مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى ازايادى

سوڭعى كەزدە قازاقستاننىڭ سىرت­قى قارىزى 160,9 ملرد دول­لار­عا جەتكەنى ايتىلا باستادى. ساراپشىلار بولسا, سىرتقى قارىز بەن مەملەكەتتىك قارىزدى ءبىر-بى­رى­­­­مەن شاتاستىرۋعا بولمايتى­نىن ايتادى. 2020 جىلدىڭ قازان ايىن­داعى رەسمي مالىمەت بو­يىن­شا مەملەكەتتىك سىرتقى بو­رىش ەل قارى­زىنىڭ تەك 8,2%-ىن نەمە­سە 13,2 ملرد دوللاردى, ال كۆا­زي­مەم­لە­كەتتىك سەكتوردىڭ سىرت­قى بو­رى­شى  12,5%-دى نەمەسە 20,1 ملرد دول­لاردى قۇرايدى.

ەكونوميست, Public Policy Resea­erch Center ديرەكتورى مەرۋەرت ماحمۇتوۆانىڭ پىكىرىنە دەن قوي­ساق, 2000 جىلدىڭ با­سىن­­دا مەملەكەتتىڭ ەكونو­مي­كاداعى ۇلەسى 63 پايىز بولاتىن. بىلتىر بۇل كور­سەتكىش 15 پايىزعا تومەندەۋى ءتيىس ەدى. بىراق مەرۋەرت ماحمۇتوۆا ەكونو­ميكاداعى مەملەكەتتىڭ ۇلەسى كۆازيسەكتوردىڭ ەسەبىنەن جوعارى بولىپ تۇرعانىن ايتادى. «بىزدە دەربەس كومپانيا اشقىسى كەلگەن زاڭدى تۇلعالار اشىق نارىقتا جۇمىس ىستەسە, مۇمكىندىگىنشە مەملەكەتتىڭ قاناتىنىڭ استىنا پا­نا­لاۋعا تىرىسادى. ولاردىڭ ەكونو­ميكانىڭ دامۋداعى ۇلەسى وتە تومەن. كۆازي­سەكتورعا شەكتەۋ قويماي, ماسە­لە­نى شەشۋ مۇمكىن ەمەس», دەيدى م.ماحمۇتوۆا.

«قازاقستاندىق مينوريتارلىق اك­تسيو­نەرلەر قاۋىمداستىعى» كوم­مەر­تسيالىق ەمەس ۇيىمىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى (QAMS) دانيار تەمىر­باەۆ ۇلتتىق بانكتىڭ جانە ەكىن­شى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ 2008 جىلدان بەرگى ۋاقىتتاعى ىشكى نارىققا دەگەن ۇستانىمىن «كرەست جورىعىنا» تەڭەيدى. ۇلتتىق بانك بۇل قاتال تەڭەۋدى مويىنداماسا دا, ءوز ارەكەتىن كۇردەلى جاعدايدى بولدىرماس ءۇشىن قابىلدانعان شەشىم دەپ ءتۇسىندىرىپ الەك. «بۇل فاكتور ىشكى نارىققا كەرى اسەر ەتتى: جاڭا ويىنشىلاردىڭ اشىق نارىققا شىعۋ مۇمكىندىگى شەكتەلىپ قالدى. بۇرىننان كەلە جاتقان ويىن­شى­­لار قارجى نارىعىنىڭ, ونىڭ ىشىن­دە قور نارىعىنىڭ دامۋىنا مۇد­­دە­لى­لىك تانىتپادى. بۇل فاكتور «كوم­فورتتى ايماقتى ەركىن جايلاپ العان» كەيبىر ويىنشىلاردىڭ شەتەل­دىك قارجى ۇيىمدارىمەن باسە­كەلەسۋ مۇمكىندىگىن تومەندەتىپ جىبەر­دى», دەيدى د.تەمىرباەۆ.

 د.تەمىرباەۆ ايتىپ وتكەندەي, الەم­دىك پاندەميا كەزىندە ەكونو­مي­كانىڭ مەملەكەتتىڭ كومەگىنە سۇيەن­گە­نى, مەملەكەتتىڭ ءتۇرلى قارجى­لىق تە­تىكتەرى ارقىلى ەكونوميكانى كوتەر­مەلەۋى − زاڭدى قۇبىلىس. بىراق كا­ران­تيندىك شەكتەۋلەر الىنىپ تاس­تالعاننان كەيىن مەملەكەتتىڭ ەكو­­نوميكاعا ارالاسۋىنىڭ قاجەتى جوق. ەندى تەك قانداي باعىتتا العا جىلجۋ قاجەتتىگىن ايقىنداپ ال­عان ءجون. 2016-2020 جىلدارعا ارنال­عان جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارىنداعى IPO ارقى­لى جەكە­شە­لەندىرۋگە جاتاتىن 8 كوم­پانيا­نىڭ تەك بىرەۋى – «قازاتوم­ونەر­كاسىپ» ۇاق» اق نارىققا شى­عا­رىلعان. سوڭعى جيىرما جىل ىشىندە قازاقستاندا مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ تەك 5-ەۋى عانا IPO-عا وتكەنىن, ۇلتتىق ينۆەستور اتا­نۋعا ورتا ەسەپپەن 4 جىلدا ءبىر مۇمكىندىك بەرىلەتىنىن قاپەرگە سالدى. ولار − «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ (قمگ ءبو), «قازاقتەلەكوم», «قازترانسويل» (قتو), «KEGOC» جانە «قازاتومونەركاسىپ». «مەم­لە­كەت يەلىگىندەگى كومپانيالاردى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە حالىقتان ەشتەڭەنى جاسىرىپ قالۋعا بولمايدى, ۇلەستىڭ كىمدەرگە ساتىلعانى دا, ودان تۇسكەن قارجى قانداي ماق­سات­قا جۇمسالعانى دا اشىق ايتىل­ۋى كەرەك. بۇل پروتسەستى قازىر ينتەر­نەت, اۋك­­تسيون جۇيەسىندە IT مۇم­كىن­دىگىن قولدانا وتىرىپ, جۇرگىزۋگە بولادى», دەيدى د.تەمىرباەۆ.

ساراپشىلار مەملەكەتتىڭ ەكو­نو­­ميكاداعى ۇلەسىنىڭ كوپتىگىنەن ىشكى نارىق كوتەرەم جاعدايعا جەت­كەنىن ايتادى: 2008-2020 جىلدار اراسىندا نارىقتىق قۇنى 36,7 ترلن تەڭگەگە قارجىلاندىرعان 18 باع­دارلاما قابىلداندى. تەك 2008-2020 جىلدار اراسىندا كوم­­مەرتسيالىق بانكتەر بەرگەن كورپوراتيۆتى نەسيەلەردىڭ جالپى كولەمى 7,3 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. وسىلايشا, مەملەكەت ءارتۇرلى باع­دار­لامالاردى قارجىلاندىرىپ كەلگەن­نەن كەيىن بانك سەكتورى ەكو­نومي­كانى قارجىلاندىرۋعا ونشا ىن­تالى بولا قويعان جوق.

ەكونوميكالىق تۇرعىدان ال­عان­دا, قازىرگى جاعداي تۇراقتى. اسىپ-تاسىپ كەتپەسەك تە ەكونومي­كا­لىق ءوسىم بار. بىراق ساراپشى-كاسىپكەر سانجار بوقاەۆ قازاقستان ەكونوميكاسىندا ايگىلى «گوللاند اۋرۋىنىڭ» كلاسسيكالىق بەلگىلەرى قويۋلانىپ بارا جاتقانىن ايتادى. بۇل كەدەرگى مەملەكەتتىڭ ەكونو­مي­كا­داعى ۇلەسىن ازايتۋدى بەل­گىسىز مەرزىمگە ۇزارتىپ جىبەر­ۋى مۇمكىن. سوندىقتان ونىڭ الدىن الۋ شارالارىن قاراستىرۋ قاجەت. مىسالى, قول­دانىستاعى مەملەكەتتىك باعدار­لا­مالاردى قىسقارتقان ءجون. بۇل ىشكى نارىقتى سانى بار, ساپاسى جوق كومپانيالاردان تازارتادى, زەينەتاقى اكتيۆتەرىنە, ينستي­تۋ­تسيونالدىق ينۆەستورلارعا قا­تىس­تى ۇسىنىستاردىڭ پايدا بولۋىنا جول اشادى. «الەمدىك نارىق­تا مەملەكەتتىك بيۋدجەت قار­جى­لان­دىرىلعان باعدارلا­ما­لاردىڭ تيىم­دىلىگىن تاۋەلسىز ساراپشىلار ساراپتايدى. ءبىزدىڭ ەلدە سالالىق باعدار­لامالاردى دايىنداۋعا كىم­نىڭ قاتىساتىنى بەلگىسىز. ونى قارجى­لاندىرۋ دا ءتۇرلى ۆەدومست­ۆو­لار اراسىندا كەزەگىمەن ۇلەس الىپ وتى­راتىن «قارا كاسساعا» كوبىرەك ۇق­سايدى. باعدارلاما قارجى­لان­دى­رىلدى, قارجى قالتاعا ءتۇستى, سونى­مەن ءىس ءبىتتى», دەيدى س.بوقاەۆ.

كومپانيالاردى مەملەكەتتىڭ يە­لىگىنەن اجىراتۋ پروتسەسىندە كۇ­ماندى تۇستاردىڭ كوپ ەكەنىن, بيزنەس قاۋىمداستىق ولاردىڭ ساتىلاتىنى تۋرالى رەسپۋبليكالىق گازەتتەردەن بىلەتىنىن ايتقان ول 40 ملرد تەڭگە تۇراتىن كومپانيا بار بول­عانى 3-4 ملرد تەڭگەگە ساتىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. ء«بىز بۇگىنگە دەيىن وسى پروتسەستىڭ بارىنشا اشىق بولۋىن, ساتىلىمعا شىعارىلعان كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن اشىق كونكۋرستا كىم ساتىپ العانى جونىندەگى مالىمەتتەردى تالاپ ەتتىك ءارى كومپانيانى باسقارۋعا كەل­گەن­دەر­دىڭ بىلىكتىلىگى دە سوعان ساي بولسا ەكەن دەدىك. بىراق ۇسىنىس ءسوز جۇ­زىن­دە قالدى», دەيدى س.بوقاەۆ.

قازاقستانداعى قارجى نارىعىن­دا­عى كۆازيسەكتور دەگەندە ەڭ الدىمەن ميكروقارجى ۇيىمدارى ەسكە تۇسەدى. ولاردىڭ قارجىلىق كاپيتالى كەيبىر ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ كاپيتالىن ون ەسە وراپ الاتىنىنا بانك قىزمەتكەرلەرىنىڭ وزدەرى تاڭعالادى.

ۇلتتىق بانك باسشىسى ەربولات دوساەۆ بىلتىرعى جىلدىڭ سوڭىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ وتىرىسىندا ميكروقارجىلىق ۇيىمدار ەكو­نو­­ميكانىڭ ناقتى سەكتورىن نەسيە­لەندىرۋگە قاتىساتىنىن مالىم­دەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بانكتەردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن جۇمىس ىستەۋ­دە­گى تاجىريبەسى از. ەسەسىنە, ميكرو­قارجىلىق ۇيىمداردىڭ تاجىريبەسى مول. سوندىقتان بۇل شەشىم – شوب-تى قوسىمشا قارجىلاندىرۋعا تاپتىرمايتىن مۇمكىندىك. مىنە, وسىدان كەيىن ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا ميكروكرەديت ۇيىمدارى قۇرىلا باستادى, وعان اكىمدىكتەردىڭ قاتىسۋ ۇلەسى 49%-دى قۇرادى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ باسقارماسى جا­ڭا قاۋلىنىڭ جوباسىن جاريا­لا­دى. وندا حالىققا نەسيە بەرەتىن ۇيىم­داردىڭ بورىشكەرلەر ۇستى­نەن كورەتىن تابىسى زاڭمەن رەت­تەل­دى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, نەسيەنىڭ ۇستىنەن بەرىلەتىن جوعارى پايىز كوممەرتسيالىق بانك­تەر­دىڭ دە, مقۇ بەرەتىن كرەديتكە دە بىر­دەي قولدانىلادى. ەڭ جوعارى سىياقى ارقىلى ولار استا-توك پايدا كورەدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل تاجىريبە جويىلۋعا ءتيىس. قولدا­نىس­تاعى «ميكروكرەديت بەرۋ تۋرا­لى شارت بويىنشا سىياقىنىڭ شەك­تى ءمانىن بەلگىلەۋ تۋرالى» قاۋلىدا سىياقى مولشەرى بارىنە 30% دەپ بەلگىلەنگەن. ەندى مقۇ-لاردىڭ سىياقىسى 20%-عا دەيىن تومەندەتىلەدى.

ساراپشىلار وسى رەتتە كۆازي­مەم­­­لەكەتتىك سەكتوردىڭ اتىن جا­مى­­لىپ, 200 پايىزبەن نەسيە بە­رىپ جۇرگەن ينستيتۋتتار­دى مەم­لەكەتتىڭ قاراۋىنان الىپ, جەكەمەنشىك سەك­تور­عا وتە باستا­عا­نىن جاڭا­لىقتىڭ باسى دەپ وتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋدان اكىم­دە­رى­نىڭ بالانسىندا بولعان, كەي­بىر جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ «قالتا­سىن قالىڭداتىپ» كەلگەن كۆازي­­مەم­لەكەتتىك قارجى ۇيىمدا­رى دا جەكە شىعۋى كەرەك. ەگەر ولار مەملە­كەت­تەن ەنشىسىن الىپ, ەركىن اينا­لىم­عا شىقسا, قارجى ساياساتىن دەر­بەس جۇر­گى­زۋگە دە مۇمكىندىك بولادى, دەيدى ساراپ­شىلار.

ەكونوميست س.جوباەۆ كۆازي­مەم­لەكەتتىك ينستيتۋتتاردى اكىم­­دە­ر­دىڭ ىقپالىنان الۋ ءۇشىن مەملە­كەت­تىڭ ۇلەسىن 49 پايىزدان دا ازايتىپ, قۇرامىنا تاۋەلسىز ساراپشىلاردى قوسۋ كەرەكتىگىن ايتادى.

– مەملەكەت ەكونوميكاداعى ۇلە­سىن ازايتۋدى كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىم­­داردان باستاماسا, تىرلىك­تىڭ ءبارى بوس دەگەن ءسوز. «بايتەرەك», «دا­مۋ» سياقتى قار­جى ينستيتۋت­تارىنىڭ ءبارى – مەملەكەتتىڭ باقىلا­ۋىندا. ولاردى جەكەشە­لەن­دىرمەي, «اتامەكەن» ۇكپ-داعى ميكروقارجىلىق ۇيىمدار نومەن­كلاتۋرالىق تەتىكتەر ارقى­لى قولدان ۇيىمداستىرىلعان قىسىم­نىڭ قىسپاعىنان قۇتىلا المايدى, – دەيدى ول.

الماتى