پالاتا سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا ۋران ءوندىرۋ ماسەلەسى تۋرالى زاڭ جوباسى ەكى وقىلىمدا قارالدى. دەپۋتاتتار «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىنە ۋران ءوندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ماجىلىسكە قايتارۋدى ۇيعاردى.
جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ۋران ءوندىرۋ زارداپتارىن جويۋ جوسپارىن بارلىق جۇمىس باستالعانعا دەيىنگى قۇجاتتار توپتاماسىن دايىنداۋ ساتىسىندا ۇسىنۋى ءتيىس. كەن ورنىنداعى قوردىڭ ەداۋىر وسكەنى انىقتالعان جاعدايدا, ولار ءوز كىرىستەرىنىڭ ءبىر بولىگىن سول ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا باعىتتاۋعا مىندەتتى بولادى.
«قۇجات ەلىمىزدەگى ۋران ءوندىرۋ سالاسىن قۇقىقتىق رەتتەۋدى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى 26 قاڭتاردا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەتتىك جانە جەكە وپەراتورلاردى قۇرۋعا تىيىم سالۋ جونىندەگى بەرگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا سەنات دەپۋتاتتارى زاڭ جوباسىنىڭ ءبىرىنشى بابىنىڭ بەسىنشى تارماقشاسىنىڭ 14,15,16,17,18-ءشى جانە 19-شى ابزاتستارىن الىپ تاستاۋدى ۇسىنىپ وتىر. ۇكىمەتتىڭ بيىلعى 17 اقپاندا كەلگەن قورىتىندىسىنا سايكەس, بۇل ۇسىنىس قولداۋ تاپتى. زاڭ جوباسىنداعى بارلىق تۇزەتۋلەر ۋران سالاسىنداعى كارىم-قاتىناستاردى ءارى قاراي جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. سوندىقتان زاڭ جوباسىنىڭ باستاماشىلارىنا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىنا العىسىمىزدى بىلدىرەمىز», دەدى سەناتور باۋىرجان قانيەۆ.
سەناتورلار ەل پرەزيدەنتىنىڭ مەملەكەتتىك جانە جەكە-مەنشىك وپەراتورلاردى قۇرۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى تاپسىرماسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, جوبالاۋ قۇجاتتارى مەن ۋران كەن ورىندارىن يگەرۋ تالداۋىنا تاۋەلسىز ساراپتاما وپەراتورىن قۇرۋعا قاتىستى ەرەجەلەردى الىپ تاستاۋدى ۇسىندى. باياندالعاندى ەسكەرە كەلە, سەناتورلار ەنگىزگەن تۇزەتۋ پارلامەنت ماجىلىسىنە جىبەرىلدى.
«ۋران ستراتەگيالىق شيكىزات بولىپ تابىلادى جانە ونى وندىرەتىن قورلاردى ەسەپكە الۋ ەلىمىزدىڭ وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەنىن دامىتۋدى كوزدەيدى. ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ كەلىسىمشارتتاعى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە ۋران ءوندىرۋ جونىندەگى جوبالاۋ قۇجاتتارى تۋرالى ەرەجەنى جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل, سايىپ كەلگەندە, قازاقستان الەمدە جەتەكشى ورىن الاتىن سالانى دامىتۋ جاعدايىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى سەناتور ەرىك سۇلتانوۆ.
سونىمەن قاتار دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە نورما شىعارماشىلىقتى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراستىرىپ, ەكى وقىلىمدا قابىلدادى.
قۇجات بويىنشا نەگىزگى بايانداما جاساعان ادىلەت ءمينيسترى مارات بەكەتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسى زاڭداردى ازىرلەۋ, ولار بويىنشا قوعامدىق تالقىلاۋ وتكىزۋ جانە زاڭداردى قابىلداۋ راسىمدەرىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ازىرلەندى.
«زاڭ جوباسىندا مىناداي نەگىزگى ەرەجەلەر كوزدەلەدى. بىرىنشىدەن, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا سايكەس كەلەتىن زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ جاڭا كەزەڭدەرىن ەنگىزۋ. اتاپ ايتقاندا, ازىرلەۋشى ورگاندار رەتتەۋشىلىك ساياساتتىڭ كونسۋلتاتيۆتىك قۇجاتىن ازىرلەيدى. بۇل قۇجاتتا پروبلەمالار مەن ىقتيمال شەشىمدەر كورسەتىلەدى. ول مۇددەلەرى قوزعالاتىن ماقساتتى توپتارمەن تالقىلاناتىن بولادى. تالقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمداماسى جاسالادى. ەكىنشىدەن, زاڭ جوبالارىن قوعامدىق تالقىلاۋ تاسىلدەرىن كەڭەيتۋ كوزدەلەدى. ازاماتتاردى جاڭا رەتتەۋگە الدىن الا دايىنداۋ ماقساتىندا ءاربىر زاڭ جوباسى مەن قابىلدانعان زاڭ اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ باعدارلاماسىمەن سۇيەمەلدەنەدى. ۇشىنشىدەن, زاڭ جوبالارىنىڭ عىلىمي قۇقىقتىق ساراپتاماسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ. ءبىر ۇيىمنىڭ عىلىمي رەسۋرستارىمەن شەكتەلمەي, وسى جۇمىسقا ءتيىستى ءبىلىمى بار ەلدەگى بارلىق عىلىمي ساراپشىلاردى تارتۋ. بۇل جۇمىستى ۇيلەستىرۋدى زاڭناما جانە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتىنا جۇكتەۋ ۇسىنىلادى.
تورتىنشىدەن, ازاماتتار مەن بيزنەسكە قوسىمشا مىندەتتەر جۇكتەيتىن نورمالارعا قاتىستى «وتپەلى كەزەڭ» تاجىريبەسىن زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەلگىلەۋ. جاڭا مىندەتتەردى بەلگىلەيتىن نورمالار حالىق پەن بيزنەستىڭ دايىن بولۋىنا قاراي, قابىلدانعان كۇنىنەن باستاپ 60 كۇندىك مەرزىمنەن ەرتە ەنگىزىلمەيدى.
زاڭدار قابىلدانعاننان كەيىن ولاردىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ مىندەتى ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل مىندەت زاڭدى ازىرلەگەن مەملەكەتتىك ورگاندارعا جۇكتەلەدى. قابىلدانعان زاڭنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ ءۇشىن ازىرلەۋشى ورگان جاڭا رەتتەۋدىڭ سالىستىرمالى ناتيجەلەرى كورسەتىلگەن ەسەپتى دايىندايدى. بۇل ەسەپ قۇقىقتىق مونيتورينگ اياسىندا قولدانىلاتىن بولادى, سونداي-اق پارلامەنتتىك تىڭداۋدا نەمەسە «ۇكىمەت ساعاتىندا» تالقىلانۋى مۇمكىن», دەدى مارات بەكەتاەۆ.
سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋ, قوعامدىق تالقىلاۋ جانە قابىلداۋ راسىمدەرىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى مىندەتتەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا بەلگىلەنگەن بولاتىن. بۇل زاڭنىڭ قابىلدانۋى حالىقتىڭ زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنە بەلسەندى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قوسىمشا قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرادى جانە پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋى بولىپ تابىلادى.
«ازىرلەنەتىن زاڭداردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, ولار بويىنشا جۇيەلى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە جانە قابىلدانعان زاڭداردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋعا ارنالعان تەتىكتەر انىقتالادى. زاڭ اياسىنداعى وزگەرىستەر زاڭشىعارۋشىلىق پروتسەستى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, ونىڭ اشىقتىعىن جانە تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
ايتا كەتەرلىگى, زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا سەناتور قاناتبەك سافينوۆ قابىلداناتىن زاڭداردىڭ جارتىسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەتىنىن سىنعا الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل – زاڭناما تۇراقسىزدىعىنىڭ كورسەتكىشى. زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردىڭ ءجيى ەنگىزىلۋى, دايىندالاتىن زاڭ جوبالارىندا قابىلداناتىن نورمالاردىڭ ناقتى بولجامدارى بولماۋى باستى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى قاراما-قايشىلىقتارعا, قۇقىقتىق قاتەلىكتەرگە, سوت داۋلارىنا اكەلەدى.
«قازاقستاندا 2,5 مىڭنان استام زاڭ قابىلداندى. ولاردىڭ 301-ءى دەربەس, 90 پايىزى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭدار جانە راتيفيكاتسيالانعان حالىقارالىق شارتتار. تەك قولدانىستاعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ سانى 51 مىڭنان استام. زاڭدار مەن زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردىڭ كوپتىگى – قوعامدىق قاتىناستاردى نورماتيۆتىك رەتتەۋدىڭ كورسەتكىشى. بۇل مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن جاڭا فۋنكتسيالار قۇرۋعا جانە ولاردىڭ اپپاراتىن ۇلكەيتۋگە اكەلەدى. بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءۇشىن دە, كاسىپكەرلەر ءۇشىن دە ۇلكەن شەكتەۋلەر مەن تىيىمدارعا اكەپ سوعادى», دەدى ق.سافينوۆ.
سونداي-اق وتىرىستا احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ 150 جىلدىعىنا وراي پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداندى. وندا الاش قايراتكەرىنىڭ مەرەيتويىن لايىقتى دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە دايىندىق جۇرگىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتىلعان. ساۋالدى «ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ جانە نىعايتۋ – تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ جارقىن بولاشاعى» تاقىرىبى بويىنشا وتەتىن پارلامەنتتىك تىڭداۋعا دايىندىق اياسىندا نۇرلان ءابدىروۆ, التىنبەك نۇح ۇلى جانە باسقا سەناتورلار دايىنداعان.