ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ تابىستارى تۋرالى ءجيى ايتىپ تا, ءجيى جازىپ تا ءجۇرمىز. سول تابىستاردىڭ ىشىندەگى ۇلت ءۇشىن ەڭ ءبىر ماڭىزدىسى – كەزىندە كەڭەستىك يمپەريانىڭ قيتۇرقى ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن تورتكۇل دۇنيەگە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قانداستارىمىزدىڭ اڭساعان اتاجۇرتىنا اتباسىن تىرەپ, ورتامىزدى تولتىرعانى. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن جاريالايتىن جىلدىڭ باسىندا-اق جات جۇرتتاعى اعايىن ۇلى دالاعا قاراي كوش باسىن بۇردى.
وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە اتاجۇرتقا ورالعان قانداسىمىزدىڭ سانى ميلليون ادامنان استى. كوش الداعى كۇندە دە جالعاسا بەرەتىنى ءسوزسىز. ايتسە دە, اتاجۇرتقا العاشقى بولىپ ات باسىن تىرەگەن كوشتىڭ ءجونى بولەك.
سارىوزەك ستانساسى. اۋداننىڭ بارلىق اتقامىنەرلەرى تاڭنان سابىلىپ وسىندا ءجۇر. تۇستىكتەگى قويانتاۋدان جەلپي سوققان جىلى لەپ قىرات-قىرقانى جورعالاي جوسىپ, قىستاي سۇرلەنگەن قاردىڭ كوبەسى سوگىلىپ, قارا جەردىڭ قىرتىسى ءجىپسىپ, دالا بۋسانا باستاعان شاق. قىردا مال تولدەپ, شارۋاشىلىق باسشىلارى مۇرنىنا سۋ جەتپەي شاپقىلاپ جۇرگەن كەز. ناعىز كوكوزەك شاقتا كۇللى باسشى-قوسشىلاردى وسىندا ايداپ كەلگەن وقيعا مىناۋ: «سوناۋ قيىرداعى موڭعول ەلىنەن قازاقتىڭ كوشى كەلە جاتىر». بۇل نە كوش؟ كىمدەر كوشىپ كەلەدى؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى دا كەشىكپەي بەلگىلى بولدى.
تۋرا ءتۇس مەزگىلى قارا جەردىڭ قىرتىسىن سولقىلداتىپ, الىستان وزانداتا گۋدوكتاعان «يركۋتسك – تاشكەنت» پويىزى كەلىپ توقتادى. ۇزىن سوستاۆتىڭ ورتا شەنىنەن جۇزدەرى دالانىڭ قوڭىر جەلىنە توتىققان, جانارلارىندا جىلى وت, جۇزدەرىندە نۇرلى شىراق, كوزدەرىندە ۇكىلى ءۇمىت... توپ ادام توپىرلاپ ءتۇسىپ جاتىر. بۇلار سان عاسىر, سانسىز جىلداردان كەيىن اتاجۇرتىنا تابانى تيگەن قازاقتار ەدى.
كوش كەلەدى!
اعايىن كوش كەلەدى!
قارسى الدىنان شىق ەندى, وسكەن ەلى,
باۋىرلارمەن قاۋىشۋ وڭاي ما ەكەن؟!
ەكى كوزدەن مولدىرەپ جاس كەلەدى, – دەپ اقىن يسرايل ساپارباي اعامىز جىرلاعانداي, ءبىر ءسات اڭتارىلا قاراعان ستانسا تۇرعىندارى مەن اۋدان حالقى قانداستارىنا قاراي جامىراي ۇمتىلدى... مۇنداي تاريحي قاۋىشۋدى سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن سياقتىمىز. بۇل وقيعانىڭ ورتاسىندا بولماسا دا سول تۇستا «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan») گازەتىنىڭ ءتىلشىسى, اقىن ايان نىسانالى:
بۇل ءبارىن سارالايتىن بايىپتى ءسات,
باستان باق ۇشاتىن ءبىر تايىپتى شاق,
قۋانىش مارە-سارە اقتارىلىپ,
اتاجۇرت جاتتى ىستىق جايىپ قۇشاق.
توقتاماي ۋاقىت كوشى تىزبەكتەلدى,
گۇل جاپتى كۇز بوكتەرگەن قۇز بوكتەردى,
كوزايىم بول, حالقىم-اۋ, كوزايىم بول,
باۋىرلار باۋىرلارىن ىزدەپ كەلدى, – دەپ جىرلاعان ەكەن. بۇدان ارتىق نە ايتۋعا بولادى.
كوش قالاي باستالدى؟
بۇل سۇراقتى كەڭەيتىپ ايتار بولساق, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءالى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاماي تۇرعان شاقتا, موڭعوليادان كوش قالاي باستالدى؟» دەگەنگە سايادى. جالپى, بۇل تاقىرىپتى وتە قانىق بىلەتىن ءبىر ادام – تاريحشى, قوعام قايراتكەرى, ءدال وسى جىلدارى موڭعوليا مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن جەمىستى اتقارىپ جۇرگەن تۇلعا – زاردىحان قينياات ۇلى. جوعارىداعى سۇراققا قاتىستى تاريحشى اعامىز 1995 جىلى الماتى قالاسىندا جارىق كورگەن «جىلاعان جىلدار شەجىرەسى» اتتى كوركەم پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەگىنىڭ 178-ءشى بەتىندە: «كوشتىڭ تۋىنا تۇرتكى بولعان وقيعانىڭ ەڭ ءىرىسى, تۇپكى تامىرى بۇرىن ۇلتتاردىڭ باسىن بايلاپ وتىرعان كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيە ىدىراپ, ۇلت حالىقتارىنىڭ ازاتتىق كۇنى تۋعانىنان ءوربىدى» دەپتى. ارينە, بۇل تۇجىرىمعا الىپ-قوسارىمىز جوق. دەسەك دە, شەتتەگى قازاقتاردىڭ اتاجۇرتقا بەت تۇزەۋىنە تاعى ءبىر سەبەپ, 1990 جىلى 25 قازان كۇنى قابىلدانعان «قازاق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسى» ەكەنى ءسوزسىز. 17-باپتان تۇراتىن بۇل قۇقىقتىق قۇجاتتىڭ 14-ءشى بابىندا: «قازاق كسر-ءى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دەربەس سۋبەكتىسى بولۋعا, سىرتقى ساياساتتى ءوز مۇددەسىنە ساي بەلگىلەۋگە... پراۆوسى بار» دەلىنگەن.
وسى ورايدا, كوپشىلىككە بۇعان دەيىن بەيمالىم كەيبىر وقيعالاردىڭ ءجىبىن تارقاتۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇرعان سىڭايلى. ايتالىق, 1990 جىلدىڭ كۇزىندە موڭعوليا رەسپۋبليكاسىنداعى مال شارۋاشىلىعى ىسىمەن تانىسۋ ءھام تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا جارتى جىلدىق ىسساپارمەن قازاق سسر-ءى جوعارى كەڭەسىنىڭ ءحىى شاقىرىلىم دەپۋتاتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسى سىرتقى جانە پارلامەنتارالىق قاتىناستار كوميتەتىنىڭ توراعاسى مۇحيت يزبانوۆ باستاعان ءبىر توپ ادام موڭعولياعا باردى. ولارعا مەملەكەت تاراپىنان جۇكتەلگەن تاپسىرما ءتىپتى باسقاشا بولاتىن. جۋىقتا ومىردەن وتكەن مۇحيت كارىم ۇلىنىڭ ايتۋى بويىنشا, بۇلار سول ەلدەگى قازاقتى اتاجۇرتىنا كوشىرۋدىڭ جولىن قاراستىرىپ, بۇل ىسكە اتالعان مەملەكەتتىڭ كوزقاراسىن ءبىلۋ ءۇشىن بارعان. قىسقاسى, ۇلى كوشتىڭ اعىتىلۋىنا نەگىزى سەبەپشى وسى ادامدار.
بىراق قازاقستاندىق وكىلدەردىڭ بۇل ارەكەتى ەلەۋسىز قالماعان سىڭايلى. – سول جىلدارى, – دەپ جازادى زاردىحان قينايات ۇلى: «كەڭەس وداعى كوكپ باس حاتشىسى ميحايل گورباچەۆ «موڭعولياداعى قازاق قاۋىمىنىڭ جاي-جاپسارىن انىقتاڭدار» دەگەن تاپسىرمانى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەدۋارد شەۆارنادزە ارقىلى ۇلانباتىردا وتىرعان كەڭەس ەلىنىڭ ەلشىسى ۆ.ن.سيتنيكوۆقا تاپسىرعان» دەيدى (ز.قينايات ۇلى «جىلاعان جىلدار شەجىرەسى». – الماتى: «مەرەي» باسپاسى. 1995. – 176 ب). قىزىق بولعاندا, بۇل ءىستى تياناقتاۋ موڭعولياداعى كەڭەس وداعى ەلشىلىگىنىڭ كەڭەسشىسى, قازاق ازاماتى قايىر وماروۆقا جۇكتەلەدى. قايىر راحىمجان ۇلى, دەرەۋ باي-ولكە ايماعىنا بارىپ, حالىقپەن كەزدەسىپ, ورتالىققا «ەشكىم كوشپەيدى, مالىمەت جالعان» دەگەن اقپار بەرگەن. وسىلاي ماسكەۋ الاڭسىز وتىرعاندا كوش باستالىپ كەتتى.
كوشتىڭ جولىن اشقاندار؟
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, وسىدان 30 جىل بۇرىن تالدىقورعان وبلىسى, كەربۇلاق اۋدانىنىڭ ورتالىعى سارىوزەك ستانساسىنا كەلىپ تۇسكەن العاشقى كوشتىڭ جاي-جاپسارىنا ورالساق, ەڭ اۋەلى اتالعان كوشتىڭ ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىرىن ۇستاعان ادام – ساعات زاقانقىزى دەگەن اپامىز. بۇل كىسى قازىر الماتى قالاسىندا تۇرادى. 1967-1971 جىلدارى ماسكەۋ قالاسىنداعى پلەحانوۆ اتىنداعى حالىق شارۋاشىلىق ينستيتۋتىندا ءبىلىم العان, كەڭەستىك قوعامنىڭ ءتارتىپ-تاربيەسىنەن حابارى بار ادام. وسى كىسى 1990 جىلى 19 ناۋرىز كۇنى ءوزى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن موڭعوليا مەملەكەتتىك باعا كوميتەتى وكىلدەرىمەن بىرگە ماسكەۋگە كەلەدى. وسى ساپارىندا ۋاقىت شىعارىپ الماتىعا سوعادى. بىردەن شەتەل قازاقتارىمەن بايلانىس جاسايتىن «قازاقستان» قوعامىنىڭ (بۇرىنعى «وتان») توراعاسى شاڭگەرەي جانىبەكوۆكە بارادى. بۇل ارداقتى اقساقال كەزىندە ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان, كەڭەس زامانىندا 1976-1985 جىلدارى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان قايراتكەر تۇلعا.
وسى وقيعا جايلى ساعات زاقانقىزى 2015 جىلى الماتى قالاسىندا جارىق كورگەن « ۇلى كوش: اقيقات بەن اڭىز» اتتى كىتابىنىڭ 41-بەتىندە: «1990 جىلى 23 ناۋرىزدا الماتىعا كەلىپ, شەتەلدەردەگى قازاقتارمەن مادەني بايلانىس جاسايتىن «قازاقستان» قوعامىنىڭ توراعاسى ش.جانىبەكوۆ مىرزاعا جولىقتىم. موڭعوليادا تۇراتىن قازاقتار اتامەكەنگە كوشىپ كەلگىسى كەلەتىنىن ايتتىم» دەپ جازادى. كوپتى كورگەن, تارلان تۇلعا قازاق ءۇشىن جالىنداپ جۇرگەن جاستىڭ ىسىنە سۇيسىنسە كەرەك: «ازىرشە تۇپكى ماقساتىمىزدى جاريا ەتپەي, ونداعى قازاقتاردى تەك جۇمىس كۇشى رەتىندە كەلۋ جولىن قاراستىرساق. كۇزدە قازاق كسر قۇرىلعانىنىڭ 70 جىلدىق تورقالى تويى وتەدى. تويعا كەلىڭىز, شاقىرۋ جىبەرەيىن, سول كەزدە تولىق جاۋابىن بەرەيىن» دەپ ساقاڭ اپايدى اتتاندىرادى.
شاڭگەرەي اقساقال قازىر الماتى قالاسىندا تۇرادى. جاسى 96-عا كەلسە دە ءالى تىڭ. جۋىقتا ارداگەر قاريامەن تىلدەسىپ, جوعارىداعى وقيعا جايلى سۇراپ ەدىك, كوپتەگەن وقيعا ەسىندە ەكەن. ءبىزدىڭ تاراپتان قويىلعان «ەلىمىز ءالى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاماي تۇرعاندا, شەتەلدەگى قازاقتاردى جۇمىس كۇشى رەتىندە كوشىرىپ الۋ ءىسى جەكە ءوزىڭىزدىڭ باستاماڭىز با, الدە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولدى ما؟» دەگەن سۇراعىمىزعا ارداگەر-اقساقال «ارينە, بۇل ۇلكەن كىسىنىڭ قولداۋىمەن ىسكە اسقان شارۋا» دەپ قىسقا قايىردى. وسى ورايدا, «ۇلكەن كىسى كىم؟» دەگەنگە ءسال ايالدايىق. 1984 جىلى قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بايكەن ءاشىموۆ جوعارى كەڭەسكە اۋىستى دا, ونىڭ ورنىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاعايىندالدى. ش.جانىبەكوۆ وسى تۇستا ءبىر جىل (1984-1985) نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ورىنباسارى بولدى. ەكى تۇلعا ەجەلدەن تانىس ادامدار. دەمەك, شاكەڭنىڭ ايتىپ وتىرعان «ۇلكەن كىسىسى» ءسوز جوق نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ءتىپتى قالاي ويلاساڭىز دا مۇنداي ءىرى شەشىمدى مەملەكەت باسشىسىنان باسقا ەشكىم قابىلداي المايدى.
تاريحقا سۇرلەۋ سالعان سادىقۇلوۆ
جازبامىزدىڭ جۇلگەسىنە قايتا ورالايىق. 1990 جىلدىڭ سوڭىندا اتاپ وتىلگەن «قازاق كسر قۇرىلعانىنا 70 جىل» تويىنا موڭعوليادان اياتحان تۇرىسبەك ۇلى مەن سايت زاقان ۇلى (ساعات اپايدىڭ ءىنىسى) دەلەگات بولىپ قاتىسادى. بۇل ەكى ازامات الدىڭعى كەلىسىم بويىنشا ش.جانىبەكوۆكە جولىعادى. شاكەڭ 6-7 ايدىڭ ىشىندە كوشى-قون ماسەلەسىن ءپىسىرىپ قويعان ەكەن. كەلەلى ءىستى كەيىنگە قالدىرماۋ ءۇشىن موڭعوليالىق وكىلدەردى تالدىقورعان وبلىسى كەربۇلاق اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى تىلەۋجان سادىقۇلوۆقا جۇمسايدى.
ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, وسى ساپاردا كەربۇلاق اۋدانىنا «جۇمىس كۇشى» رەتىندە كەلىسىمشارتپەن موڭعوليالىق قازاقتاردى كوشىرىپ الۋ جايلى شەشىم قابىلدانادى. بۇل ارادا تاڭدانارلىق جايت, اۋدان باسشىسىنىڭ ءوز بەتىمەن تاريحي شەشىم قابىلداۋى. قازىر ايتۋعا وڭاي... ول كەزدە باسقاشا-تىن. «جىلاندى ءۇش كەسەڭ دە, كەسىرتكەلىك شاماسى بار» دەگەندەي, كسرو-نىڭ ىرگەسى ەپتەپ سوگىلگەنى بولماسا, شاڭىراعى ءالى شايقالماعان شاق. ت.سادىقۇلوۆتىڭ وسى ءىسىن تاريحقا سالعان تىڭ سۇرلەۋ دەسەك جاراساتىن سياقتى.
ت.سادىقۇلوۆ قازىر الماتى قالاسىندا تۇرادى. جاسى سەكسەننىڭ سەڭگىرىندە, دەنى ساۋ, دەنەسى شيراق. بۇل ماقالانى جازۋ بارىسىندا اعامىزعا تەلەفون شالىپ, مۇنداي تاريحي شەشىمدى قالاي قابىلدادىڭىز؟ – دەپ سۇراق قويدىم. – شەتەلدەرمەن بايلانىس جاسايتىن «قازاقستان» قوعامى اتىنان موڭعوليالىق قانداستاردى قابىلداپ الۋ جايلى ۇسىنىس تۇسكەن سوڭ, كوپ ويلاندىم, – دەيدى تولەۋجان اعا. اۋەلى وبلىس باسشىسىمەن اقىلداسىپ ەدىم, ورتاق مامىلە شىقپادى. سودان نە بولسا دا باسىممەن جاۋاپ بەرەيىن دەپ شەشىم قابىلادىم.
– وسى ءىسىڭىز ارقىلى تاريحقا تىڭ سۇرلەۋ سالعانىڭىزدى ءبىلدىڭىز بە؟
– ارينە, اڭعاردىم. تۇيسىگىمدە, قازاق ەلىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاڭا باستاما جاساپ جاتىرمىن-اۋ دەگەن وي بولدى.
– ءسىزدىڭ ءىسىڭىزدى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە قولداعاندار بولدى ما؟
– شارۋانى دابىراسىز اتقارعان ءجون دەگەن شەشىمدە بولدىق. بىراق سول تۇستا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ۆالەنتين دۆۋرەچەنسكي دەگەن قوستانايلىق ازامات ەدى. وسى كىسىگە جاعدايدى تانىستىردىم. ءمان-جايعا قانىققان سوڭ مينيستر مىرزا اۋداننىڭ ەسەپشوتىنا «كوشىپ كەلۋشىلەرگە كومەك جاسا» دەپ ءبىر ميلليون رۋبل اۋدارىپ بەردى.
– ونى نە ىستەدىڭىزدەر؟
– قاراجات قولعا تيگەن سوڭ جەلدىقارا بولىمشەسىنە قونىستانۋشىلارعا ارناپ تۇرعىن ۇيلەر سالىپ بەردىك. ونىڭ سىرتىندا ءاربىر وتباسىنا شارۋاشىلىق ەسەبىنەن ءبىر بۇزاۋلى سيىر, ونشاقتى ساۋلىق قوي ەرۋلىك رەتىندە تەگىن بەرىلدى.
اتاجۇرتقا العاش تابان تىرەگەندەر
كەزىندە وسى وقيعانىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, كوشتىڭ بۇيداسىن ۇستاعان اپايىنا كومەكتەسكەن ەكونوميست-عالىم سايت زاقان ۇلى قازىر نۇر-سۇلتان قالاسىندا تۇرادى. ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەرەدى. ساكەڭ 2011 جىلى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق تويى قارساڭىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە «كوش وسىلاي باستالعان ەدى» دەگەن اتپەن ماقالا جاريالاپتى. وسى جازبادا: «سونىمەن اراعا عاسىرلار سالىپ اتامەكەنگە قاراي قايتا بەت تۇزەگەن اعايىن كوشى العاش 1991 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ 12-ءسى كۇنى ۇلانباتىر قالاسىنان شىقتى. پويىزعا وتىرعان 96 ادامنىڭ بارلىعى دا ناعىز ەڭبەك جاسىنداعى قازاق ازاماتتارى ەدى. پويىز رەسەي جەرى ارقىلى اراعا 5 كۇن سالىپ, كەربۇلاق اۋدانىنىڭ ورتالىعى سارىوزەك ستانساسىنا كەلىپ جەتتى» («ەگەمەن قازاقستان», 20 ناۋرىز, 2011) دەلىنگەن ەكەن.
ەندەشە, اتاجۇرت توپىراعىنا العاش تابان تىرەگەن ازاماتتار كىمدەر ەدى جانە ولار قالاي ورنالاستى؟ «بۇل ادامداردى ءاربىر شارۋاشىلىققا ءبولىپ-ءبولىپ ورنالاستىردىق» دەيدى تولەۋجان سادىقۇل ۇلى اعامىز. جەكە-جەكە جىلىكتەپ ايتار بولساق:
«امانكەلدى» كولحوزىنا: ا.ءاشىم, ا.قۇرمانعازى, ش.سالدارحان, م.قۋاتبەك, ق.تۇحان, ح.اترەتحان, يۋ.راحىمجان, يۋ.ءالىمجان, ك.امانكەلدى, ب.ۋاتحان, ت.ساياسات, ا.قۋاتبەك, م.قاسىمبەك. «باسشي» سوۆحوزىنا: ك.وزات, ب.جايلانحان, ق.تولەۋحان, ق.مەيرامحان, م.نىعمەت, ق.توقتاۋحان, ق.ساۋلەتحان, م.كۇلشاش, ق.نازگۋل, ق.ءاشىم. «ارقارلى» سوۆحوزىنا: ق.بودان, ك.بولات, ك.سەيت, ح.ەرمەك, ق.الدامحان, چ.مۋساحان, م.مارال, م.مارجانگۇل, ءۇ.ابىلسەيىت, ءۇ.ەسىمسەيىت, ز.بەردىمۇرات, ا.سەمسەرحان. «قاراشوقى» سوۆحوزىنا: م.سەرحان, ق.قازەز, ق.سايلاۋحان, م.بولىسحان, د.امانكەلدى, ا.بوياتحان. «جولامان» سوۆحوزىنا: ءبارى دەرلىك مايتالمان مەحانيزاتورلار – م.اساۋي, م.جەڭىسحان, ق.قايبار, ت.مارات, ح.ساتىپالدى, ن.قاجىمۇقان, ج.سوتسيالبەك جانە قۇرىلىس ماماندارى – ك.بيبيگۇل, ق.بولاتحان, ج.ماركس, ق.شاريپا, ءجۇمادىل, ت.سۇكىرباي. «قىزىلجار» سوۆحوزىنا: ايبولات, م.نۇرعاجى, ب.قابىلمۇرات, سوۆەتحان, ل.بەكجان, ا.ەرجان, سەكەي, بەيبىتحان, ق.كۇلشارحان, مەيرامگۇل, م.عازەز, ش.قادىلبەك, ر.سەمسەرحان, ح.جارقىن, شىناربەك, م.ماناربەك, ز.ساۋلەتحان, ن.تىلەيحان, ابىلبەك, جۇماحان, ۋ.قاليزا. «جەلدىقارا» بولىمشەسىنە: م.سماحان, ح.جالەلبەك, س.توكەن, م.توقتار, ق.زويا, جايلانحان, ۇ.امانجول.* * *
وسىلاي العاش رەت اتاجۇرتىنا تابان تىرەگەن قازاقتار العاشقى ايلارداعى ۇيرەنىسۋدەن وتكەن سوڭ, بارلىعى تۇرىپ قالدى. ويتكەنى, ارتتا قالعان 150 مىڭ قازاق «بۇلار قايتەر ەكەن» دەپ قۇلاق تىگىپ قاراپ وتىرعان. ءسويتىپ, كەشىكپەي ۇلى كوشتىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلدى. ەكى ايدان كەيىن, ياعني مامىر ايى تۋعاندا, تالدىقورعان وبلىسىنىڭ الاكول اۋدانىنا 150 وتباسى, اندرەەۆ (قازىرگى ۇيگەنتاس) اۋدانىنا 120 وتباسى, شىعىس قازاقستان وبلىسىنا 400 وتباسى, پاۆلودارعا 200 وتباسى, قوستانايعا 160 وتباسى, جەزقازعان وبلىسىنا 275 وتباسى: ۇلانباتىر قالاسىنان, نالايقى, ەردەنەت, باعانور سياقتى كەن ورىندارىنان جانە كەنتەي, سەلەنگە, دورنود, تۇپ, سۋحە-باتىر قاتارلى ايماقتاردان كوشىپ كەلىپ قونىستاندى.
موڭعوليادان باستالعان كوش وسىلاي قارقىن العان تۇستا, اتالعان سالاعا قاتىستى ەكى ەلدىڭ ەڭبەك مينيسترلەرى «قوس مەملەكەت اراسىندا جۇمىس كۇشىن الماسۋ جايلى» 1991 جىلى 20 ماۋسىم كۇنى الماتى قالاسىندا كەلىسىم-شارتقا قول قويسا, وسى جىلدىڭ 18 قاراشاسىندا «باسقا رەسپۋبليكالاردان قازاقستاننىڭ اۋىلدىق جەرلەرىنە جۇمىس ىستەۋگە تىلەك ءبىلدىرۋشى بايىرعى ۇلت وكىلدەرىن قونىستاندىرۋ ءتارتىبى مەن شارتى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ ايگىلى 711-ءشى قاۋلىسى قابىلداندى. ءبىر قىزىعى, بۇلاردىڭ بارلىعى تاۋەلسىزدىككە دەيىن بولعان وقيعا. ءسوز ءتۇيىنىن ايتار بولساق, تاريحتا اتى قالعان قازاق كوشى وسىلاي باستالدى.
سۋرەتتەردە:
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك ءمينيسترى س.بەيسەنوۆ پەن موڭعوليا ەڭبەك ءمينيسترى تس.تسولمون كەلىسىم-شارت جاساسۋدا. الماتى قالاسى, 1991 جىل, 20 ماۋسىم.
قازاقتىڭ العاشقى كوشىن قابىلداعان قايراتكەر تۇلعا – تولەۋجان سادىقۇلوۆ. الماتى قالاسى, 2020 ج.
كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»