ارحيۆ – ادامزاتتىڭ عاسىرلار بويى جيناقتالعان تاريحي جادى, بۇگىن دە, ەرتەڭ دە ۇرپاقتار مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن ماڭگىلىك مۇرا. كەڭەستىك بيلىك تۇسىندا قازاق حالقىنىڭ وتكەن تاريحىنىڭ تالاي كەزەڭى, اۋمالى-توكپەلى وقيعالارى, ولاردىڭ سەبەپ-سالدارى, ەلى ءۇشىن, جەرى ءۇشىن جانپيدا تىرلىك كەشكەن داڭعايىر تۇلعالار, حاندار مەن بيلەر, باتىرلار, عۇلامالار, رەپرەسسيا قۇرباندارى جانە تاعى دا باسقالار جايىندا كوپ نارسە كۇڭگىرت, «جابۋلى قازان جابۋلى» كۇيىندە كەلگەنى, ءتىپتى ولاردى حالىق جادىنان مۇلدە ءوشىرۋ ارەكەتتەرى بولعانى بارىمىزگە ءمالىم.
ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىككە قول جەتكىزۋى وتكەنىڭە ءۇڭىلىپ, ۇمىتىلعان تاريحىمىزدى ەكشەپ-تارازىلاۋعا, اقيقاتىن اشىپ, ادىلەتتى قالپىنا كەلتىرۋگە سەرپىلىس بەردى. ۋاقىت تالابى ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنە دە ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەدى. بۇرىنعى ورتالىقتىڭ بۇيرىعىن كۇتىپ, بۇيىعى تىرشىلىك كەشۋدىڭ زامانى ءوتتى.
بۇگىندە تاۋەلسىز ەلدىڭ ءارحيۆى دە – تاۋەلسىز.
سول كەزەڭدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كابينەتى جانىنداعى ارحيۆتەر مەن قۇجاتتاما باس باسقارماسىنىڭ باسشىسى س.بايجانوۆ رەسپۋبليكالىق «الاش-ميراس» تاريح-ارحيۆ قوعامىن قۇرىپ, ەلىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن, باستان كەشكەن شيىر-شىرعالاڭدارى مەن بەلەستەرىن, ەل-جۇرتىمىزدىڭ داڭقتى ۇل-قىزدارى مەن تاريحي تۇلعالاردىڭ تاعدىر-تالەيى جايلى ارحيۆ قۇجاتتارىن جاريالاۋعا باستاماشى بولدى. عىلىمي رەداكتسيانى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كەڭەس نۇرپەيىس باسقاردى.
ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ ديرەكتورى م.ج.حاساناەۆ 90-جىلداردىڭ باسىندا قازاقستان «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامىن قۇرۋعا اتسالىسىپ, سونىمەن قاتار «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭدى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا قۇرامىندا م.قوزىباەۆ, و.سۇلەيمەنوۆ, ش.ءۋاليحانوۆ, س.بايجانوۆ, س.جاندوسوۆ بار ۆەدومستۆولىق اكتىلەردى قۇپياسىزداندىرۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە تالاي يگى ىستەردىڭ قوزعاۋشىسى, قولداۋشىسى بولدى.
وسى كەزەڭدە ارحيۆ ءىسى, ونىڭ مەملەكەتتىك جۇيەدە الار ورنىن, اتقارار مىندەتتەرى مەن قۇقىقتارىن, قانداي نىسانامەن قاي باعىتتا جۇمىس ىستەۋى كەرەك, كىمدەرگە باعىنادى, قانداي تالاپتار قويىلادى دەگەن ماسەلەلەردىڭ ءبارىن زاڭ جۇزىندە دايەكتەپ, ناقتى قۇجاتتاردىڭ قاز-قالپىندا ساقتالۋىنا, ۇرپاقتارعا تاريحي ميراس بولۋىنا جاعداي جاساۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ۇلتتىق ارحيۆ قورى جانە ارحيۆتەر تۋرالى» زاڭى ازىرلەندى. زاڭ جان-جاقتى تالقىلانىپ, ەندى قابىلدانادى دەگەندە بىردە جوعارعى كەڭەس, بىردە باس باسقارما تاراتىلىپ, تەك 1998 جىلى 22 جەلتوقساندا عانا رەسمي قۇجاتقا قول قويىلدى.
ارحيۆ ءىسىن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ زاڭداستىرىلۋى ناتيجەسىندە 1999 جىلى مامىر ايىندا ەلىمىزدىڭ ارحيۆتەرىن باسقارۋ ورگانى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت, اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم مينيسترلىگىنىڭ مۇراعاتتار مەن قۇجاتتامانى باسقارۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ قۇرىلۋى, وبلىستارداعى, نۇر-سۇلتان (استانا), الماتى قالالارىنداعى ارحيۆ باسقارمالارىنىڭ (بولىمدەرى) قايتا قالپىنا كەلتىرىلۋى بارىسىندا ارحيۆ جۇيەسىن ساقتاۋعا, ارحيۆ ماماندارىنىڭ, ارحيۆ ءىسىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە قول جەتكىزىلدى.
قازاقستان ايماعىن توڭكەرىسكە دەيىنگى جانە كەڭەستىك كەزەڭدەرگە ءتان باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى تاريحي قۇجاتتاردىڭ ەلەۋلى بولىگى شەكارالاس مەملەكەتتەردىڭ ءارتۇرلى مۇراعاتتىق مەكەمەلەرىندە قالعاندىعىن جانە قازاقستان تاريحىنىڭ جەكەلەگەن فراگمەنتتەرى الىس شەتەلدەردىڭ (قىتاي, يران, ءۇندىستان, گەرمانيا, تۇركيا, فرانتسيا, ت.ب.) ارحيۆتەرى مەن عىلىمي مەكەمەلەرىندە ساقتالعاندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان تاريحىنا قاتىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن تاريحي جانە مادەني قۇندىلىعى بار قۇجاتتاردى شەتەل ارحيۆتەرى مەن عىلىمي مەكەمەلەرىنەن ىزدەستىرۋ جانە كوشىرمەلەرىن الۋ جۇمىستارى العاش رەت جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىلە باستادى. كەيىن بۇل جوبا «مادەني مۇرا», «حالىق تاريح تولقىنىندا» مەملەكەتتىك باعدارلامالارى اياسىندا جالعاستى.
تاۋەلسىز ەلدىڭ تاريحىن ءتول پەرزەنتى عانا شىندىق تىلىمەن جازاتىنى ءمالىم. ءپىرى – حالقى, سۇيەنەرى – ارحيۆ. كەڭەستىك داۋىردە مەملەكەتتىك مۇراعاتتاردا قازاقستان تاريحىنىڭ كوكەيتەستى ماسەلەلەرىنە قاتىستى رەپرەزەنتاتيۆتىك دەرەك كوزىنىڭ تولىق بولماۋى جانە قالىپتاسقان ساياسات اسەرى وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ مۇمكىندىگىن شەكتەپ, تولىققاندى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە بوگەت بولدى. عىلىمي زەرتتەۋلەر اياسىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق ارحيۆ قورىن تولىقتىرۋ مىناداي باعىتتاردا جۇرگىزىلدى: بىرىنشىدەن, ءتۇرلى سەبەپتەرمەن شەتەلدەردە ساقتالعان قازاقستان اۋماعىنداعى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ رەسمي قۇجاتتارى; ەكىنشىدەن, ءتۇرلى ۋاقىتتا قازاقستان اۋماعىندا جاسالعان, بىراق شەتەل ازاماتتارىنىڭ قولىنداعى جەكە تەكتىك قۇجاتتار; ۇشىنشىدەن, قازاقستان تاريحىنا قاتىستى شەتەل قويمالارىنداعى ارحيۆ دەرەكتەرىنىڭ جيىنتىعى; تورتىنشىدەن, وتانداستارىمىزدىڭ (قازاق دياسپوراسى) شەتەلدەردەگى ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتى ناتيجەسىندە جيناقتالعان دەرەكتەر; بەسىنشىدەن, قانداستارىمىزدىڭ شەتەلدەردەگى ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى جيناقتالعان ارحيۆتىك جەكە تەكتىك قۇجاتتارى.
قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمى تاۋەلسىزدىك جىلدارى تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىرادى, كەڭەستىك رەسمي بيلىك تاراپىنان تىيىم سالىنىپ كەلگەن تاريحىمىزدىڭ «اقتاڭداق بەتتەرى» قايتا قارالدى, زەرتتەۋشىلەر نازارىنان تىس قالعان نەمەسە ايتۋعا بولمايتىن ماسەلەلەر كوتەرىلدى. سونداي ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – بولشەۆيكتەردىڭ وتارلاۋشى ساياساتىنا قارسى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىندا ۇلكەن ءمانى بار تۇرىكشىلدىك نەمەسە تۇتاس تۇركىستان يدەياسى جانە ول ءۇشىن كۇرەسكەن قايراتكەرلەر تۋرالى ايتىلىپ, جان-جاقتى زەرتتەلە باستادى. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ تاپتىق يدەيالارىن قابىلداۋدان سانالى تۇردە باس تارتىپ, تۇرىك حالىقتارى بىرلىگى ارمانىن ءپىر تۇتىپ شەتەلگە كەتكەن تۇركىستاندىق قايراتكەرلەردىڭ ەميگراتسياداعى ساياسي قىزمەتى جالپى كەڭەستىك تاريح عىلىمىندا بىرجاقتى باياندالعانى بەلگىلى.
حح ع. 20-جىلدارىندا شەتەلگە ەميگراتسياعا كەتكەن تۇرىك زيالىلارىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى زەرتتەۋلەر, تۇركى زيالىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ جاريالانۋى (ك.نۇرپەيىسوۆ, ك.ل.ەسماعامبەتوۆ, ح.ورالتاي, ءا.باكىر, م.قويگەلديەۆ, گ.ك.كوكەباەۆا, د.قىدىرالى, س.ق.شىلدەباي, ءا.قارا, ب.سادىقوۆا, ا.كاكەن, ح.م.تۇرسىن) ۇلتتىڭ جادىن جاڭعىرتۋعا مول مۇمكىندىك بەردى. قازاقستاندا بۇل تاقىرىپ ساياسي ەميگرانتتاردىڭ ىشىندەگى ءىرى تۇلعا مۇستافا شوقاي ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
2001 جىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ 10 جىلدىق مەرەكەسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن م.شوقاي ءارحيۆىنىڭ (فرانتسيا) ميكروفيلمدەرى ۇلتتىق ارحيۆ قورىنا قوسىلدى. بۇل ءارحيۆتى م.شوقايدىڭ جارى ماريا ياكوۆلەۆنا 1953 جىلى قازىرگى «جاڭا سوربوننا – پاريج ءىىى» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس تىلدەرى مەن وركەنيەتتەرى ينستيتۋتىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتارالىق كىتاپحاناسىنا تاپسىرادى.
م.شوقايدىڭ ارحيۆىندە ماقالالارى, تاتار, ازەربايجان, گرۋزين, باشقۇرت, وزبەك, ارميان, وسەتين, ت.ب. حالىقتاردىڭ ەميگراتسياداعى وكىلدەرىمەن جازىسقان حاتتارى, ەميگراتسياداعى ءتۇرلى پارتيالار مەن ۇيىمدار تۋرالى, ۋكراينا, كاۆكاز, تۇركىستان جانە ەدىل-ورال حالىقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنە قاتىستى ماتەريالدار, نەمىس لاگەرلەرىندەگى تۇركىستاندىق اسكەري تۇتقىندار ءتىزىمى, ولاردىڭ م.شوقايعا جازعان ءتىلحاتتارى جيناقتالعان. سوربونناداعى بۇل ارحيۆ شوقايتانۋ باعىتىنىڭ دەرەكتەمەلىك نەگىزىن قالايدى.
ارحيۆتەر مەن قۇجاتتامانى باسقارۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 2004-2005 جىلدارى دەمەۋشىلەر قارجىسىنا ۇلىبريتانيالىق كوللەكتسيونەر م.باسحانوۆتان «ياش تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ 1931-1936 جىلدار ارالىعىنداعى 67 تۇپنۇسقا ءنومىرى ساتىپ الىندى, سونىمەن قاتار «ياش تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ تولىق كوشىرمەسى (117 سانى), نادير داۋلەتتىڭ «رەسەي تۇرىكتەرىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەس تاريحى: 1905-1917 جىلدار» (تۇرىك تىلىندە) كىتابىنىڭ كوشىرمەسى, ت.ب. قۇندى كىتاپتار تۇركيانىڭ ISAM كىتاپحاناسىنان الىندى. ۇلتتىق ارحيۆ قورىنا تۇركيالىق قازاق عالىمى ابدىۋاقاپ قارا 1927-1931 جىلدار ارالىعىنداعى «يەڭي تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ تولىق نۇسقاسىنىڭ كوشىرمەلەرىن سىيلادى.
«ياش تۇركىستاننىڭ» بەس جىلدىعىنا (1934 ج.) وراي جازعان ماقالاسىندا م.شوقاي: «قازىر «ياش تۇركىستاندى» وقىمايتىن تۇركىستان ەميگراتسياسىنىڭ بىردە-ءبىر وشاعى جوق. اراب ەلدەرىنەن, تۇركيادان, پەرسيادان, ءۇندىستاننان, اۋعانستاننان, قىتايدان, قيىر شىعىستان جانە باسقا دا ەلدەردەن ءتۇسىپ جاتقان حاتتار «ياش تۇركىستاننىڭ» تارالىم اۋقىمىنا, وعان ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايتىنىنا تولىق دالەل بولا الادى», دەيدى.
ياعني م.شوقايعا قاتىستى دەرەكتەر الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تابىلارى ءسوزسىز. م.شوقاي – تەك قازاق حالقى ەمەس, وزبەك, قىرعىز, تاجىك, تۇركمەن, ازەربايجان, گرۋزين جانە باسقا دا بودان حالىقتاردىڭ بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعا. ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە, ەميگراتسياداعى تۇركى زيالىلارىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى قۇجاتتاردى ىزدەستىرۋ جۇمىستارى وزبەكستان, رەسەي گەرمانيا, ماجارستان, اقش, پولشا, تۇركيا مەملەكەتتەرىنىڭ ارحيۆتەرى مەن عىلىمي مەكەمەلەرىندە جۇرگىزىلدى.
وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن (تاشكەنت) م.شوقايدىڭ تاشكەنت ەرلەر گيمنازياسىندا وقۋى, اقپان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن تاشكەنتكە ورالۋى, ءتۇرلى ساياسي كۇشتەرمەن قارىم-قاتىناسى تۋرالى جەكەلەگەن قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسى ۇلتتىق ءارحيۆى مەن جامبىل, تۇركىستان وبلىستارىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىنە الىندى.
رەسەي مەملەكەتتىك تاريحي ارحيۆىندە (رگيا, سانكت-پەتەربۋرگ), رەسەي مەملەكەتتىك اسكەري ارحيۆىندە (رگۆا, ماسكەۋ), سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنىڭ تاريحي ارحيۆىندە, رف مەملەكەتتىك ارحيۆىندە (گارف, ماسكەۋ) م.شوقايدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىندە وقۋى, تۇرىك جاستارىنىڭ شەرۋلەرىنە قاتىسۋى, مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇسىلمان فراكتسياسى جانىنداعى بيۋرو جۇمىسىنا ارالاسۋى, ەميگراتسياداعى قىزمەتى تۋرالى قۇجاتتار انىقتالدى, ءتىزىمى جاسالىپ, جەكەلەگەن قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرى الىندى.
گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ساياسي ارحيۆىندە, فەدەرالدىق اسكەري ءارحيۆى جانە فەدەرالدىق ارحيۆىندە گەرمان وكىمەتىنىڭ تۇركىستاننىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعدايى, رەسەي يمپەرياسىنداعى مۇسىلمان حالىقتاردىڭ ازاتتىق كۇرەسى, تۇركى-مۇسىلمان ەميگرانتتارىنىڭ وكىلدەرى: ەمين راسۋل-زادە, مۇستافا شوقاي, عاياز يسقاقي, راشيد راحماتي, زاكي ۆاليدي, سەيد احماد تۋرالى مالىمەتتەر انىقتالدى.
بۋداپەشتەگى ورتالىق ەۋروپالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اشىق قوعام ارحيۆىنەن (ماجارستان) «ازات ەۋروپا», «بي-بي-سي» (BBC), «امەريكا داۋىسى» راديولارىندا كەڭەستىك جۇيە, ۇلتتار ماسەلەسى, ت.ب. تاقىرىپتار بويىنشا بەرىلگەن حابارلار ءماتىنى, زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرى, شەتەل باسپاسوزىندەگى ماقالالار انىقتالىپ, كوشىرمەلەرى الىندى.
ىزدەستىرۋ ناتيجەلەرى بويىنشا تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسپۋبليكا ارحيۆىنەن, تاريح قۇرىلىمى ارحيۆىنەن تۇركيادا جارىق كورگەن قازاقستانعا قاتىستى عىلىمي ماقالالار مەن كىتاپتاردىڭ ءتىزىمى, تۇركىستاندىق مۇعاجىرلاردىڭ ءومىر تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر, قونىس اۋدارعان قازاقتار, تۇركىستاننان كەلگەن قاجىلار, تۇركىستان, كاسپي جانە جەتىسۋ اسكەرلەرىنە قاتىستى جانە باسقا 238 پاراق قۇجات الىندى.
«تۇرىك الەمى زەرتتەۋلەرى قورىنان», «اياز تاحير تۇركىستان ەدىل ورال قورىنان», بايمىرزا حايت كىتاپحاناسىنان قازاقستان تاراپىنا 26 كىتاپ, 28 جۋرنال سىيعا تارتىلدى.
تۇركياعا كەلگەن العاشقى قازاقتاردىڭ مەكەنى بولعان نيدە وبلىسىنىڭ ۇلىكىشلا اۋدانىنداعى التاي اۋىلىنان قازاقتار كوشىنە قاتىستى جالپى سانى 2 قولجازبا, 43 فوتوسۋرەت, 3 بەينەكورىنىس الىندى. تۇركيادا تۇراتىن قازاقتار قورىن ءبىراز جىل باسقارعان سىدىقحان ۇلىچاي 5 كىتاپ, 6 جۋرنال, 1 قولجازبانى سىيعا تارتتى. ولاردىڭ اراسىندا ماريا شوقاي ەستەلىكتەرىنىڭ تۇرىك تىلىندەگى نۇسقاسى, «يەڭي تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ 6 سانى (تۇپنۇسقا دانالارى), احمەد-زاكي ءۆاليديدىڭ «تۇركىستان جاعرافيا تاريحى» دارىستەر جيىنتىعىنىڭ قولجازباسى بار. تۇركيا دەرەكتەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆىندە ساقتاۋلى.
اقش-داعى سوعىس, رەۆوليۋتسيا جانە بەيبىتشىلىك جونىندەگى گۋۆەر ينستيتۋتى ارحيۆىنەن (ستەنفورد ق. كولۋمبيا شتاتى) 1917-1918 جىلعى ازامات سوعىسىنا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى اسكەري تۇتقىندارعا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ 112 پاراق كوشىرمەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆىنە ساقتاۋعا بەرىلدى.
پولشا رەسپۋبليكاسى قورعانىس مينيسترلىگىنە قارايتىن بولەسلاۆ ۆاليگوري اتىنداعى ورتالىق اسكەري ارحيۆىندە, جاڭا اكتىلەر ارحيۆىندە جۇرگىزىلگەن جۇمىس ناتيجەسىندە حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان حالىقتاردىڭ ەۋروپانى پانالاعان وكىلدەرىنىڭ ساياسي قىزمەتىن ۇيلەستىرىپ وتىرعان «پرومەتەي» ليگاسىنىڭ قۇجاتتارى انىقتالدى. اسكەري ارحيۆتەن ەميگراتسياداعى مۇستافا شوقايدىڭ قىزمەتى, «تۇركىستان ۇلتتىق بىرلىگى» ۇيىمىنا قاتىستى قۇندى قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسى (605 پاراق) الىنىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىنە بەرىلدى.
2010 جىلى 8 شىلدەدە «تۇركسوي» حالىقارالىق تۇرىك مادەنيەتى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى د.قاسەيىنوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تۇركيا ازاماتى مۇزافار اقشورا ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىنە م.شوقايدىڭ 6 ماقالاسىن, جەكە باسىنا, قىزمەتىنە قاتىستى 10 قۇجات پەن سولتۇستىك كاۆكاز, ازەربايجان, ارمەنيا, گرۋزيا ۇلتتىق بىرلەستىكتەرى وكىلدەرىمەن جازىسقان 93 حاتىن سىيعا تارتتى.
باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن ۆاليدوۆ احمەد-زاكي احمەدشاحوۆيچتىڭ (زاكي ۆاليدي) (1890-1970) جەكە ارحيۆ قورى انىقتالدى, جەكەلەگەن حاتتارىنىڭ كوشىرمەسى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قورىندا ساقتاۋلى.
مىسىر ساپارىنان الەمدىك دەڭگەيدە تانىمال بولعان تەگى قازاق, اتاقتى ەنتسيكلوپەديست-عالىم, وريەنتاليست, بيبليوگراف, اتاتۇرىك اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى, قازاقستاندىق ناسروللا ات-ءتارازيدىڭ جەكە ءارحيۆى اكەلىندى. ناسروللا ات-تارازي 1922 ج. تارازدا تۋعان. 1917-1930 جىلدارى كەڭەس باسقىنشىلارىنان تۇركىستاندى ازات ەتۋ مايدانىنىڭ باسشىسى, يسلام ءدىنىن ناسيحاتتاۋشى عالىم شەيح مۋباششير ات-تارازي ال-حۋسەينيدىڭ ۇلى, 1920 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە كەڭەس بولشەۆيكتەرى تاقتان تايدىرعان بۇحارانىڭ سوڭعى ءامىرى سايد مۇحاممەد ءالىمحاننىڭ كۇيەۋ بالاسى. تۇركىستاندى ازات ەتۋ ءۇشىن جاساعان ارەكەتتەرى ءۇشىن جازالاۋدان قاشقان اكەسى 1930 جىلى ناسروللانى الىپ اۋعانستانعا مۇعاجىرلىق جاساۋعا ءماجبۇر بولادى. 1943 جىلى ناسروللا اكەسىمەن بىرگە تۇركىستاندىق 52 اداممەن قاماۋعا الىنىپ, 1948 جىلى بوساتىلادى. 1950 جىلى ناسروللا اكەسى, وتباسى جانە تۋىستارىمەن پاكىستان ارقىلى مىسىر جەرىنە تۇراقتى قونىس تەبەدى.
جەتى ءتىلدى مەڭگەرگەن (پۋشتۋ, فرانتسۋز, پارسى, اراب, تۇرىك, قازاق, وزبەك) ن.ات-تارازي يسلام تاريحى, ونىڭ ورتالىق ازيا مەن قازاقستان جەرىنە تاراۋى, شىعىس تىلدەرى مەن ادەبيەتى, ەسكى تاريحي قولجازبا قۇجاتتاردى وقۋدىڭ قىر-سىرى مەن اۋدارما ونەرى تۋرالى ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى.
ناسروللا ات-ءتارازيدىڭ جەكە ارحيۆ قورىندا ونىڭ جارىق كورگەن كىتاپتارى, جاساعان باياندامالارىمەن قوسا, ولەڭدەرىنىڭ, ەستەلىكتەرىنىڭ قولجازبالارى, تۇران ەلى, تۇركىستاننىڭ تاريحى تۋرالى, ونىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنە توقتالعان وي-تولعامدارى بار.
ناسروللا مۋباششير ات-ءتارازيدىڭ ءارحيۆىنىڭ ءبىر بولىگى ۇلتتىق ارحيۆىندە, ەندى ءبىر بولىگى ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتاۋلى.
ەگيپەت اراب رەسپۋبليكاسىنىڭ «دارۋل-كۋتۋب» كىتاپحاناسىنان ابدۋل ازيز شىڭعىسحان ات-تۇركىستانيدىڭ «تۇركىستان – ورتالىق ازيانىڭ جۇرەگى» كىتابى, 1952-1953 جىلدارى مۋباششيرحان ات-ءتارازيدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن شىعىپ تۇرعان «تۇركىستان داۋىسى» (ساۋت ات-تۋركيستان) جۋرنالىنىڭ, ت.ب. تۇركىستان تاريحىنا قاتىستى مەملەكەتتىك مۇراعات كىتاپتاردىڭ كوشىرمەلەرى الىندى. بۇل قۇجاتتار ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ قورىندا ساقتاۋلى.
سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتىنىڭ ارحيۆىندە حح ع. ورتا شەنىندە ەركىندىككە جەتۋدى ارمانداعان قازاقتىڭ ۇلكەن توبىن شىعىس تۇركىستاننان باتىسقا باستاپ بارعان حالىق باتىرى قاليبەك حاكىمنىڭ ۇلى, ۇلت-ازاتتىق جولىندا كۇرەسكەن الاش ازاماتتارىنىڭ تاريحىن, شەتەلدەرگە بوسىپ بارعان قازاقتاردىڭ شەجىرەسىن جازعان حاسان ورالتايدىڭ ءارحيۆى; شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ جولىندا جانىن پيدا ەتكەن, وتارشىل-اكىمشىل كۇشتەرگە قارسى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىن جۇرگىزگەن قازاق قاھارمانى وسپان باتىرمەن تاعدىرلاس قاجى جانىمحان تىلەۋباي ۇلىنىڭ بالاسى, تۇركياداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ بەلگىلى وكىلى دالەلحان جانالتايدىڭ (1922-2012) جەكە ءارحيۆى ساقتاۋعا الىندى.
حاسان ورالتايدىڭ ءارحيۆىنىڭ قوماقتى ءبىر بولىگى نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا قورىندا ساقتاۋلى ەكەنى بەلگىلى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا اكادەميك رىمعالي نۇرعالي اكەلگەن حاسان ورالتايدىڭ ارحيۆ قورىندا بارلىعى 411 توم, 6441 جەكە قۇجاتتار: كىتاپتار, ەنتسيكلوپەديالار, سوزدىكتەر, قولجازبالار, فوتوقۇجاتتار, اۋديوقۇجاتتار, مەرزىمدى باسىلىمدار, قىزمەتتىك ءىس-قاعازدار, حاتتار, ت.ب. توپتاستىرىلعان.
شىعىس تۇركىستان, قازاقستان, ءۇندىستان, تۇركيا, گەرمانيا, ت.ب. ەلدەردىڭ تاريحىنا قاتىستى قازاق, تۇرىك, اعىلشىن, ورىس, نەمىس, وزبەك, ۇيعىر, شاعاتاي, قىتاي, ت.ب. تىلدەردەگى قۇجاتتاردا وسى ەلدەردەگى قازاقتاردىڭ تاريحى, تۇرمىسى, ەكونوميكاسى, ساياسي جاعدايى, ءدىني سەنىمدەرى, ت.ب. ماسەلەلەر جايلى قۇندى دەرەكتەر بار.
الماتى قالاسىنداعى ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتە حح ع. 30-40 جىلدارى شىعىس تۇركىستاندا قۋعىنعا ۇشىراپ, ودان ءۇندىستان مەن پاكىستاندا تۇراقتاپ, 1953-1954 جىلدارى تۇركياعا پاكىستانداعى قازاقتار كوشىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى, 1991 جىلى اتاجۇرتىنا ورالعان ءدىن جانە قوعام قايراتكەرى حاليفا التاي عاقىپ ۇلىنىڭ (1917-2003) ءارحيۆى ساقتاۋلى.
شىعىستۇركىستاندىق, قىتايدا قۋعىن-سۇرگىندى باستان كەشىرگەن ەتنوگراف-عالىم جاعدا بابالىق ۇلىنىڭ (1917-2010), سونداي-اق شىعىس قازاقستان وبلىسى, اقسۋات اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن, وسپان باتىردىڭ كەڭەسشىسى بولعان, قىتاي وكتەمدىگىنە قارسى قازاقتار اراسىندا ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزگەن, «ۇلتشىلدىعى» ءۇشىن 1950- 1976 جج. ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, جازالاۋ لاگەرىندە وتىرىپ شىققان شاحكارىم اكراميدىڭ (1921-2003) قۇجاتتارى بار. ول التاي, تارباعاتاي پارتيزاندىق قوزعالىستارى, باركول ب ۇلىگى, قازاق تاريحى, يسلام تاعىلىمدارى تۋرالى ەڭبەكتەر جازعان. جاعدا بابالىق ۇلىنىڭ ءارحيۆىنىڭ قوماقتى ءبىر بولىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتاۋلى.
1941 جىلى كەڭەس-گەرمان سوعىسىنىڭ باسىندا پولشامەن شەكارالاس برەست-ليتوۆسك ماڭىندا تۇتقىندالىپ, 1943 جىلى گەرمانياعا وقۋعا كەتكەن, تالاي «ولىمنەن ونەرىمەن ءتىرى قالعان», ال سوعىستان كەيىنگى جىلدارى مۇستافا مەن ماريا شوقايدىڭ نوجان-سيۋر مارن قالاسىنداعى ۇيىندە تۇرعان, 1950 جىلدان ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن ىستانبۇلدا تۇراقتاپ, شيرەك عاسىر بويى ىستانبۇل سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ سكريپكاشىسى بولعان ءالىم الماتتىڭ (عالىمجان ءابسالاموۆ) (1917-2018) ءومىر تاريحىن تاريحشى ك.يلياسوۆا ءبىرشاما زەرتتەدى, كىتاپ شىعاردى. وتانداسىمىزدىڭ ءارحيۆىن جيناقتاپ الۋ ءىسى ءارى قاراي دا جالعاسىن تابۋى ءتيىس.
وتكەن عاسىردىڭ 20-40 جىلدارى ەميگراتسياداعى تۇركىستاندىقتاردىڭ رۋحاني جەتەكشىسى بولعان م.شوقاي ءارحيۆى ارقىلى ونىڭ قورشاعان ورتاسىن, تۇركى زيالىلارىنىڭ ەسىمدەرىن ناقتىلاپ, ارحيۆتەرىن جيناقتاۋ جۇمىسى – الداعى ۋاقىتتا جالعاسا بەرەتىن اۋقىمدى ءىس-شارا.
شەتەلدە سۇيەگى قالعان اسىلداردىڭ قاتارىندا اتى كوپشىلىككە ءمالىم دە بەيمالىم مىناداي تۇلعالار بار (امانتاي كاكەن اعامىزدىڭ ارحيۆ دەرەكتەرى بويىنشا بەرىلىپ وتىر):
حاكىم تىنىبەكوۆ 1914 جىلى اقمولا وبلىسىنىڭ قورعالجىن اۋدانىندا تۋعان. سوعىسقا دەيىن كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاق فيليالىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى بولىپ قىزمەت اتقارعان. تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتىندە (تۇك) «ميللي تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى, كەيىن بارلىق مۇسىلمان كوميتەتتەرىنىڭ ورتالىق ورگانى – «تۇرىك بىرلىگى» گازەتىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان.
قورعالجىن وڭىرىندە تۋىپ-وسكەن, ەلىن, جەرىن قورعايمىن دەپ سوعىسقا اتتانىپ, تۇتقىنعا تۇسكەن, ەلىنە كەلگەندە «حالىق جاۋى» اتانىپ, اۋەلى اتۋ جازاسىنا, سوسىن 25 جىلعا سوتتالعان. ۆەنادا ءوزىنىڭ انا ءتىلىن قورعاپ, بايانداما جاساعان, قازاق ەلىنىڭ, جالپى تۇرىك جۇرتىنىڭ جارقىن بولاشاعىن اڭساعان. سول حاكىمگە ءوز ەلىندە سەنىمسىزدىك كورسەتىلدى, ايداۋعا جىبەرىلدى, سوندا ءجۇرىپ دۇنيەدەن ءوتتى.
قارىس قاناتباەۆ 1911 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىندا تۋعان. تاۋ-كەن ينجەنەرى. تۇك-ءنىڭ باس حاتشىسى. ۆالي كايۋمنەن ءبولىنىپ شىققان سوڭ تۇركىستان ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى بولعان.
«قوبىزشى قورقىت» – اقىن ءماجيت ايتباەۆ, 1913 جىلى قىزىلوردا وبلىسىندا تۋعان, «ميللي ادەبيەت» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى. «ابىلاي» پوەماسىنىڭ اۆتورى, بىرنەشە كىتابى جارىق كورگەن.
ماۋلىكەش قايبولدين («اسان قايعى») لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. ولەڭدەرى مەن اڭگىمەلەرى قازاقستان مەن ماسكەۋدەگى گازەت-جۋرنالداردا, نەمىسشە جازعان ولەڭدەرى بەرليندەگى نەمىس تىلىندەگى جۋرنالداردا جارىق كورگەن. ونىڭ «جۇماقتان كەلگەن جاردەم» دەگەن رومانى بار.
وسى جانە ەسىمدەرى ءالى دە اۋىزعا الىنا قويماعان تۇلعالار ومىرىنە قاتىستى دەرەكتەردى جيناقتاۋ, عىلىمي-زەرتتەۋلەر اياسىن كەڭەيتۋ, زەرتتەپ-زەردەلەۋ ارحيۆ ءىسى سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاسيەتتى بورىشى.
عازيزا يساحان,
نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى