تەڭگەگە دەگەن سەنىم نىعايىپ كەلەدى

ەل ەكونوميكاسىنىڭ تومەندەۋىنە قاراماستان (-2,6%), بانك سەكتورىنىڭ اكتيۆتەرى 2020 جىلى 16%-عا وستى, بۇل سوڭعى 5 جىلداعى رەكوردتىق كورسەتكىش. ونىڭ ىشىندە جيىنتىق نەسيە پورتفەلى – 7,1%-عا وستى. بۇل حالىقتىڭ تەڭگەگە دەگەن سەنىمىنىڭ نىعايىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.

2020 جىل دەپوزيتتەرگە مىندەتتى كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىنىڭ ساپالى جاڭارۋ جىلى بولدى. 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ  باستاماسىمەن ۇلتتىق بانكپەن بىرگە كەپىلدەندىرىلگەن وبەكتىلەر ءتىزىمى كەڭەيتىلدى. ەسەپتەلگەن سىياقى شوتتاردا, كارتوچكالاردا جانە دەپوزيتتەردە ورنالاستىرىلعان جەكە تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ قاراجاتتارىنا, سونداي-اق سالىم بالانسىنا قوسىلعان كاپيتالداندىرىلعان سىياقىلارعا قوسىلدى. سونداي-اق, 2020 جىلى اگەنتتىك ء ادىسناماسىندا ەڭ جوعارى ۇسىنىلاتىن سىياقى مولشەرلەمەسىن انىقتايتىن وزگەرىستەر بولدى. ەندى مەرزىمدى ەمەس دەپوزيتتەر بويىنشا مولشەرلەمەلەر بازالىق مولشەرلەمەگە سايكەس كەلەدى, ال قىسقا مەرزىمدىلەردە ولار ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق ستاۆكاسى مەن سپرەدتىڭ سوماسى رەتىندە انىقتالادى. (بۇرىن قىسقا مەرزىمدى دەپوزيتتەر بويىنشا مولشەرلەمەلەر ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق ستاۆكاسى مەن سپرەدتەر قوسىلعان نارىقتىق مولشەرلەمە اراسىنداعى ەڭ ۇلكەن ءمان رەتىندە انىقتالاتىن). ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, ءار بانكتەگى ءبىر سالىمشىعا كەپىلدەندىرىلگەن سىياقىنىڭ ەڭ جوعارى مولشەرى: 15 ميلليون تەڭگەدەن اسپايدى – ۇلتتىق ۆاليۋتاداعى جيناق سالىمدارى بويىنشا; 10 ميلليون تەڭگەدەن ارتىق ەمەس – باسقا دەپوزيتتەر, ۇلتتىق ۆاليۋتاداعى كارتوچكالار مەن شوتتار ءۇشىن, 5 ميلليون تەڭگەدەن ارتىق ەمەس – شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەر, كارتالار مەن شوتتار ءۇشىن. سالىمشىنىڭ ءبىر بانكتەگى تۇرىنە جانە ۆاليۋتاسىنا بايلانىستى بىرنەشە دەپوزيتتەرى بويىنشا جيىنتىق كەپىلدىك وتەماقىسى دەپوزيتتەردىڭ ءار ءتۇرى بويىنشا ليميتتەردى ەسكەرە وتىرىپ, 15 ميلليون تەڭگەدەن اسپاۋى كەرەك. 

ەگەر P&A وپەراتسياسىن جۇرگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانسا, دەپوزيتتەر بانكتىڭ باسقا اكتيۆتەرىمەن بىرگە باسقا قارجى ينستيتۋتىنا وتەدى, سايكەسىنشە ليتسەنزيادان ايىرىلعان بانكتىڭ سالىمشىلارى ساتىپ الۋشى بانكتىڭ كليەنتتەرى بولادى. ناتيجەسىندە, قور كورسەتىلگەن كەپىلدىك وتەماقىنى تولەۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەرگە يە ەمەس. ەگەر اگەنتتىك P&A وپەراتسياسىن جۇرگىزۋدەن باس تارتسا, وندا KDIF ليتسەنزيادان ايىرىلعان بانكتىڭ سالىمشىلارى الدىنداعى مىندەتتەمەلەردى قابىلدايدى جانە كەپىلدەمەلىك وتەماقىنى زاڭنامادا بەلگىلەنگەن مەرزىمدە جانە كەپىلدىكتىڭ ماكسيمالدى مولشەرى شەگىندە تولەيدى. اعىمداعى جىلى قىزمەتتەردى تسيفرلاندىرۋعا ارنالعان ترەندتەر جاڭا شەشىمدەر ۇسىنۋ, ويىنشىلاردى شوعىرلاندىرۋ جانە باسەكەلەستىكتى جوعارى ىقتيمالدىقپەن كۇشەيتۋ ءوز جالعاسىن تابادى, بۇل وزگە دە تەڭ جاعدايلاردا سەكتور كورسەتكىشتەرىنىڭ دۇرىس جانە تۇراقتى وسۋىنە سەبەپشى بولادى.

اكتيۆتەردىڭ كورسەتىلگەن ءوسۋىن قارجىلاندىرۋ كليەنتتەردىڭ دەپوزيتتەرىن تارتۋ (وسىمنەن 82%) ارقاسىندا باسىم بولدى.

سونىمەن قاتار ەكونوميكاعا كرەديتتەردىڭ ءوسۋىنىڭ درايۆەرى يپوتەكالىق كرەديتتەۋ ء(وسىمنىڭ 80%-ى) بولدى.سالىمشىلاردىڭ جۇيەگە دەگەن سەنىمى ارتتى — جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرى 18%-عا, زاڭدى تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرى 23%-عا وستى.M&A-مامىلەلەر مەن ليتسەنزيانى قايتارىپ الۋ اياسىندا سەكتورداعى شوعىرلاندىرۋ پروتسەسى جالعاستى. تيىسىنشە, اكتيۆتەردىڭ مولشەرى بويىنشا ەدب توپ-5 اراسىندا شوعىرلانۋ دا ءوستى بانك قىزمەتتەرىن تسيفرلاندىرۋعا جەدەل كوشۋ بولدى, بىرقاتار بانكتەر وزدەرىنىڭ ماركەتپلەيستەرى مەن ەكوجۇيەلەرىن دامىتتى, بۇل قوسىمشا پايدا الۋ كوزى بولدى.وتكەن جىلدىڭ كۇردەلى وپەراتسيالىق جاعدايلارىندا بانك سەكتورى بانك جۇيەسىنىڭ كۇيزەلىستەرگە قارسى تۇراقتىلىعىن كۋالاندىراتىن اسەرلى ناتيجەلەر كورسەتتى. بۇل كوبىنەسە سەكتوردىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن نىعايتۋ بويىنشا بۇرىن جۇرگىزىلگەن بىرلەسكەن جۇمىسقا (كاپيتالدىڭ جوعارى بۋفەرلەرى, وتىمدىلىك), سونداي-اق ۇكىمەتتىڭ بيزنەس پەن حالىقتى قولداۋ جونىندەگى رەتتەۋشىلىك جەڭىلدىكتەرى مەن شارالارىنا بايلانىستى.

ساراپشى ءىلياس يساەۆ  ەلدە دوللارسىزداندىرۋ ساياساتى, اقىرىنداپ بولسا دا, ءجۇرىپ جاتقانىن ەسكەرتتى. تەڭگەلىك دەپوزيتتەردىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىنىڭ جوعارى بولۋى, جىلجىمايتىن م ۇلىك پەن ءاۆتوموبيلدى ساۋدالاۋدا ۇلتتىق ۆاليۋتامەن ەسەپ ايىرىسۋ دا ءوز ىقپالىن تيگىزىپتى. ساراپشى وسى رەتتە قاراپايىم مىسال رەتىندە 2019 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا 20 مىڭ اقش دوللارىن ەشبىر دەپوزيتتە ۇستاماي, ۇيىندە ساقتاعان قاراپايىم ازاماتتىڭ تاجىريبەسىن  مىسالعا كەلتىرىپ كەتتى. ارادا 1 جىل وتكەندە, تەڭگەگە اۋدارىلعاندا ول يەسىنە 748 مىڭ تەڭگە پايدا الىپ كەلدى. پايدا  2019 جىلدىڭ 2 جەلتوقسانىندا ايىرباستاۋشىلار دوللاردى 387,1 باعامىمەن, ال 2020 جىلدىڭ 2 جەلتوقسانىندا 424,5-تە ساتىپ العاندىعىنا بايلانىستى قالىپتاستى.  وسىلايشا, دوللاردى ماتراتس استىندا ساقتاۋ ستراتەگياسى ادامعا جىلدىق كىرىستى 9,7% (شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى نولدىك كىرىستىلىكپەن) قامتاماسىز ەتتى. ال سالىمشى بۇل سومانى  بانككە اپارىپ, جىلىنا 1% مولشەرلەمەمەن دوللار دەپوزيتىن اشسا, تەڭگەنىڭ كىرىستىلىگى جىلىنا 10,8% -دى قۇرايتىن ەدى.

وسى رەتتە قارجىگەر  تەڭگە دەپوزيتى بويىنشا پايىزدىق مولشەرلەمە دەۆالۆاتسيانىڭ دەڭگەيىنەن جوعارى بولعانىن ەسكە ءتۇسىرىپ ءوتتى: ءبىر جىلعا ورنالاستىرىلعان تەڭگەلىك دەپوزيتتەر بويىنشا ەڭ جوعارعى مولشەرلەمە  14% بولعان ەگەر ءبىر جىلدان كەيىن, 2020 جىلدىڭ 2 جەلتوقسان كۇنى  ول قايتادان ۆاليۋتاعا ورالۋعا شەشىم قابىلداسا, وندا ونىڭ كاپيتالى 10 722 دوللارعا دەيىن وسەر ەدى. سول كەزدە اقش دوللارىمەن ەسەپتەگەن كەزدە تەڭگە باعامى 425,9 بولعان.

ال كەلەسى قارجىگەر ەرلان يبراگيم 2020 جىل قور نارىعى بانك دەپوزيتتەرىنە بالاما بولا الاتىنىن دالەلدەگەنىن ايتادى. ول ءسوزىنىڭ دالەلى رەتىندە كورپوراتيۆتى ەميسسيالىق باعالى قاعازدارعا ينۆەستيتسيا سالۋعا جانە «دۇرىس» ەميتەنتتەردى تاڭداعان ينۆەستورلاردىڭ تابىسىن مىسالعا كەلتىرىپ ءوتتى.    ۇلتتىق بانكتىڭ التىن قۇيمالارىن (كەيبىر ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە جانە بانكتىك ەمەس ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىندە ساتىلادى) ساتىپ الۋ ارقىلى ءبىزدىڭ ينۆەستورعا بۇدان دا جوعارى پايدا اكەلەدى.

قور نارىعىنا ينۆەستيتسيا سالاتىن پوتەنتسيالدى ينۆەستورلار قاتارى  ءبىزدىڭ ەلدە دە كوبەيىپ كەلەدى. پاندەميانىڭ العاشقى توقسانىندا الەمدىك قور بيرجاسىندا اتاقتى كمپانيالاردىڭ اكتسياسى ارزانداعان  كەزدە اكتسياساتىپ الىپ, تابىسىن ەسەلەپ ارتتىرعاندارداردىڭ اراسىندا ءبىزدىڭ وتانداستارىمىز دا بار. «شەتەلدىك  بانكتەر وسىعان دەيىن دە ەلگە كەلىپ, كەتتى. ەگەر, قولدانىستاعى زاڭدار رەتتەلسە, 2025 جىلدان كەيىن قىتاي, وزبەكستان جانە ەاەو مۇشە ەلدەردىڭ بانكتەرى ەلگە كەلۋى مۇمكىن.

وتكەن جىلدىڭ كۇردەلى وپەراتسيالىق جاعدايلارىندا بانك سەكتورى بانك جۇيەسىنىڭ كۇيزەلىستەرگە قارسى تۇراقتىلىعىن كۋالاندىراتىن اسەرلى ناتيجەلەر كورسەتتى. بۇل كوبىنەسە سەكتوردىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن نىعايتۋ بويىنشا بۇرىن جۇرگىزىلگەن بىرلەسكەن جۇمىسقا (كاپيتالدىڭ جوعارى بۋفەرلەرى, وتىمدىلىك), سونداي-اق ۇكىمەتتىڭ بيزنەس پەن حالىقتى قولداۋ جونىندەگى رەتتەۋشىلىك جەڭىلدىكتەرى مەن شارالارىنا بايلانىستى.

ەكىنشى جاعىنان, Covid-19 پاندەمياسىندا كليەنتتەردىڭ ارەكەتتەرى, قاجەتتىلىكتەرى مەن ۇمىتتەرى وزگەردى. جاڭا ۋاقىتتىڭ سىن-تەگەۋرىندەرىنە جاۋاپ بەرە وتىرىپ, كرەديتتىك مەكەمەلەر وپەراتسيالىق مودەلدەردى قايتا قارادى, تسيفرلىق بايلانىس ارنالارىن قولدانۋ اياسىن كەڭەيتتى (مىسالى, قاشىقتان سايكەستەندىرۋ ءراسىمىن ۇسىندى), بانك قىزمەتتەرىنە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرعان جانە كليەنتكە باعدارلانۋ دەڭگەيىن ارتتىرعان ماركەتپلەيستەر مەن ەكوجۇيەلەردى دامىتتى. سەرۆيستەردى, وپەراتسيالىق پروتسەستەردى جانە ۇيىمدىق قۇرىلىمداردى جەدەل تسيفرلاندىرۋ قارجىلىق ينكليۋزيانى ىلگەرىلەتۋگە, ساپالى قارىز الۋشىلار ءۇشىن باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيۋى جاعدايىندا نارىق ۇلەسىن ۇلعايتۋعا جانە قوسىمشا پايدا الۋعا ىقپال ەتتى.

وسىلايشا, ەلدىڭ ەدب حالىق پەن بيزنەستىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن تىلەكتەرىن قاناعاتتاندىرۋعا باعىتتالعان قىزمەتتەر مەن شەشىمدەردىڭ كەڭ سپەكترىن ۇسىنۋعا ۇمتىلا وتىرىپ, ءداستۇرلى قارجى ونىمدەرىنىڭ (كرەديتتەر, دەپوزيتتەر) شەڭبەرىنەن كوبىرەك شىعىپ كەلەدى. مۇنداي ءتاسىل ولارعا كليەنتكە باعدارلانعان بولۋعا جانە كليەنتتەردىڭ ادالدىعىن جەڭۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, سونداي-اق بولاشاق سترەسس-تەستتەرگە توزىمدىلىككە ىقپال ەتەدى.

سونىمەن بىرگە, ەلدەگى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ ودان ءارى قالپىنا كەلۋىنە قاراي ەكونوميكانى قولداۋدىڭ بىرقاتار شارالارىنا قاجەتتىلىك تومەندەۋى مۇمكىن. تيىسىنشە, بانك قارىز الۋشىلارىنىڭ نەسيەلەرگە قىزمەت كورسەتۋ قابىلەتىن ساقتاي الۋى وتە ماڭىزدى, وسىلايشا تاۋەكەلدىلىك نەسيەلىك شىعىنداردى شەكتەيدى.

«راتەل» اقپاراتتىق پورتالىنىڭ دەرەگىنشە, سوڭعى 5 ايدا دەپوزيتتەردىڭ شەتەلدىك ۆاليۋتاداعى ۇلەسى 131 ملرد تەڭگەگە كەمىگەن. بىراق ماماندار جىل باسى ءولىارا كەزەڭ, سوندىقتان ۋاقىتشا قۇبىلىس بولۋى مۇمكىن دەپ وتىر.

دەمەك كەز-كەلگەن تاۋەكەلگە دايىن بولۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتەدى.