وسىدان ەكى جىل بۇرىن ەلىمىزدە تاريحي وقيعا بولدى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتىمىز ءۇشىن تاعدىرشەشتى, ماڭىزدى شەشىم قابىلداپ, بيلىكتى كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى قاسىم-جومارت توقاەۆقا زور سەنىممەن تاپسىردى. وسىلايشا, قازاقستاندا ساياسي ساباقتاستىق سالتانات قۇرىپ, ەلىمىز تۇراقتى دامۋ باعىتىنان اينىعان جوق.
الەمنىڭ «توعىزىنشى تەرريتورياسى» سانالاتىن قازاقستانداعى بيلىك ءترانزيتىنىڭ بەيبىت جولمەن ءوتۋى دۇنيە ءجۇزىن تاڭعالدىردى. ويتكەنى ورتالىق ازيادا مەملەكەت باسشىسى بۇرىن-سوڭدى بيلىكتەن ءوز ەركىمەن باس تارتپاعان ەدى. وسىناۋ وقيعانى باسىندا الاڭ كوڭىلمەن قابىلداعان قالىڭ جۇرت بۇگىندە بۇل تاعدىرشەشتى قادامنىڭ دۇرىستىعىنا كوز جەتكىزىپ وتىر.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العالى بەرگى 30 جىل ىشىندە كوپتەگەن جەتىستىككە قول جەتكىزدى. الەمدىك ساياسات ساحناسىندا ءوز پىكىرىن اشىق بىلدىرەتىن, باستاماشىل ەل رەتىندە تانىلدى. اسىرەسە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا قوسقان ۇلەسى زور. مۇنىڭ ءبارى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگى ەكەنى بەلگىلى.
كسرو تاراعاننان كەيىن «توعىزىنشى تەرريتوريادا» يادرولىق قارۋ مۇراعا قالعان ەدى. وسىلايشا, ەلىمىز سانى جاعىنان الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق دەرجاۆاعا اينالىپ شىعا كەلدى. جاڭادان تاۋەلسىزدىگىن العان ەلدىڭ مۇنداي قارۋى باتىستىڭ بەتكە ۇستار ديپلوماتتارىنىڭ ۇيقىسىن قاشىرعانى مىنادان-اق بايقالادى. سول كەزەڭدە ەكىجاقتى كەلىسىمدى سىلتاۋراتىپ, شەتەلدىك شەنەۋنىكتەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى ەلىمىزگە ءجيى ات باسىن بۇردى. ايتسە دە, ءبارىن مازالاعان ءبىر عانا ماسەلە – قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋى.
قازاقستاننىڭ يادرولىق ارسەنالى باتىس ەلدەرىن عانا قىزىقتىرىپ قويعان جوق. اراب الەمى دە وقتۇمسىقتاردى ساتىپ الۋعا نيەتىن ءبىلدىردى. ماسەلەن, 1992 جىلى سول كەزدەگى ليۆيا باسشىسى مۋاممار كاددافي قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋىن ساقتاپ قالۋى ءۇشىن ميللياردتاعان دوللار قارجىلاي كومەك بەرۋگە ءازىر ەكەنىن جەتكىزگەن. تاۋەلسىزدىگىن ەندى العان مەملەكەت ءۇشىن بۇل – كوز اربايتىن ۇسىنىس. ويتكەنى كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن ەل ەكونوميكاسى تۇرالاپ قالعانى بەلگىلى. بىراق قازاقستان مۇنداي «جومارت» ۇسىنىستان باس تارتتى.
ەلباسى 1991 جىلعى 29 تامىزدا سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. وسىلايشا قازاقستان الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. بۇل شەشىم جەر-جاھاندى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنان ازات ەتۋگە باعىتتالعان سونى قادام بولعانىن ۋاقىت كورسەتتى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ باستاماسى – وزگەلەرگە ۇلگى.
ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە قوسقان ۇلەسى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. قازاقستان كوپتەگەن ۇيىمنىڭ قۇرىلۋىنا مۇرىندىق بولىپ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىردى.
ماسەلەن, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى (اوسشك) جانە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن (شىۇ) قۇرۋعا قازاقستاننىڭ بەلسەنە قاتىسقانىن ايتا كەتكەن ءجون. ال مۇنداي قادامنىڭ الەمدىك ارەناداعى «توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ» بەدەلىن ارتتىرعانى ءسوزسىز.
شىۇ كەيىنگى كەزدە ايماقتىق دەڭگەيدە عانا ەمەس, دۇنيەجۇزىلىك اۋقىمدا سەرپىندى تۇردە دامىعان كوپ سالالى, جەتەكشى ىنتىماقتاستىق ۇيىمدارىنىڭ بىرىنە اينالدى. قازىرگى تاڭدا ول ساياسي ديپلوماتيالىق سيپاتىنا سايكەس, تۇراقتى تۇردە نىعايىپ كەلەدى.
اوسشك-ءنى قۇرۋ ماڭىزدى ءارى دەر كەزىندە جاسالعان قادام ەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى ۇيىمدى قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن 1992 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىندا كوتەرگەن-تۇعىن. باستاما ازيا وڭىرىندەگى قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا فورماتىن قالىپتاستىرۋعا سونى سەرپىن بەردى.
ۋاقىت اوسشك قىزمەتىنىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتتى. ونىڭ اياسىندا ساياسي ديالوگتى ينستيتۋتتاندىرۋ جانە ازيالىق مەملەكەتتەردى جاڭا ساياسي جاعدايعا بەيىمدەۋ جۇرگىزىلەدى. قازاقستان جانە اوسشك-ءنى قولداعان مەملەكەتتەر وسىنداي تەتىك قۇرۋدىڭ كۇردەلىلىگىن ايقىن ءتۇسىندى. بۇگىندە اوسشك – تىڭعا تۇرەن سالعان, ءتۇرلى جاعدايعا دايىن بىرەگەي فورۋم.
بۇدان بولەك قازاقستاننىڭ جاھاندىق ۇيىمدارعا تورەلىك ەتۋى دە ەلباسى ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. مىسالى, 2010 جىلعى ەقىۇ ءسامميتىنىڭ ەلوردادا ءوتۋى دە كارى قۇرلىقتاعى بىرقاتار ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاۋىپ بەردى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە رەتىندە ەنۋى مەن اتالعان ۇيىمعا توراعالىق ەتۋى دە قازاقستاننىڭ جەر-جاھاننىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعىنا ەرەكشە كوڭىل بولەتىنىن ايعاقتايدى.
كورشىلەس ەلدەر ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدار ۇيىمداستىرعاندا عانا ەكونوميكالارى ورىستەيتىنى بەلگىلى. بۇل ءوزارا ىقپالداستىقتى دامىتىپ قانا قويماي, كەز كەلگەن ەلدىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا زور ىقپالىن تيگىزەدى. ماسەلەن, ەۋروپالىق وداق سەكىلدى ۇيىمدار وسى ماقساتتا قۇرىلعانى بەلگىلى. كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن ەلباسى ەۋرازيا قۇرلىعىن قامتيتىن ءىرى ۇيىم قۇرۋ قاجەتتىگىن جەتە ءتۇسىنىپ, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسىن جاريالادى. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قازىرگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ىرگەتاسى قالانا باستادى. قازىرگى تاڭدا ۇيىم 184 ميلليون تۇرعىنى بار الىپ اۋماقتى قامتيتىن, ومىرلىك ماڭىزى بار ساۋدا-ەكونوميكالىق دالىزگە اينالدى. ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 750 ملرد اقش دوللارىنان اسقان, كىرىكتىرىلگەن ىشكى جالپى ءونىم باعاسى 2 ملرد دوللاردى ەڭسەرگەن.
سيرياداعى ازاماتتىق سوعىس جۇزدەگەن مىڭ ادامنىڭ ءومىرىن جالماپ, ميلليونداعان تۇرعىندى بوسقىنعا اينالدىرعانى تۋرالى تالاي مارتە جازىلىپ, بيىك مىنبەرلەردەن ايتىلدى. الايدا ەلدەگى شيەلەنىسكەن جاعدايدى ساياسي جولمەن بەيبىت شەشۋگە ۇمتىلعاندار ساناۋلى. وسى ورايدا قازاقستان تاياۋ شىعىستاعى مەملەكەتتىڭ تىنىشتىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا كەلىسسوز الاڭىن ۇسىنعانى بەلگىلى. «استانا پروتسەسى» رەتىندە تانىلعان بۇل بىتىمگەرشىلىك جيىننىڭ تيىمدىلىگى حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان جوعارى باعالاندى.
ەلباسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» دەگەن تاقىرىپتا ەلوردادا وتكەن ەكسپو-2017 كورمەسى ەنەرگيانىڭ ەكولوگيالىق تازا جانە جاڭارتىلاتىن كوزدەرىن دامىتۋ جونىندەگى الەم عالىمدارىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋگە كۇش سالدى.
الەمدە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – تاتۋلىق پەن ءوزارا كەلىسىم ورناتۋ. بۇل باعىتتاعى قازاقستاننىڭ دىنارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديالوگ وربىتۋدەگى ماڭىزدى باستاماسى – 2003 جىلدان بەرى شاقىرىلىپ كەلە جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى. ءوز جەرىندە ءتۇرلى ەتنوستار مەن ءدىن وكىلدەرى بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقستان استانادا ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا مۇسىلمان, حريستيان, بۋدديزم, يۋدايزم جانە باسقا دا دىندەردىڭ قايراتكەرلەرىن جيناپ, وزەكتى حالىقارالىق ماسەلەلەردى بىرلەسىپ شەشۋ جولدارىن تالقىلاۋعا مۇمكىندىك جاسادى.
ىرگەلەس مەملەكەتتەرمەن بەيبىت كورشىلىك قارىم-قاتىناس ەل ومىرىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل قادام تەڭقۇقىلى كەلىسىمدەر جاساپ, ءوزارا ءتيىمدى ساۋدانى دامىتۋعا, ترانزيت الەۋەتىن وسىرۋگە, ەڭ سوڭىندا رەفورمالاردىڭ تابىسىنا اسەر ەتەتىن ينۆەستيتسيا تارتۋعا كومەكتەسەدى. ال مۇنداي قارىم-قاتىناستاردىڭ ەڭ باستى شارتى – ناقتى بەلگىلەنگەن, كورشىلەر دە, سونداي-اق الەمدىك قوعامداستىق تا مويىنداعان مەملەكەتتىك شەكارا قۇرۋ.
مۇنى جەتە تۇسىنگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىسىمەن شەكارانى دەليميتاتسيالاۋعا كىرىستى. بۇل جۇمىس باقانداي 13 جىلعا سوزىلعانى بەلگىلى. ماسەلەن, 1994 جىلعى 26 ساۋىردە قىتايمەن اراداعى مەملەكەتتىك شەكارا تۇبەگەيلى بەلگىلەندى. كەيىنىرەك باسقا كورشىلەس مەملەكەتتەر – رەسەيمەن, قىرعىزستانمەن, وزبەكستانمەن, تۇرىكمەنستانمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. 2018 جىلى كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويىلعاننان كەيىن قۇرلىقتاعى عانا ەمەس, تەڭىزدەگى شەكارامىز دا ءبىرجولا ايقىندالىپ, تۇپكىلىكتى بەكىتىلدى.
قازاقستاننىڭ جوعارىدا ايتىپ وتكەن جەتىستىكتەرى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. جاس تاۋەلسىز ەلدىڭ تىزگىنىن ۇستاپ, ونى ەتەك-جەڭىن جيناعان ىرگەلى ەلگە اينالدىرعاننان كەيىن تۇڭعىش پرەزيدەنت بيلىك ءترانزيتىن باستادى. وسىلايشا قازاقستان ورتالىق ازيادا العاش رەت بەيبىت تۇردە بيلىكتىڭ اۋىسۋىن قامتاماسىز ەتتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەت باسشىسى مىندەتىنە كىرىسكەننەن باستاپ سىندارلى ساباقتاستىققا يەك ارتاتىنىن انىق اڭعارتتى. ەكى جىل بۇرىن پرەزيدەنتتىك لاۋازىمدى قابىلداپ العاندا دا, سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا دا, ۇلىقتاۋ راسىمىندە سويلەگەن سوزىندە دە, حالىققا جولداۋلارىندا دا ءۇش ماسەلەگە – دامۋعا, ادىلەتكە جانە ساباقتاستىققا باسىمدىق بەرىپ كەلەدى. بۇل باسىم باعىتتاردى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا داۋىس بەرۋ كەزىندە حالىقتىڭ 71 پايىزعا جۋىعى قولداعانى ەسىمىزدە.
قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا مەملەكەت تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزى سانالاتىن «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىن باستى قاعيدات رەتىندە ۇستاناتىنىن مالىمدەدى. وسى باعىتتاعى جۇمىستىڭ نەگىزى – ازاماتتاردىڭ ءوتىنىش-تىلەكتەرىن جەدەل ءارى مۇقيات قاراستىراتىن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ بولماق.
بۇل – بيلىك پەن قوعام اراسىندا تۇراقتى ديالوگ ورناتۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلى. وسى تۇجىرىمدامانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ادىلەتتى مەملەكەت ۇستانىمى نەگىزگە الىنعانى بايقالدى. ماسەلەن, وسى باعىتتاعى جۇمىستار ناتيجەسىندە تۇرمىسى تومەن جانە كوپ بالالى وتباسىلارعا ارنايى الەۋمەتتىك جاردەماقى تاعايىندالىپ, الەۋمەتتىك تۇرعىدان ءالسىز توپتاردىڭ نەسيەسى كەشىرىلدى. كادر ساياساتى جەتىلدىرىلىپ, عىلىم مەن ءبىلىمدى, دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋعا ەرەكشە دەن قويىلدى.
مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان سىرتقى ساياساتتىڭ 2020-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا دا سىندارلى ساباقتاستىق بار. ۇلتتىق مۇددەنى قورعاي وتىرىپ, سىرتقى ساياسي جانە ەكونوميكالىق باسىمدىقتاردى ىلگەرىلەتۋگە باستى نازار اۋدارىلا بەرمەك. ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ساياسي ماقساتى رەتىندە تاۋەلسىزدىكتى, مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىن جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن نىعايتۋ, سىرتقى ساياسي باعىتتىڭ دەربەستىگىن ساقتاۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق ورتالىق ازيادا قازاقستاننىڭ كوشباسشىلىق ورنىن نىعايتۋ جانە ەلىمىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى مۇددەلەرىنە ەرەكشە ەكپىن بەرىلەدى.
تۇجىرىمداما حالىقارالىق جانە وڭىرلىك تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسۋ, شەت مەملەكەتتەرمەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى فورماتتا دوستىق, ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناستى ساقتاۋ, مەملەكەتارالىق بىرلەستىكتەر جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن كەشەندى ءوزارا ءىس-قيمىلدى دامىتۋ قاراستىرىلعان.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ەلباسى ايقىنداعان كوپ ۆەكتورلىق ساياسات قاعيداسىن ۇستانا وتىرىپ, ستراتەگيالىق سەرىكتەس ەلدەر – رەسەي, قىتاي, اقش, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن, ەۋروپالىق وداق, ازيا جانە تاياۋ شىعىس مەملەكەتتەرىمەن تەڭ, دوستىق قارىم-قاتىناستى, سونىمەن قاتار بۇۇ, تمد, ەاەو, شىۇ, ەقىۇ, اوسشك سەكىلدى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بايلانىستى نىعايتا تۇسەتىنىن مالىمدەگەن-ءدى. ول ۋادەلەر ىسكە اسىرىلىپ, مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ حالىقارالىق ارەنادا ەلىمىزدىڭ مۇددەسىن قورعاي الاتىن ءىرى ساياساتكەر ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى. ماسەلەن, بىلتىر جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ ونلاين وتىرىسىندا 2025 جىلعا دەيىنگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ ستراتەگيالىق دامۋ باعىتتارى تۋرالى قۇجاتتى قابىلداۋ يدەياسىن قولداي وتىرىپ, ستراتەگيانىڭ كەيبىر بولىمدەرىن قايتا تالقىلاپ, ءəلى دە پىسىقتاي ءتۇسۋ كەرەگىن ەسكەرتكەنى ەسىمىزدە. اتاپ ايتقاندا, ەاەو-عا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق, əلەۋمەتتىك, گۋمانيتارلىق مəسەلەلەردى بەسجاقتى فورماتتا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانى (ەەك) قاتىستىرا وتىرىپ قاراستىرۋ, ونىڭ ناقتى ىسكە اسۋىن قيىنداتاتىنىنا نازار اۋدارعان. دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم جانە عىلىم سالالارىن ەەك-نىڭ قۇزىرەتىنە تولىق كولەمدە بەرۋ, ونىڭ ەكونوميكالىق باعىتىن ايتارلىقتاي وزگەرتىپ جىبەرۋى مۇمكىن ەكەنىنە توقتالعان. سونداي-اق ەەك-ءتىڭ وكىلەتتىگىن كەڭەيتۋ مəسەلەلەرىنە مۇقيات بولۋعا شاقىرعان.
بيىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق توراعالىعىن قابىلدادى. وسىعان وراي قاسىم-جومارت توقاەۆ ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىنا جولداعان ۇندەۋىندە بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەنى كوتەرىپ, ۇيىمنىڭ الداعى 5 جىلداعى باعىتىن ايقىنداپ بەردى.
كەيىنگى ەكى جىل الەمدە دە, ەلىمىزدە دە توتەنشە جاعدايلارعا تولى بولدى. پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان كوپ وتپەي-اق ارىستاعى قارۋ-جاراق قويماسى جارىلدى. سونىڭ سالدارىنان قالاداعى ۇيلەر قيراپ, كوپتەگەن تۇرعىن باسپاناسىز قالدى. وسى ءبىر سىن كەزدە مەملەكەت باسشىسى ارىسقا ارنايى بارىپ, احۋالمەن تىكەلەي تانىسىپ قايتقانى ەسىمىزدە. ال بىلتىر قوردايداعى جانجال ەڭ وزەكتى əلەۋمەتتىك مəسەلەلەردىڭ تۇتاس شوعىرىن كورسەتىپ بەردى. وزبەكستاندا جارىلعان سۋ قويماسى ماقتارالداعى اعايىندى ابىگەرگە سالدى. وسىنداي جاعدايدىڭ بəرىندە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ شۇعىل دەن قويىپ, باتىل شەشىم قابىلداۋى حالىقتىڭ سەنىمىن كۇشەيتە ءتۇستى.
ءبىر جىل بۇرىن ءدال وسى كەزەڭدە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى كوروناۆيرۋستى پاندەميا دەپ جاريالاپ, شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنىڭ ەتەك-جەڭىن قىمتاۋعا كىرىسكەن. بۇكىل الەم بەتپەردە كيىپ, ۇيگە تىعىلدى. جەر-جاھاندى تەڭسەلتكەن ۆيرۋس قازاقستاندى دا اينالىپ وتكەن جوق. الەمدە الشاڭ باسقان ىندەتتىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى قارقىنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ دەر كەزىندە قابىلداعان شەشىمدەرىنىڭ ارقاسىندا باسەڭدەدى.
قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, مەملەكەت ازاماتتارعا, شاعىن جəنە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنە قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارمەنىمەن داعدارىسقا قارسى شارالار ءۇشىن 6 تريلليون تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولىندى. ەڭ ءبىرىنشى, جۇمىسسىز قالعان ادامدارعا 42 500 تەڭگە مولشەرىندە تولەم جاسالدى. بۇل كومەك 4,2 ميلليون ادامدى قامتىدى. 1 ميلليونداي مۇقتاج وتباسى ازىق-ت ۇلىكپەن جəنە قاجەتتى زاتتارمەن قامتاماسىز ەتىلدى. قيىندىققا تاپ بولعان كاسىپكەرلەر ءۇشىن سالىقتار مەن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەردى تولەۋ مەرزىمى ۇزارتىلدى. 700 مىڭنان اسا كومپانيا مەن كəسىپكەرلەر ءۇشىن سالىق جۇكتەمەسى ازايتىلدى. سول ارقىلى ولار 1 تريلليون تەڭگەگە جۋىق قارجى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك الدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىن ۇيىمشىلدىقپەن وتكىزۋ جانە ءونىم ءوندىرۋدى مولايتىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ءۇشىن 200 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىندى.
اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ تاعى ءبىر پاراسى ەلىمىزدەگى ساياسي جاعدايعا بايلانىستى. پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى قۇرىلدى. وندا كوتەرىلگەن كوكەيكەستى ماسەلەلەر جان-جاقتى زەردەلەنىپ, ءتيىستى شەشىمدەرىن تاۋىپ, ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق ۇردىستەردى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان بىرقاتار زاڭ قابىلداندى. سونىڭ ىشىندە, بەيبىت شەرۋلەرگە بايلانىستى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, ميتينگىلەر تەك حابارلاما بەرۋ ارقىلى وتكىزىلەتىن بولدى.
سونداي-اق سايلاۋ تۋرالى زاڭناماعا دا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, ساياسي پارتيالاردى قۇرۋ مەن تىركەۋ تالابى ەدəۋىر جەڭىلدەتىلدى. پارتيالاردىڭ سايلاۋ تىزىمىندە əيەلدەر مەن جاستار ءۇشىن 30 پايىزدىق مىندەتتى كۆوتا بەلگىلەندى. بۇل قادام əيەلدەر مەن جاستاردىڭ ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە بەلسەنە قاتىسۋىنا قوسىمشا مۇمكىندىك بەردى. اتالعان باستامانىڭ ناتيجەسى بيىلعى ءماجىلىس سايلاۋىندا انىق اڭعارىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا تۋرالى ۇسىنىسى دا زاڭداستىرىلدى.
قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ باعىتىنداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام – اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ بولعالى تۇر. بيىل ەلىمىزدە كەنتتەردىڭ, اۋىلدار مەن اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋعا دايىندىق جۇرگىزىلىپ جاتىر. جوسپار بويىنشا, سايلاۋ تامىز-جەلتوقسان ايلارىندا وتكىزۋ جوسپارلانعان. بۇل ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا بولماق.
بۇل يگى شارا مۇنىمەن شەكتەلىپ قالماق ەمەس. كەلەسى ماڭىزدى قادام – اۋدان اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى بولماق. وسى باستامالاردىڭ ەلىمىزدى دەموكراتيالاندىرۋعا جانە جەرگىلىكتى باسقارۋ ينستيتۋتىن نىعايتۋعا ەلەۋلى ىقپالىن تيگىزەرى ءسوزسىز.
بۇدان بولەك, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ادام قۇقىعىن قورعاۋ, əيەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق, ادام ساۋداسى, مال ۇرلىعى, براكونەرلىك, كولىكتى ماس كۇيدە جۇرگىزۋ سىندى قىلمىستارعا قارسى زاڭنامالار قاتاڭدادى, الدىن الۋ شارالارى كۇشەيتىلدى.
حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ ماقساتىندا جاعدايى تومەن ازاماتتارعا بىرقاتار جەڭىلدىك جاسالدى. ەڭ الدىمەن, تابىسى تومەن بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى مەن ستۋدەنتتەردىڭ شəكىرتاقىلارى كوتەرىلدى. ودان كەيىن تابىسى تومەن ازاماتتاردىڭ نەسيە قارىزدارىن مەملەكەت ءوز موينىنا الدى. جاعدايى تومەن ءجۇز مىڭداعان ازاماتتىڭ نەسيەلەرىن كەشىرۋ, بەرىلەتىن نەسيەنىڭ پايىزىن ازايتۋ ارقىلى ونىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, كوپ بالالى انالارعا بەرىلەتىن جاردەماقىنى كوبەيتۋ جانە ءارى قاراي جەتىلدىرە ءتۇسۋ, باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ حالىققا قولايلى جولدارىن قاراستىرۋ, ميكرو جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە سالىق جەڭىلدىكتەرىن ەنگىزۋ, ولاردى تەكسەرۋگە ءۇش جىلعا موراتوري جاريالاۋ سياقتى ايتارلىقتاي جەڭىلدىكتەر ىسكە اسىرىلا باستادى.
ءبىلىم مەن عىلىمدى, مەديتسينا سالاسىن دامىتۋعا ۇلكەن باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى الداعى ۋاقىتتا ءبىلىم سالاسىنا بولىنەتىن قاراجات 6 ەسە, عىلىمعا بولىنەتىن قارجى 7 ەسە وسەدى. ال دəرىگەرلەردىڭ جالاقىسى كەزەڭ-كەزەڭمەن ءوسىرىلىپ, 2023 جىلعا قاراي ەكونوميكاداعى ورتاشا جالاقىدان ەكى جارىم ەسە كوبەيتۋ جوسپارلانعان.
ۇلىلارىمىزدى ۇلىقتاۋ, ەلدىك, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى əلەمگە ايگىلەۋ جۇمىستارى دا لايىقتى جالعاسىن تابۋدا. ۇلى ويشىل بابامىز ءال-فارابي مەن دانىشپان ابايدىڭ مەرەيتويلارى, التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى جوعارى دارەجەدە اتاپ ءوتىلدى. سول ارقىلى تاريحىمىزدى جاستاردىڭ ساناسىنا سىڭىرۋگە, ۇلى تۇلعالارىمىزدى كەڭىنەن دارىپتەۋگە, قازاق ەلىن الەمگە تانىتۋعا ەرەكشە ماڭىز بەرىلدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ جاقىندا حالقىمىزدى الاڭداتقان جەر ماسەلەسىنە قاتىستى دا تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلدادى. پرەزيدەنت رەتىندە زاڭ شىعارۋعا باستاماشىلىق ەتۋ قۇقىعىن پايدالانىپ, جەردى شەتەلدىكتەرگە ساتۋعا جانە جالعا بەرۋگە ءبىرجولا تىيىم سالۋدى كوزدەيتىن زاڭ جوباسىن ماجىلىسكە جولدادى.
قورىتا ايتقاندا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاعان, الەمگە تانىمال ساياسي قايراتكەر – ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىگى ءارى لايىقتى ءىزباسارى ەكەندىگىن سوزىمەن دە, ىسىمەن دە ايعاقتاعان پرەزيدەنتىمىز ەكى جىل ىشىندە وزىنە بارشا ادامزات باسىنداعى قيلى كەزەڭدە جۇكتەلگەن بيىك سەنىم ۇدەسىنەن شىعا ءبىلدى. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قالىپتاستىرۋ مىندەتىن العا قويىپ, ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلى ىشىندە اتقارىلعان جاسامپازدىق ىستەردى قيسىندى جالعاستىرا ءبىلدى. قازاقستان بيلىگىندەگى سىندارلى ساباقتاستىق دوس ءسۇيىنىپ, دۇشپان كۇيىنگەندەي ماۋەلى جەمىسىن بەرىپ وتىرعاندىعىنا كۋامىز.