جىل سايىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ تەڭگە سارايى قازاقستاندىقتاردى, اسىرەسە, وتاندىق جانە شەتەلدىك نۋميزماتتاردى جاڭا ەسكەرتكىش مونەتالارىمەن قۋانتۋدا. قازاقستاندىق ۇلتتىق ۆاليۋتا ءۇشىن مەرەيتويلىق 2013 جىلى 18 جاڭا مونەتا اينالىسقا شىعارىلدى
ولار ءتۇرلى داتالار مەن وقيعالارعا ارنالدى. ولار ءداستۇرلى تۇردە «جاڭا پىسكەن بالىشتەي» ءار كوللەكتسياعا, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك كوللەكتسيالارعا دا تارالىپ كەتتى. كەرەمەت ديزاينى مەن جوعارى دارەجەدەگى سوعىلۋ ساپاسىنىڭ ارقاسىندا وتاندىق مونەتالار حالىقارالىق دەڭگەيدە زور جەتىستىكتەرگە جەتتى. ەسكەرتكىش, كوللەكتسيالىق مونەتالاردىڭ كەيبىر شىعارىلىمىنىڭ نە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ تاپسىرىسىمەن, نە كوپ بولىگى شەتەلدە ساتىلاتىن تارالىممەن شىعارىلاتىندىعى تاڭعالارلىق جاي ەمەس. بۇل فاكت, ءبىر جاعىنان, قازاقستاندا كوللەكتسيونەرلەردىڭ كوپ ەمەستىگىن بىلدىرسە, ەكىنشى جاعىنان, قازاقستان تەڭگە سارايى نۋميزماتتار ءۇشىن وتە تارتىمدى, شىن مانىندەگى تەڭدەسىز مونەتا تۋىندىلارىن جاساي وتىرىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋدان قايمىقپايتىندىعى ماقتانارلىق جاعداي. سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى, اسىل تاستاردى پايدالانۋ, ديزاينەرلەردىڭ ۇشقىر شىعارماشىلىعىن ۇيلەستىرە وتىرىپ, كوركەم سوعۋ وتاندىق مونەتالاردى الەمدىك داڭققا جەتكىزدى. حالىقارالىق بەدەلدى ناگرادالاردىڭ كوللەكتسياسى – سونىڭ ءبىر ايعاعى. شەكتەۋلى تارالىممەن جانە ءبىر رەت شىعارىلاتىن مۇنداي سيرەك مونەتالار تاماشا سىيلىق, جاقسى ينۆەستيتسيا بولىپ تابىلادى, سەبەبى, ولاردىڭ قۇنى جىل وتكەن سايىن وسەدى. كوللەكتسيونەرلەر مۇنى جاقسى بىلەدى. جاڭا جىل قارساڭىندا ءبىز وسى كوللەكتسيالىق, ەسكەرتكىش مونەتالاردىڭ قاسيەتتەرى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكى قولما-قول اقشامەن جۇمىس دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى اندرەي بالاحمەتوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى
جىل سايىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ تەڭگە سارايى قازاقستاندىقتاردى, اسىرەسە, وتاندىق جانە شەتەلدىك نۋميزماتتاردى جاڭا ەسكەرتكىش مونەتالارىمەن قۋانتۋدا. قازاقستاندىق ۇلتتىق ۆاليۋتا ءۇشىن مەرەيتويلىق 2013 جىلى 18 جاڭا مونەتا اينالىسقا شىعارىلدى
ولار ءتۇرلى داتالار مەن وقيعالارعا ارنالدى. ولار ءداستۇرلى تۇردە «جاڭا پىسكەن بالىشتەي» ءار كوللەكتسياعا, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك كوللەكتسيالارعا دا تارالىپ كەتتى. كەرەمەت ديزاينى مەن جوعارى دارەجەدەگى سوعىلۋ ساپاسىنىڭ ارقاسىندا وتاندىق مونەتالار حالىقارالىق دەڭگەيدە زور جەتىستىكتەرگە جەتتى. ەسكەرتكىش, كوللەكتسيالىق مونەتالاردىڭ كەيبىر شىعارىلىمىنىڭ نە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ تاپسىرىسىمەن, نە كوپ بولىگى شەتەلدە ساتىلاتىن تارالىممەن شىعارىلاتىندىعى تاڭعالارلىق جاي ەمەس. بۇل فاكت, ءبىر جاعىنان, قازاقستاندا كوللەكتسيونەرلەردىڭ كوپ ەمەستىگىن بىلدىرسە, ەكىنشى جاعىنان, قازاقستان تەڭگە سارايى نۋميزماتتار ءۇشىن وتە تارتىمدى, شىن مانىندەگى تەڭدەسىز مونەتا تۋىندىلارىن جاساي وتىرىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋدان قايمىقپايتىندىعى ماقتانارلىق جاعداي. سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى, اسىل تاستاردى پايدالانۋ, ديزاينەرلەردىڭ ۇشقىر شىعارماشىلىعىن ۇيلەستىرە وتىرىپ, كوركەم سوعۋ وتاندىق مونەتالاردى الەمدىك داڭققا جەتكىزدى. حالىقارالىق بەدەلدى ناگرادالاردىڭ كوللەكتسياسى – سونىڭ ءبىر ايعاعى. شەكتەۋلى تارالىممەن جانە ءبىر رەت شىعارىلاتىن مۇنداي سيرەك مونەتالار تاماشا سىيلىق, جاقسى ينۆەستيتسيا بولىپ تابىلادى, سەبەبى, ولاردىڭ قۇنى جىل وتكەن سايىن وسەدى. كوللەكتسيونەرلەر مۇنى جاقسى بىلەدى. جاڭا جىل قارساڭىندا ءبىز وسى كوللەكتسيالىق, ەسكەرتكىش مونەتالاردىڭ قاسيەتتەرى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكى قولما-قول اقشامەن جۇمىس دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى اندرەي بالاحمەتوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
سىيلىق
– اندرەي الەكساندروۆيچ, جاڭا جىل جاقىنداپ كەلەدى, ادامدار سىيلىق تاڭداۋدا, بىراق, باعالى مەتالداردان جاسالعان ەسكەرتكىش مونەتالاردى, مىسالى, زودياك بەلگىلەرىنە, شىعىس كۇنتىزبەسىنە ارنالعان مونەتالاردى ساتىپ الا وتىرىپ, سىيلىق – ينۆەستيتسيا جاسايتىندىعىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەيدى. مۇنداي سەريالار بار ما؟
– مۇنداي مونەتالار راسىندا دا سىيلىق – ينۆەستيتسيا بولا الادى, سەبەبى, ولاردىڭ كوركەمدىك, سول سياقتى ينۆەستيتسيالىق قۇندىلىعى جوعارى. ونىڭ ۇستىنە, قۇندىلىعى ارتپاسا, كەمىمەيدى. ۇلتتىق بانك ونداي مونەتالاردى شىعارادى: ءاربىر جاڭا جىل قارساڭىندا «شىعىس كۇنتىزبەسى» سەرياسى شىعىس كۇنتىزبەسى بويىنشا كەلەتىن جىلعا قاراي ديزاينمەن, التىننان جانە كۇمىستەن جاسالعان جاڭا ەسكەرتكىش مونەتالارمەن تولىقتىرىلادى. ماسەلەن, جەلتوقساننىڭ باسىندا التىننان جانە كۇمىستەن جاسالعان «جىلقى جىلى» ەسكەرتكىش مونەتالارىنىڭ شىعارىلعانىن كوپتەگەن ادامدار بىلەدى. ءاربىر نيەت بىلدىرگەن ادام ءوزىنىڭ تۋعان-تۋىسىنا جاڭا جىلدا وسىنداي سىيلىق الىپ بەرە الادى. بۇل «شىعىس كۇنتىزبەسى» مونەتالار سەرياسىن جالعاستىراتىن, «proof» ساپالى مونەتالاردىڭ ءتورتىنشى جۇبى ەكەندىگىن ايتىپ وتكىم كەلەدى. بۇعان دەيىن «قويان», «ۇلۋ», «جىلان» جىلدارىنا ارنالعان مونەتالار سوعىلعان بولاتىن.
جاڭا مونەتالار بەت جانە سىرت جاقتارىنداعى بەينەلەرى بىردەي ەتىپ, 500 تەڭگەلىك نومينالمەن ون ەكى قىرلى نىساندا سوعىلعان. مونەتالاردىڭ اۆەرسىندە ورتالىق بولىگىندە اسپان الەمىندەگى جۇلدىزدار شوعىرىنىڭ ميفولوگيالىق نىشاندارى, ال سىرت جاعىندا 2014 جىلدىڭ نىشانى بولىپ تابىلاتىن جىلقىنىڭ بەينەسى بەينەلەنگەن.
باسقا سەريالاردىڭ مونەتالارى سياقتى, بۇل ەسكەرتكىش مونەتالاردى ۇلتتىق بانكتىڭ بارلىق فيليالدارىنان ساتىپ الۋعا بولادى. مونەتالاردىڭ بار-جوقتىعى تۋرالى اقپاراتتى قر ۇب سايتىنان «ۇلتتىق ۆاليۋتا» ءبولىمىنىڭ «ۇلتتىق بانكتىڭ فيليالدارىندا ساتىلاتىن باعالى مەتالداردان جاسالعان مونەتالار» قوسىمشاسىنان الۋعا بولادى. بىراق ولاردىڭ تارالىمىنىڭ شەكتەۋلى ەكەندىگىن ەستە ساقتاۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, «جىلقى جىلى» كۇمىس مونەتاسى 5 مىڭ دانا تارالىممەن شىعارىلدى; ونىمەن اتتاس التىن مونەتانىڭ تارالىمى – 3 مىڭ دانا. ولاردىڭ بارلىعى ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن كادە-سىيلىق وراۋىنا سالىنعان, قر ۇب-نىڭ مەملەكەتتىك, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندەگى ءنومىرلى ساپا سەرتيفيكاتىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
– ۇلتتىق بانك تاعى قانداي سەريالاردى شىعاردى جانە ولاردىڭ نۋميزماتتار اراسىنداعى تانىمالدىعى قانداي؟
– كوللەكتسيالىق مونەتالاردى دايىنداۋ ساپاسىنىڭ جوعارى بولۋى جانە بىرقاتار ءساتتى ديزايندار كوللەكتسيونەرلەر, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىكتەر اراسىندا مونەتالاردى ۇلكەن توبىمەن دە, جەكەلەپ تە ساتىپ الۋعا دەگەن بەلگىلى ءبىر قىزىعۋشىلىقتى تۋىنداتادى. نۋميزماتتار اراسىندا «كوشپەندىلەر التىنى» دەپ اتالاتىن سەريا ەرەكشە تانىمال. «اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 150 جىلدىعى»; قازاقستاننىڭ جويىلىپ بارا جاتقان جانۋارلارىنا ارنالعان «قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابى»; «قازاقستاننىڭ ادەت-عۇرىپتارى, ۇلتتىق ويىندارى» دەپ اتالاتىن, ياعني ەل, حالىقتىڭ تاريحى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگى تۋرالى باياندايتىن سەريالاردىڭ كۇمىس مونەتالارى دا تانىمال. بۇل – ەسكەرتكىش مونەتالاردىڭ ماڭىزدى ميسسياسى. « ۇلى قولباسشىلار», «قازاقستان فلوراسى مەن فاۋناسى» سەريالارى دا جوعارى حالىقارالىق سۇرانىسقا يە.
ەل ەلشىسى
– كوللەكتسيالىق مونەتالاردىڭ شىعارىلاتىندىعى تۋرالى قانشالىقتى حابار وقىسام, ونىڭ ءبىر ءبولىگىنىڭ كوبىنە شەتەلدە ساتۋ ءۇشىن شىعارىلاتىندىعىنا سونشالىقتى كوڭىل اۋدارامىن. بۇل نەمەن بايلانىستى: بىزدە نۋميزماتتار, كوللەكتسيونەرلەر جوق پا الدە وتاندىق سۇرانىستان جوعارى بولاتىنداي ءبىزدىڭ مونەتالار شەتەلدە وتە تانىمال ما؟
– باسقا كەز كەلگەن ەلدەگىدەي قازاقستاندا دا نۋميزماتتار مەن كوللەكتسيونەرلەر بار جانە كوللەكتسيالىق مونەتالاردىڭ كوپ بولىگى قازاقستان نارىعىندا, ەڭ الدىمەن, سولار ءۇشىن ساتىلادى. قازاقستان تەڭگە سارايى شىعارعان مونەتالار ماماندار مەن كوللەكتسيونەرلەر اراسىندا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى, مونەتالاردىڭ ساپاسى مونەتا سارايلارىنىڭ بەدەلدى كورمەلەرىندە جوعارى باعالانۋدا. قازاقستان تەڭگە سارايى حالىقارالىق مونەتا باعدارلامالارىنا ءجيى قاتىسىپ, قازاقستان مونەتالارىنىڭ شەتەلدىك نارىقتارداعى تانىمالدىعىن كوتەرۋدە جانە سونىمەن قاتار, باسقا ورتالىق بانكتەردەن مونەتالار دايىنداۋعا تاپسىرىستار قابىلدايدى.
– كوللەكتسيالىق, ەسكەرتكىش, ينۆەستيتسيالىق مونەتالاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى وقىرماندارعا ءتۇسىندىرىپ وتسەك.
– ينۆەستيتسيالىق مونەتالار – بۇل ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ينۆەستيتسيالاۋ وبەكتىسى, سونداي-اق زاڭدى تولەم قۇرالى بولىپ تابىلاتىن, باعالى مەتالداردان جاسالعان مونەتالارى. ولارعا «جىبەك جولى», «التىن بارىس» جانە «كۇمىس بارىس» سياقتى سەريالاردىڭ مونەتالارى جاتادى.
كوللەكتسيالىق مونەتالار – بۇل ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ارنايى سوعىلعان, دايىنداۋ كەزىندە مونەتالارعا كوللەكتسيالاۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر قىزىعۋشىلىق تۋدىرۋ ءۇشىن ەرەكشە قاسيەت بەرەتىن كۇردەلى سوعۋ تەحنولوگيالارى مەن كوركەمدىك بەزەندىرۋ ادىستەرى قولدانىلاتىن مەرەيتويلىق, ەسكەرتكىش جانە وزگە مونەتالار. كوللەكتسيالىق مونەتالار باعالى جانە باعالى ەمەس مەتالداردان جاسالادى. باعالى مەتالدار قۇنىنىڭ ينۆەستيتسيالىق وسۋىنەن باسقا كوللەكتسيالىق مونەتانىڭ نۋميزماتيكالىق نەمەسە تاريحي قۇندىلىعى بولادى, ول مونەتانىڭ تارالىمى, ونىڭ ديزاينى, تاقىرىبى, شىعارىلعان كەزدەن بەرگى وتكەن ۋاقىتى جانە جاسالۋىنىڭ جوعارى ساپاسى سياقتى فاكتورلارمەن ايقىندالادى. ولارعا قازاقستاندىق سەريالاردىڭ ىشىندە «كوشپەندىلەر التىنى», «قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابى», «قازاقستاننىڭ فلوراسى مەن فاۋناسى», «عارىش», «قازاقستاننىڭ ادەت-عۇرىپتارى, ۇلتتىق ويىندارى» جانە باسقالارى جاتادى.
جۇلدەگەرلەر
– قازاقستاننىڭ مونەتالارى ءتۇرلى حالىقارالىق كونكۋرستاردا تالاي ماراپاتتار الىپ ءجۇر. جۇلدەلەر كوللەكتسياسى دا قوماقتى بولار, ساناعان جوقسىزدار ما؟
– راسىندا دا, بانكنوت فابريكاسى مەن تەڭگە سارايىنىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالاردى پايدالانۋىنىڭ جانە دايىنداۋ ساپاسىنىڭ جوعارى بولۋىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ بانكنوتتارىمىز بەن مونەتالارىمىز بەدەلدى كورمەلەر مەن ءتۇرلى كونكۋرستاردا لايىقتى باعاسىن الۋدا. بۇل سالاعا ءبىز جاڭادان كەلدىك, وزگە مونەتا سارايلارى مونەتالارىن عاسىرلار بويى سوعۋدا.
ماسەلەن, 2007 جىلى ءبىزدىڭ مونەتالارىمىز مونەتا ونىمدەرىنىڭ 16 ەلدەن 39 مونەتاسى قاتىسقان «Vicenza Numismatica حالىقارالىق جۇلدەسى» (يتاليا) كونكۋرسىنا قاتىستى. بۇل ماڭىزدى نۋميزماتيكالىق كونكۋرس مونەتا سارايلارى نەمەسە مەملەكەتتىك اكىمدىكتەر سوققان ەڭ ادەمى مونەتانى ماراپاتتايدى. ءبىرىنشى جۇلدە مونەتانىڭ ەستەتيكالىق اسپەكتىلەرى مەن بەرەتىن ماعىناسى ءۇشىن بەرىلەدى, ۇلتتىق بانك بۇل كونكۋرستا «عارىش» مونەتاسىمەن جەڭىسكە جەتتى.
قازاقستاننىڭ «كوشپەندىلەر التىنى» سەرياسىنداعى «شاباندوز» مونەتاسى «جىلدىڭ كۇمىس مونەتاسى» نوميناتسياسىندا جەڭىسكە جەتتى. «قازاقستاننىڭ فلوراسى مەن فاۋناسى» سەرياسىنداعى «رەگەل قىزعالداعى» «مونەتا – ەڭ جاقسى سىيلىق» نوميناتسياسىندا جەڭىپ شىقتى, سول مونەتا «مونەتا جۇلدىزدارى – 2007» تمد جانە بالتىق ەلدەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك مونەتاسى كونكۋرسىندا كورەرمەندەر كوزايىمى جۇلدەسىن جەڭىپ الدى.
2009 جىلى قر ۇلتتىق بانكى مونەتا ءونىمىنىڭ «Vicenza Numismatica» حالىقارالىق جۇلدەسى» (يتاليا) كونكۋرستارىندا جانە «مونەتا جۇلدىزدارى – 2009» ەسكەرتكىش مونەتالاردىڭ حالىقارالىق كونكۋرسىنا (رەسەي) قاتىستى. قر ۇلتتىق بانكىنىڭ «ديادەما بولىگى» ەسكەرتكىش كۇمىس مونەتاسى «بىرەگەي يدەيالىق شەشىم» نوميناتسياسىندا II ورىن الدى جانە «مونەتا جۇلدىزدارى – 2009» ەسكەرتكىش مونەتالاردىڭ ءۇشىنشى حالىقارالىق كونكۋرسىندا قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن ءتيىستى ديپلوممەن ماراپاتتالدى.
«شىڭعىس حان» ەسكەرتكىش كۇمىس مونەتاسى 2009 جىلى يتاليادا مونەتانىڭ بەت جاعى سىرت جاعىنداعى شىڭعىس حاننىڭ ايقىن بەينەسىمەن ۇيلەسىمدى جاسالعان كوركەمدىگى ءۇشىن ەكىنشى ورىنعا يە بولدى. قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن مونەتا «Vicenza Numismatica» جۇلدەسىمەن ماراپاتتالدى, ال 2010 جىلى بەرليندەگى دۇنيەجۇزىلىك اقشا كورمەسىندە «تاريحي تاقىرىپ بويىنشا ەڭ ۇزدىك مونەتا» نوميناتسياسىندا «جىل مونەتاسى 2010» ماراپاتىن الدى.
2012 جىلى قر ۇلتتىق بانكى تاعى دا مونەتا ءونىمىنىڭ «Vicenza Numismatica» حالىقارالىق كونكۋرسىنا (يتاليا) قاتىستى. «عارىش» مونەتالار سەرياسىنان «تۇڭعىش عارىشكەر» ەسكەرتكىش كۇمىس مونەتاسى «ەرەكشە پىكىر» نوميناتسياسىندا جەڭىمپاز اتاندى.
2013 جىلعى 26 قىركۇيەكتە ماسكەۋدە «مونەتا جۇلدىزدارى – 2013» ەسكەرتكىش مونەتالاردىڭ جەتىنشى حالىقارالىق كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازدارىن جانە ديپلومانتتارىن ماراپاتتاۋ ءراسىمى ءوتتى. «جىل مونەتاسى» نوميناتسياسىندا ءۇشىنشى ورىندى قر ۇلتتىق بانكى ۇسىنعان, التىنداتىلعان «تامعالى پەتروگليفتەرى» كۇمىس مونەتاسى يەلەندى. ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى «رەسپۋبليكا يگىلىگى» مونەتالار سەرياسى ءۇشىن ۇلتتىق بانككە ارنايى جۇلدە تاپسىردى. بۇل سەرياعا ءتورت مونەتا كىرەدى: «ەسىك كوسەمى», «بايقوڭىر» جانە «تامعالى پەتروگليفتەرى» ەكى كۇمىس مونەتاسى.
2013 جىلعى قاراشادا «Vicenza Numismatica» 10-حالىقارالىق كونكۋرسىندا «بايقوڭىر» كۇمىس مونەتاسى 2012 جىلى سوعىلعان الەمدەگى ەڭ ۇزدىك مونەتا رەتىندە II ورىنعا يە بولدى. «بايقوڭىر» مونەتاسى سيمۆولدىق وبەكتىلەردى وزىندىك تۇرعىدان ويلاستىرعانى جانە جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستە بىرەگەي قولدانىلاتىن كۇمىس پەن تانتال مەتالدارىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگى ءۇشىن تاڭدالىپ الىندى. بۇل مونەتا عارىشتى زەرتتەۋدەگى جانە الەمدەگى ەڭ ايگىلى عارىش الاڭدارىنىڭ ءبىرى – «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ اسا ماڭىزدى جەتىستىكتەرىن كورسەتەدى.
ينۆەستيتسيا
– مونەتا ينۆەستيتسيا رەتىندە. بۇل قازىرگى زامانىمىزدا وتە قۇندى ەرەكشەلىك شىعار. ۇلتتىق بانك نارىقتاعى قازاقستاندىق مونەتالار قۇنىنىڭ وزگەرۋىن قاداعالاي ما؟
– كوللەكتسيالىق مونەتالار قۇنىنىڭ بىرنەشە قىرى بار: تاريحي, كوركەمدىك, انتيكۆارلىق قىرلارى جانە مەتالدىڭ قۇنى. ءبىز سوڭعى سيپاتتاماسى تۋرالى ايتا الامىز, وعان, ارينە, ۇلتتىق بانك مونيتورينگ جۇرگىزەدى. ينۆەستيتسيالىق مونەتالاردى ساتۋ قۇنىنىڭ وزگەرەتىنىن جانە لوندون باعالى مەتالدار نارىعى قاۋىمداستىعىنىڭ (LBMA – www.lbma.org.uk) تاڭەرتەڭگى فيكسينگى بويىنشا بەلگىلەنگەن ءتيىستى مەتالداردىڭ اعىمداعى نارىقتىق باعاسىنا جانە دايىنداۋعا جۇمسالعان ناقتى شىعىندارعا قاراي كۇن سايىن بەلگىلەنەتىنىن ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن. ينۆەستيتسيالىق مونەتالاردىڭ باعاسى تۋرالى اقپاراتتى ۇلتتىق بانكتىڭ كەز كەلگەن فيليالىنان الۋعا بولادى. باعالى مەتالداردان جاسالعان مونەتالاردى ساتىپ الۋ قۇنىنىڭ ەسەبى LBMA حيميالىق تازا باعالى مەتالدىڭ ءبىر تروي ۋنتسياسى ءۇشىن بەلگىلەگەن ءتيىستى باعالى مەتالداردىڭ اقش دوللارىنداعى تاڭەرتەڭگى فيكسينگىنە جانە KASE-ءتىڭ نەگىزگى سەسسياسىندا قالىپتاسقان تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىستى ورتاشا الىنعان بيرجالىق باعامىنا قاراي ايقىندالادى.
– مونەتالارعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ كىرىستىلىگىن نارىق ۇسىنىپ وتىرعان باسقا قۇرالدارمەن سالىستىرۋعا بولا ما؟
– باعالى مەتالداردان جاسالعان كوللەكتسيالىق نەمەسە ينۆەستيتسيالىق مونەتالاردى ساتىپ الۋ – جوعارى تاۋەكەلدى ينۆەستيتسيالاۋ قۇرالدارىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان ولاردى نارىق ۇسىنىپ وتىرعان ينۆەستيتسيالاۋدىڭ باسقا تۇرلەرىمەن سالىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. ۇسىنىلعان نارىقتىق قۇرالدار, مىسالى, دەپوزيت بويىنشا, الدىن الا بارلىق شارتتار بەلگىلى بولادى, ياعني, بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا بەلگىلى ءبىر پايىزبەن ينۆەستيتسيالىق پايدا الۋعا بولادى. ال مونەتالارعا كەلسەك, ولاردى ساتىپ الۋ قۇنى مەتالدىڭ باعاسى جانە ساتىپ الۋ ساتىندە قالىپتاسقان تەڭگەنىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنا باعامى بويىنشا قالىپتاسادى. مونەتالاردى نۋميزماتيكالىق نارىقتا ساتۋعا بولادى. الايدا, بۇل نارىقتىڭ دا بولجانبايتىنىن جانە رەتتەۋگە كەلمەيتىنىن ەسكەرگەن ءجون. ونداعى باعالار دا باسىم تۇردە مەتالدىڭ باعاسى بويىنشا ەمەس, وزگە ولشەمدەر بويىنشا ايقىندالادى.
– توعىشار قوياتىن سۇراق: مونەتانى كەزىندە ساتىپ الدىم, اقشام جۇمسالدى, ونى بەس جىلداي وزىمدە ۇستادىم, ەندى اقشا كەرەك بولىپ تۇر, مونەتامدى قايدا جانە قانداي باعامەن ساتۋعا بولادى: مونەتادا كورسەتىلگەن نومينال بويىنشا ما, نارىقتىق قۇنى بويىنشا ما الدە مەتالدىڭ قۇنى بويىنشا ما؟
– قر ۇلتتىق بانكى فيليالدارى مونەتا دايىندالعان مەتالدى, ونىڭ سىناماسىن جانە ونىڭ مونەتاداعى تازا سالماعىن انىقتاۋعا ساراپتاما جۇرگىزگەننەن كەيىن ينۆەستيتسيالىق مونەتالاردى كەرى ساتىپ الادى. ينۆەستيتسيالىق مونەتالاردى ساتىپ الۋ باعاسى, ايتىپ وتكەنىمدەي, لوندون باعالى مەتالدار نارىعى قاۋىمداستىعى بەلگىلەگەن ءتيىستى باعالى مەتالداردىڭ تاڭەرتەڭگى فيكسينگى جانە KASE-ءتىڭ تاڭەرتەڭگى سەسسياسىندا مونەتالاردى فيليالعا ساتىپ الۋ ءۇشىن تاپسىرعان كۇنى قالىپتاسقان تەڭگەنىڭ شەتەل ۆاليۋتالارىنا قاتىستى ورتاشا الىنعان بيرجالىق باعامىنا قاراي ايقىندالادى.
– وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ۇلتتىق بانك شاعىن قۇيما التىندى ۇسىنعان بولاتىن. ول ۇسىنىسى كۇشىندە مە, الدە ونى شىعارۋ توقتاتىلدى ما؟
– ۇلتتىق بانك شاعىن قۇيمانى حالىققا ءبىر رەت ساتتى. الايدا, بۇل اكتسيا نارىقتا كەڭىنەن تاراعان جوق. اكتسيانىڭ توقتاتىلۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – شاعىن قۇيمالاردى ساتىپ الۋ مەن ولاردىڭ اينالىس تەتىگىنىڭ بولماۋى. بۇدان باسقا, شاعىن قۇيمامەن وپەراتسيالار – ورتالىق بانككە ءتان ەمەس فۋنكتسيا.
– باعالى مەتالدارى بار, تەحنيكاسى كۇردەلى, سيرەك مەتالداردى پايدالانا وتىرىپ جاسالعان كەيبىر مونەتالاردىڭ ادەمىلىگى سونشا, ولاردى باياعى زامانداعى سياقتى, اشەكەيگە اينالدىرعىڭ كەلەتىن تۇستار بولادى. الايدا, بۇل جاعدايدا مونەتالار وزدەرىنىڭ كوللەكتسيالىق جانە ينۆەستيتسيالىق قۇنىن جوعالتپاي ما؟
– ۇلتتىق بانكتىڭ سايتىندا باعالى مەتالداردان جاسالعان مونەتالاردى ساقتاۋ جونىندەگى ۇسىنىمدار ورنالاستىرىلعان, ولارعا سايكەس باعالى مەتالداردان جاسالعان بۇيىمدار ولاردىڭ مەحانيكالىق ءب ۇلىنۋىن بولدىرمايتىن جاعدايلاردا ساقتالۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە, كوللەكتسيالىق مونەتالاردى زاۋىتتىق وراۋىنسىز (قاتتى ءمولدىر كاپسۋلالار), پوليۆينيلحلوريدتەن ء(تۇسى جوق, ءمولدىر پلاستماسسا, تەرموپلاستيكالىق پوليمەر) دايىندالعان البومداردا ساقتاۋعا بولمايدى, سەبەبى, بۇل مونەتالاردىڭ ساپاسىن ناشارلاتۋى مۇمكىن. «Proof» ساپاسىمەن جاسالعان التىن جانە كۇمىس مونەتالار سوعىلعاننان كەيىن قاتتى ءمولدىر كاپسۋلالارعا سالىنادى. ەگەر مونەتالاردان اشەكەي جاساعىڭىز كەلسە, ولاردىڭ وزدەرىنىڭ كوللەكتسيالىق قۇنىن جوعالتاتىنىن ەستە ساقتاۋ قاجەت. الايدا, بۇل جاعداي مونەتانىڭ ينۆەستيتسيالىق قۇنىنا قانداي دا بولسىن دارەجەدە اسەر ەتپەيدى. ۇلتتىق بانك باعالى مەتالدان دايىندالعان مونەتالاردى كەرى ساتىپ الۋعا قابىلداي وتىرىپ, مونەتا دايىندالعان مەتالدى, مەتالدىڭ سىناماسىن جانە مونەتاداعى مەتالدىڭ تازا سالماعىن انىقتاۋعا ساراپتاما ءجۇرگىزگەندە مونەتانىڭ نىسانىنداعى وزگەرىستەرگە كوڭىل اۋدارمايدى.
– سوڭعى سۇراق: مونەتالاردى قايدان ساتىپ الۋعا بولادى؟
– جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق جانە كوللەكتسيالىق مونەتالارىن ساتۋدى قر ۇب فيليالدارى جۇزەگە اسىرادى, سونداي-اق ۇلتتىق بانكتىڭ http://www.nationalbank.kz سايتىندا «ۇلتتىق ۆاليۋتا» قوسىمشا بەتىندە ورنالاسقان ينتەرنەت-دۇكەن ارقىلى ساتىپ الۋعا بولادى. مونەتالاردى تۇراقتى نەگىزدە ساتىپ الۋ نيەتىڭىز بولسا, وسى ينتەرنەت-دۇكەننىڭ سايتىندا تىركەلۋ قاجەت.
اڭگىمەلەسكەن
الەۆتينا دونسكيح.
مۇنداي ءامياندى ۇيدە ۇمىتا المايسىڭ
رەسپۋبليكادا تولەم قىزمەتتەرىن كورسەتۋدىڭ بالاما يننوۆاتسيالىق ارنالارى بەلسەندى تۇردە كەڭەيۋدە
ەلىمىزدەگى ەلەكتروندىق بانكتىك قىزمەتتەر نارىعىن دامىتۋ الەۋەتى وتە جوعارى. وزەكتى ءارى بولاشاعى بار جاڭالىقتاردىڭ قاتارىنا ەلەكتروندىق اقشانىڭ (ەا) اينالىمعا ەنگىزىلۋىن, العاشقى وتاندىق ەلەكتروندىق اقشا جۇيەلەرىنىڭ پايدا بولۋىن باتىل جاتقىزۋعا بولادى.
قازاقستاندا ەلەكتروندىق اقشا نارىعىنىڭ زاڭنامالىق اياسى 2011 جىلى قۇرىلعان بولاتىن. ەلىمىزدە 4 ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسى ىسكە قوسىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە:
1. «قازاقستان بانكارالىق ەسەپ ايىرىسۋ ورتالىعى» رمك ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسى. ەميتەنت-قاتىسۋشىلارى 2 بانك – «ەكسيمبانك» اق جانە «تەمىربانك» اق.
2. «Woopay» ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسى, ەميتەنتى «ەۋرازيا بانكى» اق بولىپ تابىلادى.
3. «KZM» ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسى, ەميتەنتى «اليانس بانك» اق بولىپ تابىلادى.
4. «Visa Qiwi Wallet» ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسى. بۇل جۇيە ءوز قىزمەتىن 2013 جىلعى 20 مامىردا باستادى. بۇل جۇيەنىڭ ەميتەنتى «AsiaCredit Bank» اق بولىپ تابىلادى.
اتالعان جۇيەلەردە مىڭداعان پايدالانۋشىلار تىركەلگەن, ولار بۇگىنگى كۇنى ءتۇرلى جەتكىزۋشىلەردىڭ قىزمەتتەرىنە اقى تولەۋ بويىنشا سەرۆيستەرگە قول جەتكىزە الادى, ونىڭ ىشىندە بارلىق جەتەكشى موبيلدىك وپەراتورلار, كوممەرتسيالىق تەلەديداردىڭ وپەراتورلارى, كوممۋنالدىق كاسىپورىندار جانە ت.ب., P2P اۋدارىمدار. جوعارىدا اتاپ كورسەتىلگەن جۇيەلەردىڭ ينتەرنەت-پورتالىندا پايدالانۋشىلاردى تىركەۋگە, ەلەكتروندىق ءاميانداردى اشۋعا جانە ەلەكتروندىق اقشامەن وپەراتسيالار جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بار.
2013 جىلدىڭ سوڭعى 6 ايىندا (اعىمداعى جىلدىڭ 2 جانە 3-توقساندارى) قازاقستاننىڭ اۋماعىندا قازاقستاندىق ەميتەنتتەردىڭ ەلەكتروندىق اقشاسىن پايدالانا وتىرىپ 2,2 ملرد. تەڭگە سوماعا 1,1 ملن. ترانزاكتسيا جۇرگىزىلدى. بۇكىل اتالعان جۇيەلەردىڭ ىشىندە مۋلتيبانكتىك سيپاتى بار جالعىز جۇيە – «قازاقستان بانكارالىق ەسەپ ايىرىسۋ ورتالىعى» رمك-نىڭ ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسى (www.ekzt.kz). بۇل جۇيەگە ەميتەنت رەتىندە ءبىر مەزگىلدە بىرنەشە بانك قاتىسا الادى.
ءتۇرلى جۇيەلەردىڭ بولۋى ولاردىڭ اراسىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ پايدا بولۋى مەن كەڭەيۋىنە, سونداي-اق تۇتاستاي العاندا ۇسىنىلعان سەرۆيستەردىڭ جانە ولاردىڭ ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتەتىن بولادى. الايدا, بۇل جاعداي ودان ءارى جەتكىلىكسىز ينتەروپەرابەلدىلىككە بايلانىستى نەمەسە ءتۇرلى جۇيەلەر اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل مەن ۇيلەسىمدىلىكتىڭ بولماۋىنا قاراي وتە كۇردەلى پروبلەمانىڭ تۋىنداۋىنا اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن. ءبىر جۇيەدە شىعارىلعان ەلەكتروندىق اقشا باسقا قاتار جۇمىس ىستەيتىن جۇيەلەردىڭ ينفراقۇرىلىمىندا ىلعي پايدالانىلا جانە قابىلدانا المايدى, بۇل بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قازاقستاندا ەلەكتروندىق اقشانىڭ جاپپاي قولدانىلۋىن شەكتەيتىن بولادى. تيىسىنشە, ەلەكتروندىق اقشا جۇيەلەرى ودان ءارى دامۋ جوسپارلارىن ازىرلەگەن كەزدە سونىڭ ىشىندە پايدالانۋشىلارعا تولەم قىزمەتتەرىنىڭ ەڭ تومەن قاجەتتى كولەمىن ۇسىنۋ ءۇشىن جۇيەلەر اراسىنداعى اقپاراتتىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىن بىرلەسىپ شەشۋگە باعدار جاساۋى ءتيىس.
سونىمەن قاتار, ەلەكتروندىق اقشانىڭ كەيبىر سيپاتتامالارىن ەستەرىڭىزگە تۇسىرە كەتەيىن. ونى پايدالانعان كەزدە بانك شوتى اشىلمايدى, سەبەبى اقشالاي قۇنى يەسىنىڭ ەلەكتروندىق قۇرىلعىسىندا (ەلەكتروندىق ءاميانىندا) ساقتالادى. مۇنداي ەلەكتروندىق قۇرىلعى رەتىندە كەز كەلگەن اقپاراتتى تاسىمالداۋشى نەمەسە ەلەكتروندىق اقشانى ەسەپكە الۋدى نە وعان قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ارنايى باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ بولا الادى. ونىڭ كومەگىمەن اقى تولەۋ بانك شوتتارىن پايدالانباستان, ينتەرنەت جانە وزگە دە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
قازاقستاندا ەلەكتروندىق اقشانى پايدالانۋمەن بايلانىستى قۇقىقتىق قارىم-قاتىناستاردىڭ قاتىسۋشىلارى: ەميتەنت – ەا شىعاراتىن جانە ونى وتەۋ بويىنشا وزىنە مىندەتتەمە قابىلدايتىن بانك (قازاقستاندا ەا-نى تەك بانكتەر عانا شىعارا الادى); اگەنت – ەميتەنت-بانكپەن جاسالعان شارت نەگىزىندە ەا-نى تاراتۋدى – ونى جەكە تۇلعالارعا ساتۋ مەن ولاردان ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىراتىن زاڭدى تۇلعا (ەميتەنت ەمەس). جۇيەگە سونداي-اق: وپەراتور – ەا جۇيەسىندە وپەراتسيالىق جانە باسقا دا تەحنولوگيالىق فۋنكتسيالاردى ورىندايتىن تۇلعا كىرەدى. وپەراتور رەتىندە ەميتەنتپەن جاسالعان ءتيىستى شارت نەگىزىندە ەميتەنت-بانك نە جەكە بانكتىك ەمەس ۇيىم, سونداي-اق ەلەكتروندىق اقشا يەلەرى – جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار بولا الادى.
ەا يەلەرى – جەكە تۇلعالار ونى تاۋارلارعا جانە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتتەرىنە اقى تولەۋ ءۇشىن, سونداي-اق باسقا جەكە تۇلعالارعا اۋدارىمدار ءۇشىن پايدالانۋعا قۇقىلى. زاڭدى تۇلعالاردىڭ جانە دارا كاسىپكەرلەردىڭ تولەمدەردى جۇزەگە اسىرۋ جانە وزگە دە وپەراتسيالار ءۇشىن ەا-نى ساتىپ الۋى مەن پايدالانۋىنا رۇقسات بەرىلمەيدى. كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ ولار جەتكىزەتىن تاۋارلارىنا (قىزمەتتەرىنە) اقى تولەۋ ءۇشىن ولاردى قابىلداۋعا (الۋعا) جانە ولاردى وتەۋگە ۇسىنۋعا قۇقىعى بار.
ەا شىعارۋ ۇدەرىسى ايىرباستاۋ وپەراتسياسىن – كليەنت ەنگىزگەن ناقتى اقشانىڭ ورنىنا ونى بەرۋدى بولجايدى. ەا ەميسسياسىن ەميتەنت-بانك كليەنتتەن ناقتى اقشانىڭ تەڭ قۇنىن العاننان كەيىن عانا جۇزەگە اسىرادى. ەا-نى كرەديتكە نە كليەنتتەن قابىلدانعان اقشادان اساتىن سوماعا بەرۋگە قاتاڭ تىيىم سالىنعان. بانكتەرگە ءتيىستى باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى جانە زاڭنامادا بانكتەردىڭ وسى تالاپتاردى بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگى بەلگىلەنگەن, سەبەبى مۇنداي جاعداي قامتاماسىز ەتىلمەگەن ەا ەميسسياسىنا اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن.
ەلەكتروندىق اقشا كليەنتتە 2 تاسىلمەن پايدا بولۋى مۇمكىن: ونى ەميتەنت-بانكتەن نە ونىڭ اگەنتىنەن قولما-قول ەمەس نەمەسە قولما-قول تارتىپپەن ساتىپ الۋ. ساتىپ الىنعان ەا پايدالانۋشىنىڭ جۇيەدە ونىڭ ەلەكتروندىق اقشاسىن دەربەس ەسەپكە الۋ جانە ساقتاۋ ءۇشىن ارنايى قۇرىلعان ەلەكتروندىق ءاميانىنا ەسەپتەلەدى. سودان كەيىن تولەمدەر مەن اۋدارىمدار ءۇشىن پايدالانىلۋى مۇمكىن.
پايدالانۋشىلار ەنگىزگەن ناقتى اقشا بانكتە جيناقتالىپ, ساقتالادى. بۇل اقشا كەيىننەن شىعارىلعان ەلەكتروندىق اقشانى وتەۋ ءۇشىن پايدالانىلادى.
ەميتەنت-بانكتەر وزدەرى شىعارعان ەلەكتروندىق اقشانى وتەۋگە قابىلداۋعا مىندەتتى, بۇل ولاردى نومينالدىق قۇنى بويىنشا ناقتى اقشاعا ايىرباستاۋدى بىلدىرەدى: قولما-قول نە ەا يەسىنىڭ تالاپ ەتۋى بويىنشا ونى بانك شوتىنا اۋدارۋ ارقىلى. ساۋدا ۇيىمدارى ءۇشىن ولارعا پايدالانۋشىلاردان كەلىپ تۇسكەن ەلەكتروندىق اقشانى وتەۋ تەك قانا قولما-قول ەمەس تاسىلمەن جۇزەگە اسىرىلادى.
ەا ينتەرنەتتە ساتىپ الۋ ءۇشىن وتە ىڭعايلى. انىق ارتىقشىلىعى – ينتەرنەت ورتادا قاجەتتى تولەم وپەراتسيالارىن جۇرگىزۋدەگى جىلدامدىق, قاۋىپسىزدىك جانە ىڭعايلىلىق. ەلەكتروندىق ءامياندى اشۋ ءۇشىن جۇيەدە قاراپايىم ستاندارتتى تىركەلۋ راسىمىنەن ءوتۋ قاجەت, بۇعان پايدالانۋشى نەبارى بىرنەشە مينۋتىن عانا جۇمسايدى. بۇل رەتتە كليەنتتىڭ كومپيۋتەرگە قانداي دا بولسىن باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى ساتىپ الۋدىڭ جانە ورناتۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوق, جۇيەگە كىرۋ ءۇشىن ءپارولى بار لوگيندى السا جەتكىلىكتى. بۇدان كەيىن پايدالانۋشىنىڭ ينتەرنەت جەلىسىنە كىرە الاتىن الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنەن ءوزىنىڭ ەلەكتروندىق ءاميانىن باسقارۋ مۇمكىندىگى بولادى.
كەلەسى ەرەكشەلىگى – قولدانىستاعى زاڭنامامەن بەلگىلەنگەن ليميتتەر شەڭبەرىندە شامالى ءتولەمدەر ءۇشىن جۇيەلەردىڭ پايدالانۋشىلارىن سايكەستەندىرۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن ءتارتىبى. بۇل جاعدايدا پايدالانۋشىنى دەربەس سايكەستەندىرۋ جانە ونىڭ جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتاردى تەكسەرۋ جۇرگىزىلمەيدى, بۇل پايدالانۋشىعا كومپيۋتەردە وتىرعان كۇيىندە ينتەرنەت ارقىلى ەلەكتروندىق ءامياندى قۇرۋعا جانە تولەمدەر جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەلەكتروندىق ءامياندار اراسىنداعى تولەمدەر مەن اۋدارىمدارعا قىزمەت كورسەتۋ قۇنى سالىستىرمالى تۇردە تومەن. مىسالى, «ە-kzt» ەلەكتروندىق اقشا جۇيەسىندە پايدالانۋشىلار ءۇشىن ءبىر تولەمنىڭ قۇنى اقى تولەۋ سوماسى مەن تۇرلەرىنە قاراماستان نەبارى 7 تەڭگە قۇرايدى. ەلەكتروندىق ءامياندى كوميسسيالار الماستان تولەم كارتوچكالارىنان تولىقتىرۋعا بولادى.
ەرلان اشىقبەكوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكى تولەم جۇيەلەرى دەپارتامەنتى تولەم جۇيەلەرىنىڭ ساياساتى باسقارماسىنىڭ باستىعى.