ەۋروپالىق وداق ەندى قاي تىلدە سويلەيدى؟

قىسقاسى, ۇلىبريتانيانىڭ قارت قۇر­لىقپەن قوشتاسۋى ەشكىمگە وڭاي تيەر ەمەس. ەۋروپالىق وداقتى ابىگەرگە سالعان «برەكسيت» جىرىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ۇلىبريتانيا ەو قۇرامىنا سوناۋ 1972 جىلى ەنگەن-تۇعىن. سودان بەرى تۇماندى البيوندا ۇيىمنىڭ پايداسى مەن زيانى تۋرالى اڭگىمە ءاردايىم ايتىلىپ كەلدى. ەلدە 1975 جىلى ەۋروپالىق وداقتا قالۋ-قالماۋ تۋرالى رەفەرەندۋم ءوتىپ, قاتىسقانداردىڭ 67 پايىزى قارت قۇر­لىقپەن بىرگە بولۋدى قولداپ داۋىس بەر­دى.

ايتسە دە, ۇيىمنىڭ تيىمسىزدىگى جو­نىندەگى اڭگىمە ءجيى ءسوز بولاتىن. 2013 جى­لى وسى ماسەلەگە ءبىرجولا نۇكتە قويۋ ءۇشىن سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر دەۆيد كە­مەرون ەۋروپالىق وداققا قاتىستى رەفەرەندۋم وتەتىنىن مالىمدەدى. 2016 جىلعى 23 ماۋسىمدا ۇلىبريتانيا حالقى دا­ۋىس بەرىپ, ەۋروپالىق وداقتان شىعۋدى قولدايتىندار 52 پايىزبەن جەڭىسكە جەتتى.

حالىقتىڭ قارت قۇرلىقتان باس تارتپايتىنىنا سەنىمدى بولعان كەمەرون مىرزا رەفەرەندۋمنان سوڭ قىزمەتىنەن كەتتى. بىراق سودان كەيىن ەل تىزگىنىن قولى­نا العان تەرەزا مەي دە «برەكسيتپەن» با­سى قاتىپ, اقىرى ورىنتاعىن بوساتتى. بوريس دجونسون كەزەكتەن تىس سايلاۋدا پرە­مەر-مينيسترلىككە سايلانىپ, «برەكسيت» ماسە­لەسىنە اقىرى نۇكتە قويدى.

ۇلىبريتانيا ەۋروپالىق وداقپەن قوشتاسۋ ءۇشىن كوپتەگەن كەلىسىمدى قايتا قاراپ, وزەكتى ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شە­شىمىن تابۋعا تىرىستى. ماسەلەن, ەۋرو­وداقتان شىققاننان كەيىن سولتۇستىك ير­لانديا مەن يرلانديا اراسىنداعى شەكارا, ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناس سەكىلدى ماس­ەلەلەر ەۋروپا ساياساتكەرلەرىنىڭ دە, داۋنينگ ءستريتتىڭ دە ابدەن باسىن قاتىر­عانى ەسىمىزدە.

ەندى اقىرعى كەلىسىم بويىنشا ۇلى­بريتانيا مەن ەو قارىم-قاتىناسى وز­گەرەدى. ماسەلەن, تاۋار اينالىمىندا اي­تارلىقتاي جاڭالىق كۇتىپ تۇر. قارت قۇرلىقتان بريتان ارالدارىنا, تۇماندى البيوننان ەۋروپاعا جونەلتىلەتىن ونىمدەردىڭ بارىنە سالىق سالىنباق. ار­ينە ەكىجاقتى كەلىسىم بويىنشا كەي جەڭىل­دىكتەر جاسالاتىنى تۇسىنىكتى. بىراق مۇنىڭ ءبارى تاۋار قۇنىنىڭ وسۋىنە اكەلەدى.

سونداي-اق «برەكسيت» كوشى-قون ماسە­لەسىنە دە اسەر ەتىپ وتىر. بيىلعى 1 قاڭتار­دان باستاپ انگلياعا جۇمىس ىستەۋگە كەلە­تىن ەۋروپالىقتارعا قويىلاتىن تالاپ كۇ­شەيتىلدى. ولاردىڭ جىلدىق جالاقىسى كەمى 20 مىڭ فۋنت-ستەرلينگتى قۇراۋى ءتيىس. ال ريمدەگى كوليزەيدى تاماشالاپ, نيتس­تسا مەن بارسەلونانىڭ جاعاجايىندا تىنىعىپ, ەيفەل مۇناراسى تۇبىندە كوفە ءىشۋدى قالاعان اعىلشىندارعا 90 كۇندىك مۇر­سات بەرىلەدى. بىراق ولار ەۋروپادا جۇ­مىس ىستەۋى ءۇشىن ارنايى ۆيزا اشتىرۋى قاجەت. بۇدان بولەك «برەكسيت» اكەل­گەن قولايسىزدىقتار جەتەرلىك. ەندى, مىنە, سونىڭ قاتارىنا ەۋروپالىق وداقتا قول­دانىلاتىن ءتىل قوسىلىپ وتىر.

جالپى, ەۋروپالىق وداقتىڭ قۇرا­مىنداعى 27 مەملەكەتتە 24 ءتىل رەسمي مار­­تەبەگە يە. سولاردىڭ ءبارى ەو-دا تەڭ قۇ­قىق­قا يە. ياعني كەز كەلگەن لاتىش پەن بولگار بريۋسسەلدە ءوز انا تىلىن­دە قىز­مەت كورسەتۋدى تالاپ ەتە الادى. الاي­­دا ءىس جۇزىندە ولاي ەمەس. ەۋروپالىق وداق­تىڭ دا, ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ دا, ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ دە قىزمەتكەر­لەرى نەگىزىنەن ورتاق ءتىل رەتىندە اعىلشىن­شانى قولدانۋدى ءجون كورەدى.

ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا ەو-عا مۇشە مەم­لە­كەتتەر ازاماتتارىنىڭ جارتىسى­نان استا­مى اعىلشىنشا بىلەدى. سالىس­تىرمالى تۇر­دە قاراساق, نەمىسشە بىلەتىن­دەر­دىڭ ۇلەسى – 32 پايىز, فرانتسۋزشا بىلەتىن­دەردىڭ ۇلەسى 26 پايىزدى قۇرايدى. ياعني, اعىلشىن ءتىلى­نىڭ باسىمدىعى ايقىن. بۇل – ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى.

ەكىنشى جاعىنان, اعىلشىنشا سويلەي الا­تىنداردىڭ ءبارىنىڭ ءتىلى تۋا سالا شەكس­­­پيردىڭ تىلىندە شىقپاعان. ولار ۋا­قىت وتە كەلە مەكتەپتەردە, ءبىلىم ور­دالا­رىندا ۇيرەنگەن. «برەكسيتكە» دەيىن ەۋروپالىق وداقتا اعىلشىنشانى انا ءتىلى رەتىندە بىلەتىندەر ۇلەسى 13 پايىز­دى قۇراعان-دى. ۇلىبريتانيا قارت قۇر­لىقپەن قوشتاسقان سوڭ ولاردىڭ سانى 1 پايىزدان ءسال اسادى.

ءبىر قىزىعى تۇماندى البيون ەو-دان شىقسا دا, اعىلشىنشا سويلەي الاتىندار سانى 44 پايىزعا دەيىن عانا ازايدى. ەندەشە, اعىلشىن ءتىلى ءالى دە قارت قۇر­لىقتا باسىمدىققا يە دەسەك, قاتە­لەسپەيمىز.

ەرتەرەكتە ەو-نىڭ جۇمىس ءتىلى رەتىندە نەمىس, فرانتسۋز, نيدەرلاند جانە يتاليا تىلدەرى تاڭدالعان-تۇعىن. ءتىپتى فرانتسۋز ءتىلى 1990 جىلدارعا دەيىن lingua franca  ەسەبىندە ءجۇرىپ, باسىمدىققا يە ەدى. بى­راق ۇيىم اياسى كەڭەيىپ, جاڭا ەلدەر مۇ­شەلىككە قوسىلعان سايىن اعىلشىن تىلىنە مۇقتاجدىق ارتا ءتۇستى. ويتكەنى وداق قۇرا­مىنا ەنگەن ەلدەر ءوز انا تىلىنەن بولەك, ور­تاق تىلدە سويلەسۋ ءۇشىن اعىلشىنشانى كوپ قولداناتىن. وسىلايشا, شەكسپيردىڭ ءتىلى بىرتە-بىرتە ەۋروپالىق وداقتىڭ جۇمىس تىلىنە اينالىپ, باسقالارىن ىعىستىرىپ شىعاردى.

بىراق وقيعانىڭ بۇلاي وربىگەنى فران­تسۋزدارعا ۇناماعان سىڭايلى. ءۇش جولاقتى ەلدىڭ ساياساتكەرلەرى تالاي جىلدان بەرى فرانتسۋز ءتىلىن رەسمي تۇردە ءجيى قولدانۋ ماسەلەسىن ءاردايىم ايتىپ وتى­رادى. سونىڭ ناتيجەسىندە بريۋسسەل ۇيىم­داستىرعان بۇكىل ءباسپاسوز جيىندارى اعىلشىن جانە فرانتسۋز تىلىندە وتەدى. پرەسس-رەليزدەر دە, نەگىزىنەن وسى ەكى تىل­دە تاراتىلادى.

«برەكسيت» اياقتالىپ, ۇلىبريتانيا ەو-مەن قوشتاسقان سوڭ اعىلشىن ءتىلىن بريۋس­سەلدە جۇمىس ءتىلى رەتىندە قالدىرۋ قان­شالىقتى قاجەت دەگەن اڭگىمە ايتىلا باستادى. ماسەلەن, بيىلعى قاڭتاردا فران­تسيانىڭ ەو ىستەرى جونىندەگى ءمينيسترى كلەمان بون ەندىگى جەردە اعىلشىنشا سويلەسۋگە قاجەتتىلىك جوق دەپ مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا كوپ تىلدە سويلەسۋگە قايتا ورالۋ قاجەت.

كلەمان بون مۇنداي اڭگىمەنىڭ ۇشىعىن شىعارعان العاشقى فرانتسۋز ساياساتكەرى ەمەس. بۇعان دەيىن فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون, ەۋروپالىق كوميس­سيانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى جان-كلاۋد يۋنكەر دە فرانتسۋز ءتىلى ەو اياسىندا كەڭى­نەن قولدانىلۋى ءتيىس دەپ ايتقان-دى.

قىسقاسى, ۇلىبريتانيانىڭ ەو قۇرا­مىنان شىعۋى بريۋسسەلدە جوق جەردەن تىلگە قاتىستى ماسەلە تۋىنداتتى. مۇ­نىڭ شەشىمى رەتىندە قازىردىڭ وزىن­دە ءتۇر­لى ۇسىنىستار ايتىلىپ جاتىر. كەي­بىرەۋلەر فرانتسۋز ءتىلىن نەگىزگى جۇمىس ءتىلى رەتىندە قولدانۋدى ءجون كورەدى. بىراق بۇل ۇسىنىستىڭ جۇزەگە اسۋى ەكىتالاي. بىرىنشىدەن, ۇسىنىس قابىلدانىپ, ورتاق مامىلەگە كەلۋ ءۇشىن ەو-عا مۇشە مەم­لەكەتتەردىڭ ءبارى ءبىر اۋىزدان قولداۋى قاجەت. ال شىعىس بلوكتاعى مەملەكەتتەر ءۇشىن­ اعىلشىن تىلىندە سويلەسكەن ىڭ­عايلى. سون­دىقتان ولار فرانتسۋز ءتىلىن قولداي قويۋى نەعايبىل.

ەكىنشىدەن, ەۋروپالىق وداق قۇرامىن­داعى ەكى ەلدە – مالتا مەن يرلانديادا اعىلشىن ءتىلى ءالى كۇنگە رەسمي مارتەبەگە يە. راس, اتالعان مەملەكەتتەردىڭ نەگىزگى رەسمي ءتىلى تيىسىنشە مالتا مەن كەلت تىل­دەرى. بىراق اعىلشىنشا بىلەتىندەر سانى جەتەرلىك. سوندىقتان ولاردىڭ گرامماتيكا مەن سوزدىكتى قايتا قولعا الىپ, باس­قا ءتىلدى مەڭگەرۋگە ىنتا تانىتۋىنا سەنۋ قيىن.

ەو ءتىلى رەتىندە ايتىلىپ جاتقان كەلە­سى ۇسىنىستىڭ ءبىرى – «ەۋروپالىق اعىل­شىنشانى» قولدانۋ. سوعان سايكەس ەۋرو­پالىقتار اعىلشىن ءتىلىن وزدەرىنە ساي بە­يىم­دەمەك. امەريكالىق اعىلشىنشا مەن بري­تانيالىق اعىلشىنشا اراسىنداعى سەكىلدى وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولادى.

ايتسە دە, بۇعان قارسىلار جەتەرلىك. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, ءتىلدى بۇلاي بەيىمدەۋ كەلەشەكتە تۇسىنىسپەۋشىلىككە اكەلۋى مۇمكىن. بۇدان بولەك, قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە اعىلشىن ءتىلىن وزدەرىنە بەيىمدەپ العاندار جەتەرلىك. ماسەلەن, ءۇندىستاندا – Hinglish, مالاي­زيادا – Manglish, سينگاپۋردا Singlish سەكىلدى ديالەكتىلەر قالىپتاستى.

اتالعان ديالەكتىلەردىڭ ءبارى, نەگىزىنەن اعىلشىن ءتىلىن قولدانعانىمەن, ولاردى قولداناتىن ادامدار ءبىر-بىرىمەن ءتۇسىنىسىپ كەتە المايدى. ويتكەنى ديالەكتىلەرگە جەر­گىلىكتى حالىقتىڭ ءتول سوزدەرى كىرىگىپ كەتكەن. الدا-جالدا ەۋروپالىقتار دا اعىل­شىن ءتىلىن وسىلاي بەيىمدەسە, فران­تسيادا فرانتسۋزشا, گەرمانيادا نەمىسشە, يسپانيادا يسپانشا سوزدەردىڭ قوسىلىپ كەتەتىنى تۇسىنىكتى. مۇنداي جاعدايدا, ەۋرو­پا­لىق شەتەلدىكتەر بىلاي تۇرسىن, وز­دەرىنىڭ اعىلشىنشاسىن تۇسىنە الماي قالادى.

قورىتا ايتقاندا, اعىلشىن ءتىلى «برەك­سيتتىڭ» بىتكەنىنە قاراماستان, ەو-نىڭ رەسمي ءتىلى رەتىندە قالا بەرەتىن سى­ڭايلى. ويتكەنى شەكسپيردىڭ ءتىلى بۇ­گىندە حالىقارالىق دەڭگەيگە شىققان. ونىڭ ۇستىنە, قازىرگى تاڭدا اعىلشىن ءتىلى الەمدەگى 70-كە جۋىق مەملەكەتتىڭ رەسمي ءتىلى سانالادى. سونداي-اق بۇل تىلدە سوي­لەيتىندەر سانى ميللياردتان اسادى. سون­دىقتان بريۋسسەلدىڭ شەنەۋنىكتەرى مۇنداي ارتىقشىلىقتان باس تارتۋى ەكىتالاي.