تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1991 جىلعى 31 جەلتوقساندا قازاق راديوسى ارقىلى «الىستا جۇرگەن اعايىندارعا اق تىلەك» ۇندەۋىن جولداپ, «اتامەكەنگە كەلەمىن دەۋشى اعايىندارعا جول اشىق» دەپ جاريالاعان سوڭ, قيلى زاماندا شارتاراپقا تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قانداستارىمىزدىڭ اتاجۇرتىنا ورالۋ ۇدەرىسى – ۇلى كوش باستالىپ كەتكەنى بەلگىلى. سودان بەرى الىس-جاقىن شەت ەلدەردە تۇرىپ جاتقان 1 ميلليون 71 مىڭنان استام ەتنوستىق قازاق تاريحي وتانىنا قونىس اۋدارىپ, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.
ەلباسىنىڭ تاپسىرۋىمەن ۇكىمەت شەت ەلدەردەن كوشىپ كەلەتىن اعايىنداردى قابىلداۋ جانە قازاق دياسپوراسىنىڭ جاس وكىلدەرىن ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ كۆوتالارىن ەنگىزدى, «نۇرلى كوش» باعدارلاماسىن قابىلداپ, بىرقاتار وڭىردە قانداستارىمىزعا ارنالعان جاڭا ەلدى مەكەندەر سالعىزدى. كوشى-قون زاڭناماسى دا ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. بۇل رەتتە قانداستارىمىز ءۇشىن ەڭ باستى ماسەلە – قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ ەكەندىگىن ايتقان ءجون.
وسى ورايدا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنا 1996 جىلى وزبەكستاننىڭ بۇحارا وبلىسىنداعى تامدى اۋدانىنان كوشىپ كەلىپ, «تامدى» فەرمەرلىك شارۋاشىلىعىن قۇرعان جاڭاباي ءپىرمانوۆ: «ەلباسىنىڭ شەتتەگى وتانداستارىمىزدى اتاجۇرتقا ورالۋعا شاقىرعان ۇندەۋىنە قۇلاق اسىپ, اتامەكەنگە ورالۋعا بەكىندىم دە اسانقايعى بابامىزشا جەر تاڭداۋ ماقساتىمەن جولعا شىقتىم. اتاقونىسىمىز قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قارماقشى اۋدانى بولعانىمەن, قازاقستاننىڭ ءبىرسىپىرا جەرىن اسىقپاي ارالاپ شىعىپ, اقىرى قىزىلجار وڭىرىندەگى اقان سەرى بابامىز اسەم انىمەن الديلەگەن, تابيعاتى عاجاپ ايىرتاۋ باۋرايىنا تابان تىرەۋدى ۇيعاردىم. ول كەز مەملەكەتتىك كوشى-قون باعدارلاماسى ءالى قابىلدانباعان ءارى ەلدەگى ەكونوميكالىق قيىندىقتار ەڭسەرىلمەگەن قيىن ۋاقىت ەدى. ەڭ قيىنعا سوققانى – ازاماتتىق الۋ ءۇشىن ءتورت جىلداي سەرگەلدەڭگە تۇسكەنىم. ونسىز باستاعان ءىسىمدى ورگە باستىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سوندىقتان قازاقستان ازاماتتىعىن العانىمدا قۋانعانىم سونداي, كوزىمنەن قۋانىش جاسى قالاي ىرشىپ تۇسكەنىن بايقاماي قالىپپىن...» دەپ ەسكە الادى.
قانداستار وتىنىشىنە وراي قولدانىستاعى زاڭناماعا 2015 جىلى وزگەرىس ەنگىزىلگەن سوڭ الىستان كەلگەن اعايىندار قازاقستان ازاماتتىعىن جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن ءبىر جىل ىشىندە الاتىن بولدى. بىلتىر بۇل ۇدەرىستى ودان ءارى وڭايلاتۋ ماقساتىندا شەت ەلدەردەگى ەتنوستىق قازاقتاردىڭ ەلىمىزدە تۇراقتى تۇرۋعا رۇقسات جانە ازاماتتىق الۋ ءۇشىن قۇجاتتاردى ءبىر مەزگىلدە تاپسىرۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭ نورماسى قابىلداندى. ويتكەنى بۇعان دەيىن ولار ەكى رەت قۇجات جيناپ, اۋرەگە ءتۇسۋشى ەدى.
بۇعان قوسا وتكەن جىلى قازاقستان ازاماتتىعىن الۋدا ەلىمىزدە بەلگىلەنگەن مەرزىمنەن كەم تۇرۋ جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ بولۋى بويىنشا زاڭنامالىق نورمالار قولدانىلمايتىن ادامدار ساناتىنا ەتنوستىق قازاقتار دا زاڭ جۇزىندە قوسىلدى. ناقتى ايتقاندا بۇرىن اتاجۇرتقا ورالعان اعايىندار 183 كۇننىڭ ىشىندە ءارتۇرلى سەبەپپەن قازاقستاننان شىعىپ, قايتا كىرگەن جاعدايدا ازاماتتىق الۋ ءۇشىن تاپسىرعان قۇجاتتارىن باسىنان باستاپ قايتا رەتتەۋ تالاپ ەتىلەتىن. ەندى ونداي بيۋروكراتيالىق بوگەسىن بولمايدى. سونداي-اق كوشى-قون, سالىق جانە ەڭبەك زاڭناماسىن بۇزۋشىلىققا جول بەرىپ, اكىمشىلىك جازاعا تارتىلعان قانداستارىمىزدىڭ ازاماتتىق الۋىنا قويىلعان شەكتەۋ دە الىنىپ تاستالدى.
«قانداس» كۋالىگىنىڭ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەندىكتەن, قازاقستان ازاماتتىعىن جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن الا الماي جۇرگەن اعايىنداردىڭ كەيىن ءوتىنىش بەرىپ, اتالعان كۋالىگىنىڭ مەرزىمىن التى ايعا دەيىن ۇزارتىپ الۋىنا دا رۇقسات ەتىلدى.
دەگەنمەن «ەلىم!» دەپ ەلجىرەپ كەلگەن باۋىرلارىمىزدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىنىڭ كەيبىرى جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الۋدان قاشىپ تۇراتىن نەمقۇرايدىلىعى مەن جانىاشىماستىعىنان سوزباققا سالىنىپ, جوعارى جاقتىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن عانا شەشىلىپ كەلگەندىگى بەلگىلى. ماسەلەن قىتايدان كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ سول ەلدىڭ قۇزىرلى ورگاندارىنان سوتتىلىعىنىڭ بار-جوعى تۋرالى جازباشا انىقتاما الا الماۋى سەبەپتى قازاقستان ازاماتتىعىن الا الماي جۇرگەندىگى جايلى جانايقايىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ باسشىلارى 2017 جىلعا دەيىن قۇلاققا ىلمەي كەلدى. تەك سول جىلى بولعان دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ بەسىنشى قۇرىلتايىندا ەلباسى ءتيىستى تاپسىرما بەرگەن سوڭ بۇل ماسەلە وڭ شەشىمىن تاپتى.
2016 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ءۋاليحانوۆ اۋدانىندا بولعانىمدا اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى سانسىزباي قاليەۆ: «موڭعوليانىڭ مادەنيەت سالاسىندا ۇزاق جىلدار قىزمەت ىستەپ, وسىندا كوشىپ كەلگەن ءبىر سىيلى ازامات كەيىن زەينەت دەمالىسىنا شىققانىندا بۇرىن تۇرعان ەلىندەگى ەڭبەك ءوتىلى ەسەپكە الىنباي, وعان جاسى ۇلعايعاندىعىنا بايلانىستى ازعانتاي جاردەماقى عانا تاعايىندالىپتى. ال باسقا ەلدەردەن كوشىپ كەلگەندەر ءبىز قاتارلى ءتاپ-ءتاۋىر زەينەتاقى الىپ جاتىر. سوندا موڭعوليادان كەلگەن اعايىندار نە ءۇشىن جازىقتى بولدى؟ بۇل – ادىلەتسىزدىك قوي», دەگەنى ەسىمدە. الايدا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى موڭعوليادان كوشىپ كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ وسى جونىندەگى وتىنىشتەرىنە قۇلاق اسپاعاندىقتان, ولار ەلباسىعا دەيىن شاعىمدانۋعا ءماجبۇر بولدى. ءسويتىپ بۇل پروبلەمانى شەشۋگە دە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ارالاسىپ, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ بەسىنشى قۇرىلتايىندا ۇكىمەتكە ءتيىستى تاپسىرما بەرگەن. الايدا ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ شەنەۋنىكتەرى ەلباسى تاپسىرماسىن بۇلجىتپاي ورىندادى دەۋ قيىن. ويتكەنى, ەندى موڭعوليادان كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ سول ەلدە اتقارعان ەڭبەك قىزمەتى زەينەتاقى تاعايىنداۋ كەزىندە ەسەپتەلەتىن بولعانىمەن, جوعارى وقۋ ورنىندا وقىعان جانە اسكەري قىزمەت اتقارعان ۋاقىتى ەڭبەك وتىلىنە قوسىلمايتىن بولىپ شىقتى. سونىڭ سالدارىنان ولار تمد ەلدەرىنەن كەلگەن قانداستارمەن سالىستىرعاندا زەينەتاقىنى ءالى دە ەداۋىر كەم الادى.
بۇل ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىنادا: تمد ەلدەرىنەن كوشىپ كەلگەن قانداستاردىڭ بۇل ماسەلەدە شەتقاقپايلىق كورمەۋىنىڭ سەبەبى كەزىندە بۇل ەلدەرمەن مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر جاسالعان. ال موڭعوليادان كەلگەن اعايىندار 2014 جىلعا دەيىن تمد-دان قونىس اۋدارعان اعايىندارمەن تەڭ جاعدايدا زەينەتكە شىعىپ كەلدى. سەبەبى ول كەزدە قازاقستان مەن موڭعوليا اراسىندا ءتيىستى كەلىسىم بار بولاتىن. ونىڭ كۇشى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باستاماسىمەن 2014 جىلى توقتاتىلعان. ەندى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىندەگى شەنەۋنىكتەر موڭعوليادان كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ زەينەتاقى قۇقىعىن تولىق قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن سول ەلمەن قايتادان كەلىسىم جاساۋ كەرەك دەگەن ءۋاج ايتادى. ال ونداي كەلىسىم قاشان جاسالاتىنى بەلگىسىز.
ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ ءۇشىن قانداستارىمىزدان تۇراقتى تىركەۋدى تالاپ ەتۋى دە ولاردى اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىرىپ ءجۇر. ويتكەنى شەت ەلدەردەن كوشىپ كەلگەن ەتنوستىق قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا مۇمكىندىكتەرى بولماعاندىقتان, وزدەرىن جەكەمەنشىك تۇرعىن ۇيلەرى مەن پاتەرلەرىنە تۇراقتى تىركەۋگە رۇقسات بەرەتىن ادامداردى ىزدەپ, سول ءۇشىن ولارعا ەداۋىر اقى تولەپ, شىعىندانۋعا ءماجبۇر. بۇل ازداي, كەيىن كوشى-قون پوليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قانداستارىمىزدىڭ تىركەلگەن باسپانالارىندا تۇرمايتىندىعىن اشكەرەلەپ, ولارعا اقشالاي ايىپپۇل سالىپ جاتادى.
وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن كەيبىر نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت. ولار – ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ «شەتەلدىكتەرگە جانە ازاماتتىعى جوق ادامدارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ۋاقىتشا جانە تۇراقتى تۇرۋعا رۇقساتتار بەرۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» 2015 جىلعى 4 جەلتوقسانداعى №992 بۇيرىعى مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىنا قابىلداۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءوتىنىشحاتتاردى ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قابىلداۋ, رەسىمدەۋ جانە قاراۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» 2016 جىلعى 28 قاڭتارداعى №85 بۇيرىعى. الايدا التىنشى شاقىرىلىمداعى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قانداستارىمىزدىڭ ازاماتتىق الۋىنا ەلەۋلى كەدەرگى بولىپ وتىرعان تۇراقتى تىركەۋدى تالاپ ەتۋدى الىپ تاستاۋدى نەمەسە وسى پروبلەمانى شەشۋدىڭ باسقا ۇتىمدى تەتىگىن جاساپ, قولدانۋدى ۇسىنىپ حات جازعاندارىمەن, اتالعان مەملەكەتتىك ورگان باسشىلارى وعان «سىرعىتپا» جاۋاپ بەرىپ, «قۇتىلعان» كورىنەدى.
قانداستارىمىزدىڭ وسىنداي وزەكتى ماسەلەلەرى دە جوعارى جاقتان نۇسقاۋ بولماسا, جۋىق ارادا وڭىنان شەشىلە قويماس, ءسىرا.