جالپى, قازاق سيىر جىلىنا قۇتتى جىل رەتىندە قارايدى. حالىق سەنىمىندە ەلدىڭ جاي-كۇيى مەن اۋا رايى − جىل يەسىنىڭ مىنەزىنە, بولمىسى مەن قاسيەتىنە بايلانىستى قۇبىلىپ وتىرادى. بۇل جىل قانداي بولادى؟ وسى رەتتە ءبىز زەڭگى بابا جىلىنا كورىپكەلدەردىڭ جاساعان بولجامدارىنا ءۇڭىلىپ كورەلىك.
XV عاسىردا ءومىر سۇرگەن فرانتسۋزدىڭ اتاقتى كورىپكەلى نوسترادامۋس 2021 جىلى, سيىر جىلى «تەڭىزدە ۇلكەن شايقاس بولىپ, قىزىل ورتتەن جانۋارلار كوپ زارداپ شەگەدى» دەپ ەسكەرتىپتى. مۇنى ماماندار بولاشاقتاعى تابيعي اپاتتاردى بىلدىرەدى, دەپ بولجايدى. تسۋنامي, جانارتاۋدىڭ اتقىلاۋلارى جانە تەڭىز بەتىندەگى ءورت بولۋى ىقتيمالدىلىعىن دا جوققا شىعارمايدى. نوسترادامۋس, سونىمەن قاتار جاڭا ساۋدا-ساتتىق مۇمكىندىكتەرىنىڭ اشىلۋى تۋرالى ايتادى. قولونەرشىلەردىڭ ونىمىنە سۇرانىس ارتاتىنىن بولجايدى. جاقسىلىق پەن جاناشىرلىق قارىم-قاتىناس تا باستى ورىن الاتىن كورىنەدى. ادامدار ءبىرىن-ءبىرى تىڭداپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولادى, دەپ بولجاعان.
ال بەلگىلى بولگار كورىپكەلى ۆانگا 2021 جىلدىڭ بەتبۇرىس كەزەڭى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن بولجاپتى: تابيعي اپاتتار, داعدارىستار جانە كەيبىر ەلدەردەگى وزەكتى ماسەلەلەر. جاعالاۋداعى قالالار ۇلكەن تولقىن استىندا قالادى, ادامدار قورقىنىشپەن ءومىر سۇرەدى. سەيسميكالىق جانە جانارتاۋ بەلسەندىلىگى كۇشەيەدى دەگەندى دە اتاپ وتكەن.
ال, ءبىزدىڭ قازاقتىڭ وسىدان 5 عاسىر بۇرىن ءومىر ءسۇرىپ, «شيپاگەرلىك بايان» كىتابىن جازعان وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى دا سيىر جىلىنا قاتىستى ءوز بولجامىن جاساپ كەتكەن ەكەن. سيىردى «ماڭعاز» دەپ اتاعان ەمشى بابامىز: «بۇل جىلداعىلار − سۋساعىش, تاماقساۋ, ءزىلسىز, كەكسىز قاراكەتى بىرتوعا, كومپىس, وڭايلىقپەن ءسوز وتپەيتىن, تىلگە ازبايتىن, ءيىسالماس بولعانىمەن, جاۋ تيىسكەندە ايعاي-اتتانىن ەستىسە, نە قان كورسە بولعانى − نامىسى قوزىپ, ولگەن-تىرىلگەنىنە, الدى-ارتىنا قارامايتىن, ءبىرى قالماي اتقا قوناتىن, سونىمەن قوسا ءبىراۋىزدى, قاراتۇياعىنان ءحال كەتكەنشە ايقاساتىن, قاۋقارلى-قاۋقارسىزدىعىنا قارامايتىن ءارى وزدەرىن جانە جاستارىن ايالاۋعا قۇشتارلىعى باسىم, نە جەڭىپ, نە ءولىپ تىناتىن, دوسقا ادال, اق پەيىل, دوستارى مەن تۋعان جەرىنەن استە ايىرىلعىسى كەلمەيتىن, تەك ءولىم عانا ايىراتىن, ەر كوڭىلدى سابازدار بولىپ كەلەدى» دەپ سيپاتتاپتى. وسىعان قاراعاندا, سيىر جىلى تۋعانداردىڭ كوبى ەلى ءۇشىن وگىز قارا كۇشىن سالاتىن كوپشىل ازاماتتار بولادى دەپ تۇسپالداساق, تەرىس بولمايتىن سەكىلدى.
كەيبىر بولجاۋشىلار «سيىر جىلى تاريحتا كوبىندە اۋىرتپالىق, داۋ-جانجال, قيىندىقتارعا تولى بولعان. سوندىقتان بيىل اپاتتار مولايىپ, ەكونوميكاعا قاتتى اسەر ەتۋى مۇمكىن» دەسە, استرولوگتاردىڭ كەيبىرى بۇل پىكىرمەن كەلىسپەي, «سيىر جىلى مولشىلىق جىلى بولادى. قازاق حالقى سيىر جىلىن جاقسىلىققا بالاعان» دەگەن ءۋاج ايتادى. «سيىر جىلى جاڭبىرلى بولادى, استىق بىتىك شىعىپ, مولشىلىققا كەنەلتەدى», «سيىر جىلى موشكە سيىرداي مولشىلىقتىڭ جىلى بولادى» دەپ تە ايتىلادى. ەل ىشىندە «سيىر ءمۇيىزىن توسەسە, جىلدىڭ باسىندا ساقىلداعان سارى اياز بولادى دا, كوكتەمدەگى «وتامالى», «سارى اتان-زاۋزا» (امال اتتارى) كەزىندە قارلى بوران سوعىپ, مال تولدەپ جاتقان كەزدە اپات بولۋى دا مۇمكىن» دەپ قارايتىن ەسەپشى قاريالار دا جوق ەمەس. حالقىمىزدا سيىر جىلى تۋعان سابيلەردىڭ مىنەزى بىرتوعا, كونبىس كەلەدى دەگەن كوزقاراس, «سيىر جىلى تۋعاندار سيىر باۋىزدامايدى» دەگەن تىيىم بار.
سوڭعى كەزدەرى ەل ىشىندە ء«ماشھۇر ءجۇسىپ ايتقان سيىر جىلى كەلدى» دەگەن شاعىن بەينەجازبا تاراپ ءجۇر. مۇندا ءوزىنىڭ قايتىس بولاتىن مەزگىلىن 10 جىل بۇرىن بولجاعان كورىپكەل اۋليە «سيىر جىلىنان باستاپ قازاق حالقى ناعىز باي-باقىتتى زامانعا جەتەدى» دەپ بولجاعان ەكەن. بۇعان دەيىن ايتقاندارىنىڭ كوبى اينىماي كەلگەن اۋليەنىڭ وسى ءسوزىن العا تارتىپ, «كەلە جاتقان جىل قازاق ەلىنە ۇلكەن جاقسىلىق, كول-كوسىر مولشىلىق اكەلەدى» دەپ قۋانىپ جۇرگەن وتانداستارىمىز كوپ. «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس». لايىم, سولاي بولىپ, سيىر جىلىنىڭ قازاققا سىيلار سىيى كوپ بولسىن, ۋايىم-قايعى جوق بولسىن. اللا تاعالا ىندەتكە داۋا, جەرىمىزگە كوز الارتقان كورشى ەلدەرگە تاۋپيىق بەرسىن دەپ تىلەيىك.
ءبىز, قازاق حالقى, ەشقاشان جاقسىلىقتان كۇدەر ۇزبەگەن ەلمىز. جاقسى بولادى دەگەن تىشقان جىلىندا جاماندىق كەلسە, قيىن سانالىپ كەلگەن سيىر جىلىندا ءبارى كەرىسىنشە بولىپ جاتسا دەگەن ءۇمىت تە جوق ەمەس. سوندىقتان بۇلت ارتىنان كۇن شىعادى دەمەكشى, بيىلعى پاندەميادان شارشاعان ەل كەلگەن جىلدا ىندەتتەن قۇتىلىپ, جايماشۋاق كۇن كەشىپ, كوپ جاقسىلىقتارعا كەنەلسىن دەپ تىلەيمىز!
اكىم قوجا ۇلى