگەن قاتەلەر انىقتالىپ, رەسپوندەنتتەردەن مالىمەتتەردى قايتادان ناقتىلاۋ قاجەت بولدى.

رەسپوندەنتتەردىڭ جسن-ءى قولدانىل­ما­عاندىقتان, قايتالانعان دەرەكتەردى سالىستىرۋ مۇمكىندىگى بولعان جوق. وسى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى حالىق ساناعى قورىتىندىسى بويىنشا ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ساپاسىنا قوسىمشا ۋاقىتتى جانە قاراجاتتى تالاپ ەتتى. وسى ورايدا اتالعان قاتەلىكتەردى بولدىرماۋ ماقساتىندا, بيىلعى حالىق ساناعىن وتكىزۋ بارىسىندا, العاشقى 15 كۇندە, ينتەرنەت ساۋال سالۋ وتكىزىلەدى. وندا رەسپوندەنتتەرگە ساناقتان وزدىگىنەن وتۋگە, ساناق پاراقتارىن تولتىرۋدىڭ ءاربىر كەزەڭىندەگى نۇسقاۋلىقتار مەن ءازىر-جاۋاپتار, سونداي-اق ۆيرتۋالدى كو­مەكشىنىڭ كومەگىمەن ولاردى تولتى­رۋ­عا مۇمكىندىك بەرەتىن sanaq.gov.kz. مامانداندىرىلعان سايتتا ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى رەسپوندەنتتەر وزىنە جانە ءوزىنىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە ساناق پاراقتارىن وزدىگىنەن تولتىرا الادى.

ينتەرنەت ساۋال سالۋىمەن قاتار, سۇح­باتتار مەن مالىمەتتەردى جيناۋ ءۇشىن حالىققا جاپپاي ساۋال سالۋ جۇرگى­زىلە­تىن بولادى. الىنعان جاۋاپتار بار­لىق اريفمەتيكالىق-لوگيكالىق باقى­لاۋلاردى ەسكەرە وتىرىپ, پلانشەتتەرگە تىركە­لەدى. ينتەرنەت ارقىلى مالىمەتتەر ۇسىن­عان رەسپوندەنتتەر سۇحباتتاردىڭ ساۋال سالۋىنا جاتپايدى. حالىققا ساۋال سالۋ كەزىندە رەسپوندەنتتى سايكەستەندىرۋ رە­تىندە ساۋال سالىناتىن ادامنىڭ جسن-ءى پايدالانىلاتىن بولادى.

 

32 509 ادام ۋاقىتشا جۇمىسقا تارتىلادى

– حالىق ساناعىن جۇرگىزۋدەگى قا­لىپتاسقان ستاندارتتار پاندەميا سال­­­­دارىنان قالاي وزگەردى؟

ەلنارا باينازاروۆا:

– حالىق پەن تۇرعىن ءۇي ساناقتارى قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ءۇردىسى مەن ەكولوگيالىق تۇراق­تى­لىق­تى ساراپتاۋدا ستراتەگيالار مەن باعدارلامالار ءۇشىن قاجەتتى مالىمەتتەر جي­ناۋدىڭ بىردەن-ءبىر قۇرالى سانالادى. دۇنيەجۇزى بويىنشا حالىق جانە تۇرعىن ءۇي ساناعى بارلىق ەلدەر مەن اۋماقتاردا 2015-2024 جىلدار ارا­لىعىندا كەمىندە جىلىنا ءبىر رەت جۇرگىزىلۋى ءتيىس. بۇل مىندەتتەمە بۇۇ-نىڭ 2015 جىلعى 10 ماۋسىمداعى قارارىنا سايكەس قابىلدانعان. الايدا COVID-19 پاندەمياسى ساناقتى جالپى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرۋعا توسقاۋىل بولدى. كوپ ەلدەردە ساناق ۋاقىتى كەيىنگە قالدىرىلدى. ودان بولەك, وسىعان دەيىن ءداستۇرلى ءادىستى قولدانىپ كەلگەن مەملەكەتتەر ساندىق ءتاسىلدى قولدانىپ, ونلاين وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. سوڭعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2020 جىلى 49 ەل مەن ايماق حالىق ساناعىن وتكىزۋدى جوس­پارلاعان ەدى, ال 53 ەل 2021 جىلعا جوس­پارلاعان. 2020 جىلعى حالىق جانە تۇرعىن-ءۇي قورى ساناعىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك باعدارلاماسىنا بۇۇ-نىڭ ەۋروپا بويىنشا ەكونوميكالىق كوميسسياسى مەن ۇيىمنىڭ ستاتيستيكالىق كوميسسياسى جاۋاپتى. بىلتىرعى جىلدىڭ باسىندا قابىلدانعان جوسپارعا سايكەس, تمد ەلدەرى بويىنشا حالىق ساناقتارى 2019-2023 جىلدارى ارالىعىندا ءوتۋى ءتيىس ەدى. قازاقستاندا 2020 جىلى 1-30 قازان ارالىعىنا جوسپارلانعان ۇلتتىق ساناق پاندەميا سالدارىنان كەيىنگە شەگەرىلىپ, بيىل وتەتىنى بەلگىلى. ستاندارتتارعا كە­لە­تىن بولساق, مالىمەتتەر جيناۋدىڭ كەز كەلگەن قولايلى ءتاسىلىن قولدانۋعا بولادى.

الداعى جىلدارى ءداستۇرلى جولمەن قاتار, ونلاين ءتاسىلدى ەنگىزەتىن ەلدەر قاتارى كوبەيەدى دەگەن بولجام بار.

– ونلاين ءتاسىل دەمەكشى, ۇلتتىق حالىق ساناعىن جۇرگىزۋ جونىندەگى ارنايى كوميسسيانىڭ العاشقى وتىرىسىندا ونلاين رەجىمدە جۇمىس ىستەيتىن ما­مانداندىرىلعان پورتال قىزمەتى قول­دانىلاتىنى ايتىلدى. بۇل رەتتە, پورتالعا ەنگىزىلەتىن مالىمەتتەردىڭ, قول­دانۋشىلاردىڭ جەكە دەرەگىنىڭ قاۋىپ­سىزدىگى قالاي قامتاماسىز ەتىلەدى؟ مۇن­داي قۇندى مالىمەتتەردى كىم جانە قا­لاي قورعايدى؟

ءاليحان سمايىلوۆ:

– ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ اقپا­راتتىق جۇيەسى اقپاراتتىق-كوم­مۋ­ني­كاتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ اسا ماڭىزدى وبەكتىلەرىنىڭ تىزىمىنە ەنگى­زىلگەن جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كومي­تەتىنىڭ «مەملەكەتتىك تەحنيكالىق قىز­مەت» اكتسيونەرلىك قوعامىندا مونيتورينگتە تۇر. حالىققا سۇراۋ سالۋ پلانشەتتەر ارقىلى جانە ينتەرنەت جە­لىسى ارقىلى ونلاين رەجىمدە وتەدى. پلان­شەتتە ساناق پاراقتارىن تولتىرۋ كەزىن­دە شيفرلانعان كۇيدە ساقتالاتىن كونتەينەر قالىپتاسادى جانە دەرەكتەردى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ سەرۆەر­لە­رىنە موبتج (مەملەكەتتىك ورگان­دار­دىڭ بىرىڭعاي ترانسپورتتىق جۇيەسى) بو­يىنشا قورعالعان كانالدار ارقىلى جولدانادى.

Sanaq.gov.kz سايتىن قورعاۋ ءۇشىن الەمدەگى ەڭ ءىرى ارنايى كوممەرتسيالىق سەرتيفيكاتتاۋ ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى – Sectigo SSL سەرتيفيكاتى ساتىپ الىندى. وندا پايدالانۋشى مەن سەرۆەر اراسىندا دەرەكتەر الماسۋ قورعالعان https حاتتاماسى بويىنشا جۇرەدى. قا­زاق­ستاننىڭ «اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەس, توقسان سايىنعى نە­گىز­دە كەمشىلىكتەردىڭ بار-جوعىنا زەرت­تەۋلەر جۇرگىزىلەدى. سونىمەن قاتار اق­پاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى زاڭناما تالاپ­تارىنا سايكەس اقپاراتتىق جۇيەنىڭ اقپا­راتتىق قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا ساي­كەس­تىگىنە سىناقتار جۇرگىزىلدى جانە وڭ ناتيجە الىندى. الىنعان دەرەكتەردىڭ قۇپيالىلىعى مەن ساقتالۋىن قازاقستان زاڭناماسىمەن رەتتەلەتىن پروتسەستەر شەڭبەرىندە جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگانمەن ىنتى­ماق­تاسا وتىرىپ قازىرگى زامانعى تەحني­كا­لىق قۇرالداردى پايدالانۋ ارقىلى جۇزە­گە اسىرىلادى.

– ساناق جۇرگىزۋگە قانشا ادام تار­تى­لادى؟ ولار قالاي ىرىكتەلەدى؟ اي­­ماق­­تاردا ساناققا ساناقشى­لار­دى تار­­تۋ ماسەلەسى قالاي ۇيىم­داس­تى­رى­لا­­دى؟

نياز كوشكىمباەۆ:

– حالىق ساناعىن وتكىزۋ كەزىندە

32 509 ادام ۋاقىتشا جۇمىسقا تارتىلاتىن بولادى. جۇمىسقا قازاقستاننىڭ 18 جاستان اسقان باستاماشىل, جاۋاپتى, ءتىل تابىسقىش, دەربەس كومپيۋتەردە جۇمىس ىستەۋ داعدىسى بار ازاماتتارى جۇمىلدىرىلادى. ولاردىڭ جۇمىس وتىلىنە جانە كاسىبي بىلىمىنە تالاپتار قو­يىلمايدى. سونداي-اق ساناق جۇر­گى­زە­تىن ۇيىممەن وتەۋلى قىزمەت كور­سە­تۋ شارتتارى جاسالاتىن بولادى.

– ۇلتتىق ساناق ناتيجەسىندە الىن­عان تالدامالىق دەرەكتەر حالىق­تىڭ الەۋ­­مەتتىك جاعدايىن ارتتىرۋدا قان­­­­داي ءرول وينايدى؟ بۇل دەرەكتەر زەرت­­­­تەۋشىلەر ءۇشىن قانشالىقتى ما­ڭىز­دى؟

ايسۇلۋ مولدابەكوۆا:

– ۇلتتىق ساناق ناتيجەسىندەگى ماسە­لە­لەر ءبىزدىڭ قوعامنىڭ الەۋمەتتىك پورت­رە­تىن قالىپتاستىرادى.                ۇلتتىق حالىق ساناعىنىڭ ناتيجەسى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن انىق­تاۋ­عا, جۇزەگە اسىپ جاتقان كەيبىر باعدار­لامالارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ ءۇشىن ماڭىز­دى. ودان بولەك رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق دەڭگەيدە جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى دايارلاۋدا قولدانۋعا بولادى. ساناق ناتيجەسى ءتۇرلى سالادا ءتيىمدى پايدالانىلاتىنىن ەسكەرسەك, ونىڭ ساپالى جۇرگىزىلۋىنە كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك. ساناقتىڭ ماڭىزىن حا­لىق­قا ءتۇسىندىرۋ ماڭىزدى. بۇعان تەك كەزەك­تى ستاتيستيكالىق مالىمەت رەتىندە نەم­قۇ­راي­دى قاراپ, ساۋالدارعا دۇرىس جاۋاپ بەر­مەيتىندەر بولۋى مۇمكىن. بيىلعى ساناق ءداستۇرلى ادىسپەن قاتار, ونلاين وتەتىنى بەلگىلى. بۇل جۇمىستىڭ ساپاسىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ تە بار. ونلاين تولتىرعان ازاماتتار كەيبىر سۇ­راقتى دۇرىس تۇسىنبەۋى مۇمكىن. سول سەبەپ­تى ساناققا جۇمىلدىرىلاتىن ءار قىز­مەتكەر, ۆولونتەردىڭ بىلىكتىلىگى مەن دا­يىندىعى جوعارى دەڭگەيدە بولۋى ءتيىس. ونلاين پلاتفورمانىڭ بارىنشا وڭاي ءارى جەڭىل بولعانى دۇرىس. ازا­ماتتاردىڭ ۋا­قىتىن ارناپ, ساۋال­دار­عا شىنايى جاۋاپ بەرۋى ءۇشىن الدىن الا ءتۇسىندىرۋ جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلۋى ءتيىس.

 

جينالعان دەرەكتەردى ءتيىمدى پايدالانعان ءجون

– دەرەكتەردى پايدالانۋعا قاتىستى قانداي ۇسىنىسىڭىز بار؟

 ايسۇلۋ مولدابەكوۆا:

– جينالعان مالىمەتتەردەن ەلدەگى جە­كە­لە­گەن وڭىرلەردىڭ, اۋدان اۋىلداردىڭ پورت­­رەتىن جاساپ شىعارۋعا بولادى. جاۋاپ­­تى ورگان ستاتيستيكالىق جيناقتار شى­­عارىپ, ناتيجەسىن جاريالايتىنى بەل­گىلى. الەۋمەتتانۋشى, زەرتتەۋشى رە­تىن­دە ساناق ناتيجەسىندە جينالعان ما­لى­مەتتەردى كوشىرىپ الۋ, وڭدەۋ مۇم­كىن­دىگى بەرىلسە دەگەن ۇسىنىس بار. ادامداردىڭ جەكە باسىنا قاتىستى دەرەكتەردى جاسىرىپ, الەۋمەتتىك, تۇرمىستىق جاعدايىنا قاتىستى اقپاراتتىڭ عالىمدارعا قولجە­تىم­دى بولۋى بولاشاق زەرتتەۋلەر­گە سۇبەلى ۇلەس قوسار ەدى. بۇل زەرتتەۋ­شى­لەر­دىڭ ءوز بەتىنشە گيپوتەزا جاساپ, ونى تەك­سەرۋىنە نە دالەلدەۋىنە جول اشىپ, اۋقىم­دى مالىمەتتەر بازاسىنا اينالارى ءسوزسىز.

– ساناق جۇرگىزۋگە بيۋدجەتتەن قان­شا قاراجات بولىنەدى؟

نياز كوشكىمباەۆ:

– 2018-2023 جىلدارعا ارنال­عان ۇلتتىق حالىق ساناعىن قارجى­لان­دى­رۋ­دىڭ قاجەتتى كولەمى 8,2 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. قازىرگى ۋاقىتتا ودان 3,6 ملرد تەڭگە (44%) يگەرىلدى (قاجەتتى جاب­دىق­تى, باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى جانە اتريبۋتتاردى ساتىپ الۋ). 4,2 ملرد تەڭگە مولشەرىندەگى قالعان بولى­گى ۇلتتىق حالىق ساناعىن وتكىزۋ مەر­زى­مى­نىڭ اۋىستىرىلۋىنا بايلانىستى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قايتارىلدى. الداعى ناقتىلاۋدا بۇل قاراجات حالىق ساناعىنىڭ ماقساتتارىنا (ەڭبەكاقى تولەۋ قورى, ءىسساپار شىعىستارى, دەرەك­تەر­دى وڭدەۋگە جانە تاراتۋعا ارنالعان شى­عىستار) باعىتتالاتىن بولادى دەپ كۇتىلۋدە. الايدا ۇلتتىق حالىق سانا­عىنىڭ پاندەمياعا بايلانىستى كەيىنگە شەگەرىلگەندىكتەن, سايكەس كوز­دەل­گەن قاراجات مولشەرى قايتادان قاراس­تى­رىل­ۋى مۇمكىن.

– ەلدەگى دەموگرافيالىق وسىمگە حا­لىق­­تىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى قالاي اسەر ەتەدى؟ بۇل رەتتە, كوپ بالالى وت­با­­­سىلاردى, الەۋمەتتىك وسال توپتار­دى قولداۋ شارالارى ەلىمىزدە قانشا­لىق­تى جولعا قويىلعان دەپ ويلاي­سىز؟

ايسۇلۋ مولدابەكوۆا:

– دەموگرافيالىق ءوسىمى جوعارى جانە تومەن مەملەكەتتەردى سالىستىرار بولساق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى جوعارى ەلدەردە ءوسىم از, ال كەرىسىنشە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى تومەن ەلدەردە دەموگرافيالىق ءوسىم جوعارى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. بۇل پارادوكس حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى دەموگرافيالىق وسىمگە الەم بويىنشا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيتىنىن كورسەتەدى. بۇل جاعدايدا قو­عام­نىڭ قۇندىلىعى باستى رولگە شى­عا­تىنىن ايتا كەتكەن ءجون. دەسە دە ءبىز جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك ساۋالدامالار مەن ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە سۇيەن­سەك, قازاقستاندا دەموگرافيالىق ءوسىمدى تەجەيتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە وسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدى العا تارتادى. ءبىزدىڭ قوعامدا نەگىزگى قۇندىلىقتار قاتارىنان وتباسى, بالا جانە دەنساۋلىق تۇسكەن ەمەس. سونداي-اق الەۋمەتتىك ساۋالدامالار نەكەگە تۇرۋ, وتباسىندا بالا سانىنىڭ كوبەيۋىنە تابىس كولەمى مەن باسپانا جاعدايى تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن كورسەتەدى. جالپى, دەموگرافيالىق وسىم­گە قوعامنىڭ قۇن­دى­لىقتارى تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان جاعدايىندا ازا­مات­تاردىڭ وتباسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق جاعدايعا دا باسا ءمان بەرە­تى­نىن ايتار ەدىم.

– COVID-19 پاندەمياسى 2020 جىلى ساناق وتكىزۋدى جوسپارلاعان ەل­دەر­­گە قالاي اسەر ەتتى؟ قانداي شارا­لار قابىلداندى؟ بۇۇ تاراپىنان قان­­داي كەڭەس بەرىلدى؟

ەلنارا باينازاروۆا:

– بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ستا­تيس­تيكا ءبولىمى ۇيىمعا مۇشە ەل­دەر­دىڭ ستا­تيستيكا مەكەمەلەرىنە ادىستەمەلىك بازا­نى ازىرلەۋ مەن دامىتۋ بويىنشا ۇزدىكسىز قولداۋ كورسەتەدى. 2020 جىل­عى باعدارلامانىڭ ورىندالۋىن باقىلاپ, تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋى­نا دا كومەكتەسەدى. دەرەكتەرگە, ناق­تى ساندارعا دەگەن سۇرانىس جوعارى. دەگەنمەن دۇنيە ءجۇزىن اۋرەگە سالعان پاندەميا كەزىندە جاڭا قيىندىققا تاپ بولدىق. تورتكۇل دۇنيە تۇبەگەيلى وزگەر­گەن جاعدايدا ساناق جۇرگىزۋ مۇمكىن بولمادى. ادەتتە مالىمەتتىڭ كوبى ءۇي-ءۇيدى ارالاپ, نە جۇمىس ورىندارىندا ساۋالدامالار جۇرگىزۋ ارقىلى الىنادى. كارانتين كەزىندە تۇرعىنداردىڭ مەكەن-جايىنا بارۋ قاۋىپتى, ال جۇمىس ورىندارى جابىق بولدى. مۇنداي جاعدايدا ەكونوميكالىق نەمەسە الەۋمەتتىك ستاتيستيكانى جاساقتاۋ, ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. وعان قوسا ستاتيستيكالىق بيۋرولاردىڭ قىز­مەتكەرلەرى دە ۇيدەن جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولدى. دەرەكتەردى وڭدەۋ قۇ­رال­دارى مەن ەسەپتەۋ تەحنيكاسى ءۇي جاع­دايىندا قول جەتىمسىز ەكەنىن ەسكەرسەك, مامانداردىڭ تيىمدىلىگى تومەندەگەنى ءسوزسىز. كەدەرگىلەر ستاتيستيكالىق ءون­دى­رىس­تىڭ بارلىق قادامىندا ۇشىراسىپ وتىردى. ساناق وپەراتسيالارى كوبىنەسە قابىلدانعان زاڭناماعا ساي وتكىزىلەدى. الايدا كەيبىر ەلدەردە زاڭ شىعارۋ پروتسەستەرى دە تۇرالاپ قالدى, ساۋالداما جۇرگىزۋ ءۇشىن ۋاقىتشا جۇمىس كۇشىن جالداۋ قاجەت, كادرلىق جۇمىستار بۇرىنعى قالىپپەن جۇمىس ىستەمەيتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى, حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى تۋرالى دەرەكتەردى انىقتاۋ ءۇشىن قويىلاتىن جۇمىس ورنى, جۇمىس ۋاقىتى سەكىلدى كەيبىر سۇراقتاردىڭ ءمانى وزگەرىپ كەتتى. CAPI, CAVI, PAPI سەكىلدى مالىمەتتەردى جيناۋ ادىستەرىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن جاڭا باعدارلامالىق قوسىمشالاردى ازىرلەۋ قيىنعا سوقتى.

– پاندەميا ساناق جۇرگىزۋگە تەرىس اسەر ەتىپ, كوپشىلىكتىڭ «قولى باي­لان­عان» تۇستا بۇۇ تاراپىنان قان­داي قا­دام­دار جاسالدى؟ بالكىم, بيىل سا­ناق وتكىزۋدى كوزدەپ وتىرعان ەلىمىز­دىڭ دە حا­­لىقارالىق تاجىريبەدەن ەسكەرەرى بار شىعار؟

ەلنارا باينازاروۆا:

– ستاتيستيكالىق ۆەدومستۆولار بەت­پە-بەت كەلگەن ماسەلەلەردى حا­لىق­ارا­لىق دەڭگەيدە شەشۋ قاجەتتىلىگى تۋ­عان­­دىقتان, بۇۇ ەۋروپالىق ەكونو­مي­­كالىق كوميسسياسى ۇلتتىق ستاتيس­تي­كا ۆەدومستۆولا­رى­نا ارناپ ارنايى

statswiki.unece.org ونلاين پلاتفورماسىن ىسكە قوستى. وندا جاۋاپتى ورگاندار مەن ستاتيستيكا قولدانۋشىلارى ءوز ويلارىن, پاندەميا كەزىندەگى تاجىريبەسىن جانە وزگە دە پايدالى ماتەريالداردى جاريالاي الادى. سونداي-اق وندا وزگە دە پايدالى رەسۋرستارعا سىلتەمەلەر بەرىلىپ, الداعى وتەتىن ساناققا قاتىستى اقپاراتتى, نۇس­قاۋلىقتار مەن داعدارىسقا قارسى ما­لى­مەت توپتاستىرىلعان.

 

ساناققا الىنبايتىن ازاماتتار دا بار

– ساناق كەزىندە قازاقستانداعى قانداي ازاماتتار ساناۋعا الىنادى؟ شە­تەلدە وقۋ, دەمالۋ, قىزمەت بابى بو­يىنشا جۇرگەن وتانداستارىمىزعا سا­ناق جۇرگىزىلە مە؟

نياز كوشكىمباەۆ:

– قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنداعى حا­لىق ساناعى كەزىن­دە كەلەسى ازاماتتار ساناقتان وتكىزىلەتىن بو­لادى:

– حالىقتى ەسەپكە الۋ ساتىندە ەلدەگى تۇر­عىلىقتى جەرىندە جۇرگەن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى, شەتەل­دىك­تەر جانە ازاماتتىعى جوق ادامدار;

– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لە­­كەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ جەلىسى بو­يىنشا قىزمەتتىك مىندەتتەرىن (ديپلو­ما­­تيالىق كورپۋس) نەمەسە ۇزاق مەر­زىمدى قىزمەتتىك ىسساپارمەن باي­لا­نىس­­­تى 12 اي جانە ودان كوپ مەر­زى­ممەن شەتەلدە جۇر­گەن قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ ازامات­تا­رى (ولارمەن بىر­گە جۇرگەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىن قوسا);

– قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراقتى تۇراتىن, بىراق 12 ايدان از مەرزىمگە قىز­مەتتىك ىسساپارعا, كەلىسىمشارتتار بو­­­يىنشا جۇمىسقا, وقۋعا شەتەلگە ۋا­قىت­­شا كەتكەن ادامدار («بولاشاق» حا­لىقارالىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى بو­يىنشا وقيتىنداردى جانە ستۋدەنتتەرمەن الماسۋ باعدارلامالارى بويىنشا وقيتىنداردى قوسا العاندا – ولاردىڭ ەلدەگى بولماعان مەرزىمىنە قاراماستان);

– قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراق­تى تۇراتىن جانە دەمالۋعا, ەمدەلۋگە, تۋىستارىنا نەمەسە تانىستارىنا قوناق­قا بارۋعا شەتەلگە ۋاقىتشا كەتكەن ادام­دار (ولاردىڭ بولماعان مەرزىمىنە قارا­ماس­تان);

– قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراق­تى تۇراتىن, حالىقتى ەسەپكە الۋ ساتىن­دە ءجۇ­زىپ جۇرگەن وتاندىق بالىق اۋلاۋ جانە ساۋدا كەمەلەرىندەگى تەڭىزشىلەر;

– تىركەۋ قۇجاتتارىن رەسىمدەپ ۇلگەر­مە­گ­ەندەر نەمەسە تۇرعىلىقتى تۇرۋعا ىق­تيارحات الماعانداردى قوسا, شەتەلدەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا تۇرعى­لىق­تى تۇرۋعا نەمەسە پانا ىزدەپ كەلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى, شەتەلدىكتەر جانە ازاماتتىعى جوق ادامدار;

– 12 ايدان كوپ مەرزىمگە شەتەلدەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا جۇمىس­قا نەمەسە وقۋعا كەلگەن قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ ازاماتتارى, شەتەلدىكتەر جانە ازاماتتىعى جوق ادامدار (ولاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قانشا ۋا­قىت­تان بەرى تۇراتىنىنا جانە تاعى قان­شا ۋاقىت جۇرەتىنىنە قاراماستان).

– تۇراقتى تۇراتىن جەرى باسقا ەلدە, بى­راق حالىقتى ەسەپكە الۋ ساتىندە قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىن­دا ۋاقىتشا (12 ايدان از) جۇرگەن شەتەل­دىك­تەر, ازاماتتىعى جوق ادامدار جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى.

– قانداي ازاماتتارعا ساناق جۇر­گى­زىل­مەيدى؟

نياز كوشكىمباەۆ:

– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى حالىق ساناعى كەزىندە كەلەسىدەي ازاماتتار ساناققا الىنبايدى:

–  شەتەلدە تۇراقتى تۇراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى;

– «بولاشاق» حالىقارالىق باعدار­لا­ماسى جانە ستۋدەنتتەرمەن الماسۋ باعدارلامالارى بويىنشا وقيتىن ستۋ­دەنت­­تەردى (ماگيسترانتتاردى) قوسپا­عان­دا, 12 اي جانە ودان ۇزاق مەرزىمگە شە­تەلگە جۇمىسقا نەمەسە وقۋعا كەتكەن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى (12 ايدان اساتىن بولماۋ ۇزاقتىعىنا قاراماستان);

– ءوز مەملەكەتتەرىنىڭ ديپلوماتيالىق جانە باسقا وكىلدىكتەرىندە جۇمىس ىس­تەي­تىن شەتەل ازاماتتارى, شەتەلدىك اسكە­ري قىز­مەتشىلەر جانە ولاردىڭ وتباسى مۇ­شە­لەرى;

– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋما­عىن­داعى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىل­­دىك­تەرىندە جۇمىس ىستەيتىن شەتەل ازا­­ماتتارى;

– ءوز مەملەكەتتەرىنىڭ ۇكىمەتتىك نەمەسە وزگە دە دەلەگاتسيالارىنىڭ جانە زاڭدى ورگاندارىنىڭ مۇشەلەرى بولىپ تابىلاتىن شەتەل ازاماتتارى.

– ۇلتتىق ساناق تۋرالى ايتقان كەزدە جەرگىلىكتى جەرلەردە اتقارىلاتىن جۇ­مىستاردى اتتاپ ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ايماقتاردا حالىق ساناعىن ۇيىم­داس­تى­رۋ جانە وتكىزۋ جۇمىستارى قالاي ۇي­ل­ەستىرىلەدى؟ وبلىس باسشىلارىنا قان­داي مىندەتتەر جۇكتەلىپ وتىر؟

ءاليحان سمايىلوۆ:

– ۇلتتىق حالىق ساناعىن وتكىزۋ تۋرا­لى ءىس-شارالار جوسپارىنا سايكەس, جەر­گى­لىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بىرقاتار مىن­­دەت جۇكتەلگەن. قازاقستانداعى ۇلت­تىق حالىق ساناعىن وتكىزۋگە جار­دەم­دەسۋ جو­­نىندە وڭىرلىك كوميسسيالار قۇرۋ كوز­دە­لۋدە. سونداي-اق اكىمشىلىك-اۋماق­تىق بىرلىكتەردىڭ تىزبەسىن جانە شەكارالارىن ناقتىلاۋ, كوشە اتاۋلارىن, ورام, ءۇي جانە پاتەر نومىرلەرىن رەتكە كەلتىرۋ بو­­يىنشا ءىس-شارالار وتكىزۋ, تۇراتىن حالىق سانىن ناقتىلاۋ بويىنشا جۇمىستاردى جۇرگىزۋ, كارتوگرافيالىق ماتەريالداردى (ەلدى مەكەندەردىڭ كارتالارىن جانە سحەمالىق جوسپارلارىن) دايىنداۋ دا نازاردان تىس قالمايدى. سونىمەن قاتار تۇرعىندار اراسىندا ۇلت­تىق حالىق ساناعىن وتكىزۋ ماقساتتارى مەن ءتارتىبى تۋرالى جاپپاي ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلەدى. ساناق پەرسونالىن ءۇي-جايلارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە ەسكەرىلەدى. سونداي-اق حالىق ساناعىن وتكىزۋ بارىسىندا وڭىرلىك ستاتيستيكا دەپارتامەنتتەرىنە جاردەمدەسۋ كوزدەلىپ وتىر.

– وتكەن كەزەڭدەگى حالىق ساناعىمەن سالىس­­تىرعاندا قازاقستاننىڭ حالىق سا­نا­عىن وتكىزۋگە دايىندىعىن قا­لاي باعا­لايسىز؟ قازاقستان سا­ناق جۇر­گى­زۋ­دە حالىقارالىق جاڭا ستان­دارت­تار مەن مەتودولوگياعا قانشا­لىق­تى اشىق؟

ەلنارا باينازاروۆا:

– ىندەتكە بايلانىستى, جاعداي كۇن سايىن وزگەرۋدە. سوندىقتان بيىلعا جوس­پارلانعان ساناقتى وتكىزۋگە دايىن­دىق­تى باعالاۋ قيىن. وتكەن ساناقتاردى الساق, قازاقستان بۇۇ مۇشەسى رەتىندە حالىق ساناعىن جۇرگىزگەندە حالىقارالىق ستاندارتتارعا بارىنشا سۇيەنەدى. جوعا­رى­دا ايتىلعانداي, ىندەت ساناقتىڭ جاڭا ادىستەمەلەرىنە كوشۋدى ۇسىنادى. حالىق ساناعىنىڭ جاڭاشا ادىستەمەسى مەن قۇرالدارى قانداي نىساندا بولاتىنى ءالى دە پىسىقتالىپ جاتىر. بىلتىر بۇۇ مەن قازاقستان ۇكىمەتى تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى بويىنشا جاڭا ىنتى­ماق­تاستىق باعدارلاماسىنا قول قويدى. ول بويىنشا قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋىنداعى باستى باعىتتار انىقتالعان. ولار ادام كاپيتالىنىڭ دامۋى جانە تەڭ قۇقىلى قاتىسۋى, ءتيىمدى ينستيتۋتتار, ادام قۇقىقتارى جانە گەندەرلىك تەڭدىك, ينكليۋزيۆتى ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن ەكولوگيالىق تۇراقتىلىق. الداعى ساناق ناتيجەسى وسى باسىم باعىتتاردىڭ ەلدەگى احۋالىن كورۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. حالىق ساناعىنىڭ تەك ستاتيستيكاعا قاجەت ساندار ەمەس, مەملەكەتتىك ساياسات­تىڭ, ستراتەگيالىق قۇجاتتار مەن باعدار­لا­مالاردىڭ نەگىزىنە الىناتىنىن ەسكە­رىپ, حالىققا كەڭىنەن ءتۇسىندىرۋ دە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.

– ساناق ناتيجەسى قاي سالالاردىڭ جۇ­مىسىن دامىتا الادى؟ جالپى, ۇلت­تىق حالىق ساناعى ەلىمىزگە نە ءۇشىن قاجەت؟ ساۋالداماعا دۇرىس جاۋاپ بەرۋ نەسىمەن پايدالى؟

 نياز كوشكىمباەۆ:

– ساناق ناتيجەسى ەكونوميكالىق جانە بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى جوس­پارلاۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن قاجەت, ياعني قۇرىلىس جانە باسپانالاردى ءبولۋ, دەموگرافيالىق جانە كوشى-قون پروتسەستەرى, ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا جانە جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ باعدارلامالارىن دامىتۋعا كومەكتەسەدى. حالىق ساناعى جۇمىس ورىندارى تۋرالى, ال بيزنەس ءۇشىن ماڭىزدى جانە ناقتى سوڭعى تۇتىنۋشى تۋرالى تولىق سيپاتتاما بەرەدى. حالىق ساناعىنا قاتىسقان ءاربىر ازامات مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك باعدارلامالارىن جوسپارلاۋعا جانە ازىرلەۋگە سالماقتى ۇلەس قوسادى.

P.S. ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى ۇلتتىق ستاتيس­تيكا بيۋروسى كەلتىرگەن مالىمەتكە سەنسەك, بيىلعى 1 قاڭتارداعى قازاقستانداعى حالىق سانى 18 877 128 ادامدى قۇراپ وتىر. توعىزىنشى تەرريتوريا ءۇشىن بۇل تىم تومەن كورسەتكىش ەكەنى ايتپاسا دا انىق. ارتتىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟ ەڭ الدىمەن, وسى 18 ملن حالىقتىڭ جاي-كۇيىن الدىمىزعا جايىپ, انىقتاپ قاراپ, دامۋعا, كوبەيۋگە تيەتىن تەرىس اسەردەن تەزدەتىپ قۇتىلعانىمىز ءجون. بۇل رەتتە, پرەزيدەنت اتالعان شارادان مەيلىنشە مول ماعلۇمات الۋ ءۇشىن ساۋالدامانىڭ مازمۇنىنا كوپ كوڭىل ءبولۋ قاجەت ەكەنىن ايتقان بولاتىن. پرەزيدەنت تاپسىرماسى نازاردان تىس قالمايدى دەپ سەنەمىز. «بالاپاندى كۇزدە سانايدى» دەمەكشى, سانىمىز بەن ساپامىزعا قازان بويى قان جۇگىرەتىن ءتۇرى بار. ال سونىڭ انىق-قانىعىن 2022 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي ۇكىمەت ناقتى مالىمەتتەردى جاريالاعان كەزدە بىلەتىن بولامىز.

راۋان قابيدولدا,

مەرۋەرت بۇركىتباي,

«Egemen Qazaqstan»