اۆتوماتتى جۇيە سۋدى ۇنەمدەيدى

الماتىلىقتارعا بەرىلەتىن سۋدىڭ 30 پايىزى − تاۋ وزەندەرى­نەن, ال قالعان 70 پايىزى تەرەڭ­دىگى 150 مەتردەن 500 مەترگە دە­يىن­گى ۇڭعىمالاردان الىنادى. سا­راپ­شىلاردىڭ سوزىنەن ۇققا­نىمىز, تاۋ سۋى تۇندىرىلىپ, نا­تري گيپوحلوريتىمەن, ياعني قارا­پايىم تۇزبەن زارارسىزداندىرىلادى. اتتەستاتتاۋدان وتكەن ون­­­دىرىستىك زەرتحانا سۋ ساپاسىنا تاۋ­لىك بويى باقىلاۋ جۇرگىزىپ وتىرادى. بۇگىندە شامامەن 110 شا­قىرىم سۋمەن جابدىقتاۋ جە­لى­لەرى جوندەۋدى قاجەت ەتسە, ال­دىڭ­عى جىلدارى ونىڭ تەك 4 شا­قىرىمى جوندەلدى.

الماتى تۇرعىندارى كۇنىنە ورتا ەسەپپەن 800 مىڭ تەكشە مەتر سۋ تۇتىنادى, ال مەگاپوليسكە 130 مىڭ تەكشە مەتر سۋ جەتپەيدى. بىلتىر ال­ماتىلىقتاردىڭ سۋعا دەگەن قا­جەتتىلىگى 272 ملن تەكشە مەتردى قۇراپتى.

شاھارداعى «تسيفرلى سۋ ار­ناسى» جۇيەسى سالاداعى بىرقا­تار قىزمەت كورسەتۋ جۇمىس­تا­رىن ەداۋىر جەڭىلدەتىپ وتىر. «ال­ماتى سۋ» مەكەمەسى بىرەر جىل بۇرىن قالا اكىمدىگىنىڭ قول­داۋى­­مەن «سۋمەن جابدىقتاۋ­دىڭ جيىنتىق بالانس جۇيەسى», «سورعى ستانسالارىنىڭ تەحنو­لوگيالىق پروتسەستەرىن اۆتومات­تاندىرۋ جانە ديسپەتچەر­لەۋ», «سۋ ەسەپتەيتىن جالپىۇيلىك اقىل­­دى اسپاپتاردى ورناتۋ» سە­كىلدى ءۇش بىردەي جوبانى قول­دانىسقا ەنگىزگەن. ناتيجە­سىندە جوبا سۋ شىعىنى مەن اپاتتى جاعدايلاردىڭ سانىن ازايتۋعا ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزگەنىن كورسەتكەن. جوبا اۆتورلارى بۇل جۇمىستار قۇبىرلاردىڭ توزۋ دەڭگەيىن انىقتاۋعا دا كومەگىن تيگىزگەنىن ايتادى. ناتيجەسىندە الماتىنى اۋىز سۋمەن قامتا­ماسىز ەتۋ ماسەلەسى وسى جوبا شەڭبەرىندە جۇرگىزىلدى.

سوڭعى ون جىل ىشىندە وڭتۇس­تىك استانانىڭ اۋماعى ەكى ەسەگە كوبەيدى. الماتىدا 60-جىلدارى سالىنىپ, توزىعى ابدەن جەتكەن سۋ قۇبىرلارى تۇگەلدەي جا­ڭار­تىلادى. شويىن سۋ قۇ­بى­­رى­نىڭ ورنىنا پلاستيكتەن جا­سالعانى سالىنادى. مۇنداي قۇبىرلاردىڭ ەرەكشەلىگى, ءشىرىپ كەتپەيدى, ۇزاق جىلدارعا جارامدى بولادى.

«جاڭا الماتى» دەپ اتالاتىن شاعىن اۋداندار جاقىندا قالاعا قوسىلعانى بەلگىلى. بۇرىن الماتى وبلىسىنىڭ تالعار اۋدانىنا قاراعان, 2015 جىلى قالاعا قوسىلعان كولساي شاعىن اۋدانى ۇزاق جىلدان بەرى اۋىز سۋ تاپ­شىلىعىن كورىپ كەلگەن بولاتىن. قازىر الماتى قالاسىنىڭ بيلىگى مۇندا جالپى ۇزىندىعى 14 شاقىرىم بولاتىن سۋمەن جاب­دىقتاۋ جانە سۋ بۇرۋدىڭ ين­جەنەر­لىك جەلىلەرىن ورناتىپ جاتىر.

سوڭعى جىلدارى قالالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 400 شاقىرىمعا جۋىق سۋ قۇبىرى سالىندى. «قال­قامان», «دوستىق», «التى الاش» سەكىلدى شاعىن اۋدانداردا سۋىق سۋ ماسە­لەلەرى تولىعىمەن شەشىلىپ كەلەدى. بۇدان بولەك «شەتسىز قالا» باعدارلاماسى اياسىندا 9 شاعىن اۋدانعا اۋىز سۋ تارتىلۋى كەرەك. بيىل سونىڭ 5-ەۋىن, اتاپ ايتقاندا, «قۇرامىس», «قار­عالى», «جايلاۋ», «تاۋجولى», «تاس­­تىبۇلاق» سياقتى شاعىن اۋدانداردى ساپالى سۋمەن قامتۋدى جىل سوڭىنا دەيىن اياقتاۋ جوسپار­لانعان.

بيىل «ايگەرىم», «اقبۇلاق», «قۇرىلىسشى» سياقتى ءبىرشاما شاعىن اۋدان تۇرعىندارى دا ساپالى سۋىق سۋعا قول جەتكىزبەك. مەدەۋ, جەتىسۋ, تۇركسىب اۋداندا­رىندا دا ينجەنەرلىك جەلىلەر جۇرگىزىلۋدە.

سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پروب­لەماسى − ناۋرىزباي اۋدانىنداعى ەڭ وت­كىر ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. بۇل تۋ­رالى تۇرعىندار قالا اكىمى­مەن وتكەن كەزدەسۋلەردە ءجيى ايتىپ ءجۇر. اۋدانداعى ورتالىق­تان­دىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋ ۇلەسى تەك 30 پايىزدى قۇرايدى. قالعانى جەكە قۇدىقتار جانە قارعالى مەن اقساي وزەندەرىنەن كەلەتىن اشىق سۋ كوزدەرى. ال ونىڭ سا­پاسى كۇمان تۋعىزادى. الاي­دا ناۋرىزباي تۇرعىندارىن ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماق­سا­تىندا «قارعالى» سۋ قابىل­داعىشى مەن سۇزگى ستانساسى سالىنىپ جاتىر. بيىل ستانسانى ءتورت شاعىن اۋدانمەن بايلانىستىراتىن ماگيسترالدىق جەلىلەردىڭ قۇرىلىسى باستالماق.

ناۋرىزبايداعى «تاۋجولى» شا­عىن اۋدانىندا نەگىزىنەن جەر ۇيلەر ورنالاسقان. جەكە سەك­تور­­دىڭ بارلىعى ساياجاي ساناتى­نا جاتادى. سوڭعى 20-30 جىل ىشىن­دە قاراساي اۋدانىندا كوپ­تە­گەن قۇرىلىس ءجۇردى. بىراق جەر ۋچاس­­كەلەرى شاعىن بولعاندىقتان, قۇ­بىر­لارى دا جىڭىشكە جانە ونىڭ 80 پايىزى توزعان. سوندىقتان دا اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋ كولەمى جەتكىلىكسىز.

– مۇنداي ماسەلە «تاۋ­ جو­لىن­دا» دا بار. ەسكى سۋ قابىل­داعىشتان كەلەتىن قۇبىر ناۋ­رىز­باي اۋدانىن عانا ەمەس, قا­را­ساي اۋدانىنىڭ ءبىر بولىگىن, قىر­عاۋىلدى, جاڭاتۇرمىس اۋىل­دارىن دا سۋمەن قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان تۇرعىندار سۋ تاپشىلىعىن تارتىپ كەلدى» دەپ ءتۇسىندىردى ناۋرىزباي اۋداندىق اكىمدىگىنىڭ وكىلى وركەن قوداروۆ.

ماماندار تىرشىلىك ءنارىن ۇنەم­دەۋ, كەلەشەكتە سۋ تاپ­شىلىعىن تارتپاس ءۇشىن ونى وندى­رۋدەن باس­تاپ, حالىققا تاراتۋعا دەيىنگى كە­زەڭدەردى اۆتوماتتى جۇيە­گە اۋىس­تىرۋ كەرەگىن العا تارتادى. قالا اكىم­دىگى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىلگەننەن كەيىن وسى جۇيەگە تولىق كوشەتىنىن ءبىلدىردى.

الماتى