قۇندى مۇرا جايلى جاڭا دەرەكتەر

ماقالادا «مەكەمەنىڭ عىلىمي-ادىستەمە جونىندەگى ورىنباسارى قايىرجان كۇزەمباەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل شىعارما فيقھ ءىلىمىن, ياعني يسلام زاڭدارى جيناعىن تاپسىرلەگەن اسا باعالى تۋىندى. اۆتورى ەكى ادام, ناقتىراق ايتقاندا, قوس عۇلامانىڭ بىرىكتىرىلگەن ەڭبەگى. ءبىرىنشىسى – شامسۋددين مۋحامماد بين حۋسامۋددين ءال-حوراساني ءال-كۋحۋستاني اتتى عالىم بولسا, ەكىنشىسى حيجرانىڭ 953-جىلدارى دۇنيەدەن وتكەن ء(ميللادي كۇنتىزبەسى بويىنشا 1546 جىلى) فاھرۋددين بين يبراھيم ءاپاندى ءال-قازاني دەگەن ادام ەكەن.

كىتاپ جايلى انىقتامالىقتا بۇل تۋىندى حيجرانىڭ 941 جىلى (ميللəدي كۇنتىزبەسى بويىنشا 1534 جىل) زۇلقيدجا ايىنىڭ 18-جۇلدىزى سəرسەنبىدە جازىلىپ بىتكەنى جايلى تاسپالانىپتى. بىراق ارادا ءۇش عاسىردان استام ۋاقىت وتكەندە, ياعني حيجرانىڭ 1308-جىلى (1890) ەرەجەپ ايىندا جارىق كورگەنى جايلى جəنە باسپادان شىعار تۇستا قاڭتار ايىندا ءبىرىنشى باسىلىمىنا, ال تامىز ايىندا ەكىنشى باسىلىمىنا رۇقسات الىنعاندىعى تۋرالى دەرەك ساقتالعان.

كىتاپتىڭ ءبىرىنشى بولىگى – «جاميع ار-رۋمۋز» دەپ اتالىپ, مۇندا شامس اد-دين ءال-كۋحۋستانيدىڭ حانافي مəزھابى بو­يىنشا يسلام فيقھتەرىنىڭ (زاڭدارىنىڭ) ءتəپسىرى جازىلعان.

كەلەسى بولىگى – «عاۋاس əل-باحراين» دەپ اتالادى ەكەن. مۇندا نەگىزىنەن عا­­لىم فاحرۋددين əل-قازانيدىڭ يسلام ىلىم­­دەرىنە جاساعان تۇسىندىرمەسى بەرىل­گەن.

بۇل ءبولىم 93-بەتتەن باستالىپ 712-بەت-پەن اياقتالعان. مۇندا ساۋدا-سات­­­تىق تۇرلەرى مەن شارتتارى, ءوسىم تۋرا­سىن­­دا, جالعا الۋ-بەرۋ تالاپتارى, كەپىل, سەرىك­تەستىك, وسيەت, ۇرلىق, قىلمىس سە­كىلدى ت.ب. تاقىرىپتار قامتىلعان. «كىتاپ­تىڭ العاشقى بەتىنىڭ جوعارى جاعىندا «كىتاپتىڭ يەسى مۋللا دارۋيش بين ما­حان» دەگەن ارابشا جازۋ بار.

وسىعان قاراعاندا بۇل ادام تۋىندى­نىڭ جارىق كورۋىنە اتسالىسقان جəنە اۆتورلىق قۇقىنا يەلىك ەتۋشى تۇلعا بولسا كەرەك», دەيدى قايىرجان عيزات ۇلى» دەپ جازىلىپتى.

قازاق جەرىنىڭ ورتا عاسىرلىق ويشىل پەرزەنتتەرىن زەرتتەپ جۇرگەندىكتەن دە استانادا ەڭبەگى ساقتاۋلى شامس اد-دين ءال-كۋحيستاني جايلى شاعىن حابار مەنى قىزىقتىردى. ءسويتىپ ول جايلى جازبا دەرەكتەر ىزدەستىرە باستادىم.

شامس اد-دين مۇحاممەد بين حۇسام اد-دين ءال-حوراساني ءال-كۋحيستاني كىم؟ ونىڭ قالامىنان تۋعان نەندەي ەڭبەك؟ وسى ماسەلەلەر بويىنشا بىرقاتار جازبا دەرەكتەردى قاراپ شىقتىم. ءالى ءازىر تابىلعانى اتالعان حوراسان پەرزەنتىنە قاتىستى عانا. ەكىنشى زيالى تۋرالى تاعى دا ىزدەستىرە تۇسەرمىن. اۋەلى شامس اد-ءديننىڭ ءومىرى مەن ونىڭ اتالعان ەڭبەگىنىڭ ءمان-جايىنا توقتالايىن.

كۋحيستاندىق عالىم تۋرالى وسمان تاريحشىسى حادجي حاليفا ( ءال-اللاما ءال-ماۋلاي مۇستافا بين ابداللا ءال-قۇستانتاني ار-رۋمي ءال-حانافي اش-شا­ھير مۋللا كاتيب چەلەبي), اراب قالام­گەرلەرى ءابۋ ريدا كاححالا, يسمايىل پاشا ءال-باگدادي, ساركيس, زيريكلي, تۇرىك عالىمدارى جانە نەمىس شىعىستانۋشىسى ك.بروكەلمان جانە ت.ب. بەلگىلى عالىمدار ەڭبەكتەرىنەن ازدى-كوپتى ماعلۇماتتار تابىلدى.

اۋەلى شامس اد-ءديننىڭ ءومىربايانى­نا نازار سالايىق. تۇرىك عالىمدارى احمەت وزەل مەن احمەت يامان «حوراسان كەنت­تەرىنىڭ ءبىرى كۇحيستاننان شىققان شامس اد-دين مۇحاممەد بين حۇسام اد-دين ءال-حوراساني ءال-كۋحيستاني وي­شىل حانافيت عالىم. ءامىر تەمىر (1366-1405) امىرشىلەرىنىڭ ءبىرى حۇسەين باي­قارانىڭ ۇلى سۇلتان مۇزاففار حۇسەين مىرزا زامانىندا گەراتتا شايح ءال-يسلام ءھاراۋيدىڭ (كازى ءابۋ-ل-مالي ءال-ءھاراۋي­دىڭ) شاكىرتى بولعان. يسام اد-دين ءال-ءيسفاراينيدىڭ سىنىپتاسى ەدى. كىتاپ ىسىمەن (كىتاپتى كوشىرۋمەن) اينالىسىپ كۇن كورگەن. 1507 جىلى گە­راتتى دا اقساق تەمىر اۋلەتىنەن تار­تىپ العان شايبانيلەردىڭ كوسەمى شاي­باني حان (شاھيبەك حان) (1451-1510) يراندىق سافاۋي شاھ يسمايلدان (1517-1576) جەڭىلىپ, ايماقتاعى ءسۇنني مۇسىلماندارعا قىسىم كورسەتىلە باس­تاعاندا شامس اد-دين كۋحيستاني بۇحا­رادا بەيتاراپتىق كورسەتىپ تىنىش وتىر­دى. سافاۋيلەرمەن دە سوعىسىپ, با­بىر­دى دا 1512 جىلى جەڭىلىسكە ۇشى­راتىپ ماۋارانناھردا بيلىك قۇرعان مۇحا­مەد شايباني حان كوشپەلى وزبەكتەر مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى ءابىلحايىر حاننىڭ شوبەرەسى ەدى. ال ۋبايدۋللا حان (شاھيبەك حاننىڭ) ءىنىسى ماحمۇت سۇل­تاننىڭ ۇلى-تىن. ونىڭ تۇسىندا يران­داعى سافاۋي مەملەكەتىندە شيزم كۇ­شەيدى. وسىنداي كەزدە شامس اد-دين ءال-كۋ­حيستانيدى سول ۋبايدۋللا حان امىر­لىكتىڭ باس قالاسى بۇحارانىڭ ءمۇفتيى ەتىپ تاعايىندادى. قۇرمەتكە بولەنگەن ءال-كۇحيستاني ماۋارانناھدىڭ بارلىق ايماعىنا حاديس, ۋاعىز تاراتىپ وتىردى. ءسويتىپ شامس اد-دين بۇحارادا قايتىس بولدى. دۇنيەدەن وتكەن مەرزىمى رەتىندە 1543 نەمەسە 1546 ياكي 1556 جىلدار كورسەتىلەدى» دەپ جازعان.

شامس اد-دين ءال-كۋحيستاني مۇحام­مەد زاحير اد-دين بابىر (1483-1530) مەن ونىڭ بولەسى, قازاق حالقىنىڭ قايتا­لانباس دارا تۇلعاسى مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ (1446-1551) زامانداسى بولاتىن. ال ۋبايدۋللا حان مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ اپكەسى حابيبا حا­نىشقا ۇيلەنگەن, ياعني ۋبايدۋللا حان م.ح.ءدۋلاتيدىڭ جەزدەسى.

ءسوز بولىپ وتىرعان كەز ءسويتىپ اسقاق تەمىر ۇرپاقتارىنان شايبانيلەردىڭ ورتا ازيانىڭ تاشكەنت, ءاندىجان, مار­عۇلان, سامارقان مەن بۇحارا جانە قازىرگى تاجىكستاننىڭ دا ءبىراز جەرلەرىن تارتىپ الۋ ءۇشىن فەودالدىق الاساپىران سوعىستار جۇرگىزىپ جاتقان كەزى-ءتىن.

شايبانيلەردىڭ شامس اد-ءديندى بۇحا­رانىڭ ءمۇفتيى ەتىپ تاعايىنداعانىنا قارا­عاندا ولاردىڭ كۋحيستان پەرزەنتىنە دەگەن ىقىلاسى جاقسى بولسا كەرەك. XV-XVI عاسىرلاردا ورتا ازيا مەن قازاق­­ستاننىڭ وڭتۇستىگىن دە قامتىعان ءدىني, اۋلەت, تايپاارالىق شايقاستار جاي­لى م.ز.بابىردىڭ «بابىر نامەسى» مەن مۇ­حاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تا­ريح-ي راشي­­ديىندە» ەگجەي-تەگجەيلى جازىل­عان­دىقتان دا بۇل جەردە وعان توقتالماي-اق قويايىن.

ءبىر كەزدەرى تاق ءۇشىن تالاسىپ قىرىق پىشاق بولعان بابىرلىقتار مەن شايبا­ني­لەردىڭ كوپشىلىگى قازىر بۇحارادا ءبىر قابىرستاندا جاتىر.

شايبانيلەرگە قارسى تۇرار قاۋقارى جوعىن پايىمداعان بابىر بابا كابۋلدەن ۇندىستانعا, ال م.ح.دۋلاتي قاشعارداعى جەزدەسى سايد حانعا, ءبىراز جىلداردان سوڭ كاشميرگە كەتتى. ەكەۋى دە ءۇندىستان جە­رىندە دۇنيەدەن ءوتتى. بابىر قازىر كابۋلدە, م.ح.دۋلاتي كاشمير استاناسى سري­ناگارداعى «مازاري سالاتيندە – «سۇلتاندار مارزاتىندا» جاتىر.

بۇحارا دەمەكشى شامس اد-دين ءال-كۋ­حيس­تانيدىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگى جايلى وز­بەكستاننىڭ ءال-بيرۋني اتىنداعى شى­عىس­تانۋ ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورى­نان دا بىرەر دەرەك ۇشىراستى.

حوراساندىق عالىم ء(ال-كۋحيستاني) تۋرالى اتالعان ينستيتۋتتىڭ قولجازبا قورى كاتالوگىنان دا تومەندەگىدەي جازبا ماتەريال تاپتىم.

«شامس اد-دين ءال-كۋحيستاني سادر اش-شاريا (نەمەسە ۋبايدۋللا بين ما­سۋد بين ماحمۇد ءال-ءماحبۋبيدىڭ «ۋيقايا ار-ريۋايا في ماسايل ءال-ھي­دايا» اتتى شىعارماسىنا «ان-نۋقايا» اتتى تۇسىندىرمە جازعان دەيدى» وزبەك شىعىستانۋشىلارى. سونداي-اق ولار ونىڭ اتى-ءجونىن «شامس اد-دين مۇحام­مەد ءال-كۋحيستاني اس-ساملاني ءال-حورا­ساني (؟-1554)» دەۋمەن قاتار ءومىربايانىنا دا قىسقاشا توقتالعان.

«شامس اد-دين حوراساندا تۋىلعانى­مەن كۋحيستانعا قونىس اۋدارعان (يران­نىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنداعى كۋحيستان كەنتى قازىر دە بار). كۋحيستاندا شامس اد-دين «ان-نۋكاياعا» تۇسىندىرمە جازۋعا كىرىسكەن. ءدىني-ساياسي ىستەردە دە الاساپىران كەزدىڭ جاعدايى ونى دا جاناپ وتپەدى. ايتسە دە ول تۇسىندىرمە ءىسىن جالعاستىرا بەردى. ەكى جارىم جىلداي تەر توككەن ول 1533-1534 جىلدارى (قولجازبانىڭ العاشقى نۇسقاسىن) اياقتادى دا ونى «جامي ار-رۋمۋز» دەپ اتادى. ءبىرجولا بىتى­رۋگە شيتتەردىڭ شابىلۋىنان قاي­مى­عۋى سەبەپ بولدى دا 1537 جىلى شايبانيد ۋبايدۋللا حاننىڭ ورداسىنا (بۇحاراعا) قونىس اۋداردى. ۋبايدۋللا حان وعان ول سۇننيزمگە ادال بەلگىلى عالىم بولعاندىقتان قامقورلىق جاسادى دا ونى بۇكىل ماۋارانناھردىڭ ءمۇفتيى ەتىپ تاعايىندادى. ول سوندا (بۇحارادا) ءوزىنىڭ نەگىزگى ەڭبەگىن تولىق وڭدەپ, تۋزەتۋلەر جاساپ بىتىرگەن سوڭ, ونى ۋبايدوللا حانعا تارتۋ ەتتى.

بىزگە شامس اد-دين ءال-كۋحيستانيدىڭ ءۇش ەڭبەگى جەتتى. ولار:

ءلۇتفۋللا ناسافي فاديل ءال-كاي­دانيدىڭ (؟-1349) «مۋتالليب ءال-مۋ­سال­لي» اتتى ءدىني شىعارماسىنا جاز­عان تۇسىندىرمەسى. ول جايلى نەمىس شىعىس­تانۋشىسى ك.بروكەلماننىڭ «Geschichte der Arabischen Litteratur» (قىسقاشا «GAL»), II توم, 198 بەت» جانە GAL-دىڭ «قوسىمشاسى» (Supplementband), II توم, 269-بەت) اتتى ەڭبەكتەرىنەن قاراۋعا بولادى. «مۋتالليب ءال-مۋساليم» ادەتتە «فيقھ ءال-كايداني» دەپ اتالادى. تۇسىن­دىرمە 1540 جىلى اياقتالعان. ء«ال-فاۋايد اد-ديا» («ديا اد-دينگە كەڭەس», پارسىشا «از-زيا»). ديا – ۋاعىز, اقىل, ءتالىم, نۇسقاۋ, ەرەجە دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بۇل اتاقتى اقىن ابد ار-راحمان ءال-ءجاميدىڭ ءتىل ماسەلەسىنە قاتىستى ءابۋ امر جامال اد-دين ۋسمان يبن ءال-ءحادجيبتىڭ (1175-1249) ء«ال-كافايا» اتتى تراكتا­تىنا (ول كەيدە ء«ال-مۇقادديما ءال-كافي في-ن ناحۋ» دەپ اتالادى) جاسالعان سۋپەر­تۇسىندىرمە. شامس اد-دين ءال-كۋحيس­تا­نيدىڭ بۇل شىعارماسى جايلى دا ك.برو­كەل­ماننىڭ (K.Brokelmann) GAL, I توم, 304 بەت جانە GAL-عا جاسالعان «قوسىم­شاسىنان» (Supplementband I توم, 533-بەت) قاراۋعا بولادى.

وسمان تاريحشىسى حادجي حا­ليفا (1609-1657) شامس اد-دين ءال-كۋحيس­تا­­نيدى دۇنيەدەن ءوتتى دەپ 1554 جىلدى كورسەتكەن. ول «جامي ار-رۋمۋز» تۇسىن­دىر­مەسىنىڭ اۆتورى رەتىندە شامس اد-دين ءال-كۋحيستانيدىڭ ءبىلىمى مەن بەدەلىنە جوعارى باعا بەرگەن. دەي تۇرعانمەن ءتىلشى, ادەبيەتشى ءابۋ يسحاق يسام اد-دين ءال-يسفارايني اس-سامارقاندي (1438-1538) مەن ءالي ءال-قاري ءال-ھاراۋي (ەكەۋى دە) «شامس اد-دين ءال-كۋحيستاني ءوز كە­زىنىڭ كىتاپ ساتۋشىسى عانا ەدى. ءوز زامان­داستارى اراسىندا قۇقىقتىڭ (فيھ­تىڭ) بىلگىرى نەمەسە ءبىلىمى ياكي باس­قا دا ىستەرىمەن بەلگىلى ەمەس-ءتى. ءوز تۇسىن­دىرمەسىندە ول «ارىق پەن سەمىزدى (ياعني ارىق پەن قايىرىمدى, سەنىمدى مەن ءالسىز­دى تەكسەرە جانە تۇزەتىپ انىقتاي العان جوق. ول وتىنعا تۇندە بارعان كىسى سياق­تى ەدى, ءوز ىسىندە وڭدەلمەگەن شيكى مەن پىس­پەگەندى اجىراتا المادى» دەپ كىنا تاققان.

ال حادجي حاليفا يسام اد-دين ءال-يسفارايني مەن يبن ءال-ءحادجيبتىڭ شامس اد-دين ءال-كۋحيستانيگە ايتقانىمەن كەلىس­پەي ء«ال-كۋحيستانيدىڭ ەڭبەگى وتە پاي­دالى, اسا ءبىر ىجداھاتتىلىقپەن جا­زىل­عان دۇنيە. يسام اد-دين ءال-يسفارايني ءال-كۋحيستانيدىڭ فيقھ بويىنشا عۇلاما­لار اراسىندا بيىك دارەجەلى ورىندا بول­ماعان جانە قۋاتتىلىعى جاعىنان ءالسىز, دۇرىس-قاتە دەپ بىرنەشە نارسەلەردى «جا­ميع ار-رۋمۋزدە» تەرەڭ زەرتتەي ال­ما­عان دەگەن. دەگەنمەن ەڭبەككە ۇلكەن قىزىعۋ­شىلىق تانىتقان ورتاعاسىرلىق وسماندىق عالىم يلاھيزادە مۇحاممەد بين يۋسۋف ءال-بۋرساۋي ءال-كۋحيستاني ەڭبەگىنە حاشيا (تۇسىندىرمە) جازعان. ول «جاميع ار-رۋمۋزگە» شارح جازعان ءال-كۋحيستانيدى ءال-ءيسفاراينيدىڭ سىنا­عانىن زامانداستار ارقاسىندا ءجيى كەزدە­سەتىن باسەكەلەستىكتىڭ اسەرى. سول سەبەپتى دە ول شامس اد-دينگە شەكتەن تىس سىن سادا­عىن قاداعان» دەيدى.

«سيرادج اد-دين ءال-ءۋشيدىڭ «باد ءال-اماليىنە», ياعني ءدىني ۋاعىزعا قاتىستى ولەڭدەرىنە تۇسىندىرمە جازعان.

سيرادج اد-دين ۋشي ء(ابۋ مۇحاممەد ء[ابۋ-ل حاسان] سيرادج اد-دين ءالي بين ۋسمان بين مۇحاممەد ات-تايمي ءال-ۋشي ءال-ماتۋريدي ءال-فارعاني – ؟-1179) حانافيت فاقيھ عالىم. قىرعىزستانداعى وش شاھارىندا تۇرعان. ول جايلى ورتا عاسىرلىق ءال-قۇراشي, يبن ءال-قۇتلۋبا سەكىلدى عالىمداردىڭ جازبالارى بار.

ء«ال-امالي» ء(«ال-قاسيداتۋ-ل لاميا, «بادي-ل امالي) ماتۋريدي اقيداسىنا ساي جازىلعان ريسالا. سيرادج اد-دين ءۋشيدى دە حادجي حاليفا (كاتيب چەلەبي), نەمىس شىعىستانۋشىسى ك.بروكەلمان (C.Brokelman, GAL, Suppl. I, 765-بەت) دا ءوز ەڭبەكتەرىندە اتاپ وتكەن.

حادجي حاليفا (كاتيب چەلەبي) «كاشف از-زۋنۋن ان اسامي ءال-كۋتۋب ۋا-ل فۋنۋن» اتتى اراب تىلىندە جازعان ەڭبە­گىندە ء(ىى توم, 1802, 1971-1972 بەتتەر) «ماۋلانا شامس اد-دين ءال-كۋحيستاني «ھيجرانىڭ 950 جىلدار ارالىعىندا دۇنيەدەن ءوتتى. «شارحى» (تۇسىندىرمەسى) «ارالاس (ەڭبەك). ءال-حامدۋليللا (ول قاعيدانى كوتەردى» دەپ قىسقا قايىرا وتىرىپ, تاعى ءبىر بەتتەرىندە (1971-1972) ء«ال-ماۋلا شامس اد-دين مۇحاممەد ءال-حوراساني, سوڭىرا كۋحيستاني, كەيىنىرەك بۇحاراعا كەلىپ قونىستانعان» دەيدى.

يسمايىل پاشا ءال-باگدادي (؟-1920) «ھا­دياتۋ-ل اريفين اسما ءال-مۋاللا­فين ۋا اسار ءال-مۋساننافين مين «كاشف از-زۋنۋنىدە» ء(ىى توم, 241-بەت) «مۇ­حام­مەد بين حۇسام اد-دين ءال-حو­را­ساني ءال-كۋحيستاني شامس اد-دين ءال-حانافي ھيجرانىڭ 962 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. ول «جاميع ار-رۋمۋز في شارح ان-نۋقايا», «جاميع ءان-ماباني في شارح فيقھ ءال-قايدانيدىڭ اۆتورى» دەيدى. مۇن­دا ول ونى باسقا دەرەكتەردە كورسە­تىل­­مەگەن مۇحاممەد دەگەن ەسىمىمەن اتاي وتى­رىپ, شامس اد-ءديننىڭ حانافيت ەكە­نىنە كوڭىل اۋدارعان, ءارى شامس اد-دين دەگەن نىس­پىسىن, ەسىم سويىن سويلەمنىڭ سوڭىندا كەلتىرگەن.

كارل بروكەلمان «Geschichte der Arabischen Litteraturاسىنىڭ» ءبىرىنشى تومىنىڭ 369-بەتىندە «شامس اد-دين مۇ­حاممەد ءال-كۋحيستاني [ھيجرانىڭ] 952/1545 جىلى قايتىس بولعان» دەي كەلە, ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ لاكناۋ, كالكۋتتا ء(ۇندىستان), ستامبۇل (تۇركيا), قازاندا (تاتارستاندا) ساقتاۋلى ەكەنىن جازعان. سول كىتابىنىڭ 469-بەتىندە «جاميع ار-ءرۋمۋزدىڭ» (اۆتورى شامس اد-دين مۇ­حام­مەد ءال-كۋحيستاني [ھيجرانىڭ] 950/1534 جىلى دۇنيەدەن وتكەن» دەيدى دە «جامي ار-رۋمۋزدىڭ» الەمىنىڭ قانداي كىتاپحا­نالارىنىڭ قولجازبا قورلارىندا ەكەنىن ايتقان.

كارل بروكەلماننىڭ اتالعان كىتا­بى «قوسىمشاسىنىڭ» (GAL, Erster Sup­plementband, Leiden E.J. Brill 1937)» 533-بەتىندە ابد ار-راحمان ءدجا­مي­دىڭ ء«ال-فاۋايد اد-دياياسى» كىتاپ­تىڭ قىس­قاشا تۇسىندىرمەسى دەگەن. وسى «قو­سىم­­شانىڭ» 648-بەتىندە دە ورتا ازيا­نىڭ بەلگىلى حانافيت عالىم سادر اش-شاريا­نىڭ ۋبايدۋللا بين ماسۋد بين ۋمار بين ۋبايدۋللا بين ماحمۇد ءال-ماحبۋبي, «سادر اش-شاريا اس-ساني» (؟-1346) «ان-نۋكاياسىنا جازعان تۇسىندىرمە­سى­نىڭ جاھاننىڭ قانداي ەل­دەرى مەن كىتاپحا­نالارىندا ساقتاۋلى ەكە­نىن كورسەتكەن.

اراب بيبليوگرافى ءابۋ ريدا كاححا­لا «مۋدجام ءال-مۋاللافين تاراد­جيم مۋسان­نافي ءال-كۋتۋب ءال-ارابيا», بەي­رۋت (جىلى كورسەتىلمەگەن), 9-تومىنىڭ 179-بە­­تىندە كۋحيستان پەرزەنتىنىڭ ەسىم تىز­بەگىن «مۇحاممەد ءال-كۋحيستاني (؟-1555)» دەپ باستاعان دا «مۇحاممەد بين حۇ­سام اد-دين ءال-حوراساني ءال-كۋحيستاني ءال-حانافي (شامس اد-دين) دەي وتىرىپ, ءارى قاراي «فاقيھ (زاڭگەر) بۇحارادا تۇر­دى. ەڭبەكتەرى «جاميع ار-رۋمۋز في شارح ان-نۋكايا», «جاميع ءال-ماباني في شارح ءال-كايداني», «شارح مۋكادديما اس-سالات», ال ول حانافي فيھقى­نىڭ ءبىر تارماعى» دەگەن. ول جايلى حادجي حاليفا, يسمايىل پاتشا ءال-باعدادي, از-زيريكلي ەڭبەكتەرىندە دە ايتىلاتىنىن ەسكەرتكەن.

ەندى تۇسىنىكتىرەك بولۋ ءۇشىن شامس اد-دين ءال-كۋحيستانيدىڭ ءومىرى مەن شى­عارماشىلىعىندا اتتارى مەن ەڭبەكتەرى اتال­عان نەمەسە ارنايى ءسوز بولعان زيا­لىلار مەن ءتۇرلى پاراسات يەلەرى, ءتىپتى شامس اد-ءديندى سىناعانداردىڭ ومىر­دەرەگى مەن ەڭبەكتەرى تۋرالى دا قىسقاشا بولسا دا ايتا كەتەيىك.

لۋتفۋللا فادىل ان-ناسافي ءال-كايداني (؟-1349) وزبەكستاننىڭ بۇ­رىنعى ناساف, قازىرگى قارشى قالاسىندا تۋىلعان كورنەكتى عالىمداردىڭ ءبىرى. لۋتفۋللانىڭ «فيقھي كايداني جانە يسلامنىڭ فيقھ ىلىمىنە قاتىستى «ري­سالا في ۋنۋاني-ل ماشرۋعات ۋا عاي­ري-ل ماشرۋعات ۋا احكامۋھا» اتتى شىعارما­لارى بار. لۋتفۋللا موعولدار كەزىندە بىرتە-بىرتە جوعالىپ بارا جاتقان فيقھ ءىلىمىن جانداندىرۋعا تىرىسقان. سول سەبەپتى دە ول «فيقھ ءال-كايداني» اتتى اتالعان ەڭبەگىندە عيبادات ماسەلەلەرىن كوبىرەك ءسوز ەتكەن. ءابۋ يسحاق يسام اد-دين يبراھيم بين مۇحاممەد بين ارابشاھ ءال-يسفا­رايني اس-سامارقاندي (1468-1538) ءتىل­شى جانە ادەبيەتشى حانافيت عالىم. ابد ار-راحمان ءال-ءجاميدىڭ شاكىرتى. ءتىل, شە­شەن­دىك ونەرى, لوگيكا, فيلوسوفيا, كالام سالا­لارىندا جەتىستىكتەرگە جەتكەن. گەرات پەن بۇحارادا ساباق بەرگەن. 1538 جىلى سامارقاندا دۇنيەدەن ءوتتى. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا ونىڭ كوپتەگەن ەڭبەكتەرى جەتكەن. ولار:

«شارح اداب اس-سامارقاندي في اداب ءال-باحس»

«حاشيا الا تافسير ءال-بايداۋي»

«شارح ريسالا «ار-راشيحيا في اقسام ءال-يستيارات»

«شارح اش-شامايل لي-ت تيرميزي»

«شارح تاۋاليع ءال-انۋار لي-ل بايداۋي»

ءالي ءال-قاري ء(ابۋ-ل حاسان. نۋر اد-دين ءالي بين سۋلتان مۇحاممەد ءال-قاري ءال-ھاراۋي – ؟-1605) بەلگىلى حانافي عالىم. گەراتتا (قازىرگى اۋعانستاندا) تۋعان. العاشقى ءبىلىمدى ءوز ەلىندە العان سوڭ مەككەگە قونىس اۋدارعان. وندا ءابۋ-ل حاسان ءال-باكري, مۋتتاكي ءال-ھيندي, يبن حادجار ءال-حايسامي جانە قۋتب اد-دين ءال-ماككي سەكىلدى ءوز كەزىنىڭ بەل­­گىلى عالىمدارىنان ءدارىس العان. اۋەل­گىدە فيقھ, حاديس, قيراات سالالارىمەن اينا­لىستى, سونداي-اق تافسير, اقايد جانە كالام, تاساۋف, تاريح, حۋسنيحات (كور­كەم جازۋ), ءتىل جانە ادەبيەت سالاسى دا ونى بەيجاي قالدىرمادى. ول جۇزدەن استام ەڭبەكتەر جازعان» (احمەت وزەل). سويتكەن ماۋارانناھر ويشىل مەككەدە دۇنيەدەن وتكەن. يبن ءال-حادجيب ء(ابۋ امر جامال اد-دين ۋسمان بين ۋمار بين ءابۋ باكر بين يۋنۋس ءال-ميسري اد-ديماشقي) ماليكي مازھابىنىڭ فيقھ, كالام جانە ءدىن سالاسى عالىمى. باسىندا تيفليسي (تبيليسيلىك) بولعانىمەن, كەيىنىرەك مىسىردا عۇمىر كەشكەن. كايردە وقىعان. كايردەگى فازيليا مەدرەسەسىندە, شامدا (سيريادا) اميريا مەشىتىندە ساباق بەرگەن. شاكىرتتەرى اراسىنان شيھاب اد-دين ءال-كارافي, ءابۋ شام ءال-ماكديسي سەكىلدى ت.ب. عالىمدار شىققان. ونىڭ ەڭ اتاقتى شىعارماسى ء«ال-كافيا». ونىڭ بۇل دۇنيەسى شىعىس يسلام الەمى (ماش­ريق) مەدرەسەلەرىندە كەڭىنەن قولدا­نىستا بولعان. قولجازبالارى ريمدە, ىستانبۇلدا, بۇلاقتا (ليۆان), قازاندا, بومبەيدە, كالكۋتتادا, دەليدە, تاش­كەنتتە ساقتالۋدا (احمەت وزەل).

ابد ار-راحمان ءال-جامي (نۇر اد-دين ابد ار-راحمان يبن نيزام اد-دين احمەت ءال-جامي (1414-1492) پارسى-تاجىك ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, اقىن جانە ويشىل, ناحشبانديا تاريقاتىنىڭ ءىرى وكىلى. كوپتەگەن پوەتيكالىق جانە ءدىني-فيلو­سوفيالىق ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى. اتا-بابا­لارى اۋەلدە داشتتە, جامدا, كەيىنىرەك گەراتتا عۇمىر كەشكەن. جاس كەزىندە گەراتتاعى ديلكاش مەدرەسەسى­نە ءتۇسىپ, ءوز كەزىنىڭ ءتىلشى, ادەبيەتشى عالىمدارىنان ءدارىس العان. اراب ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرگەن. سوڭىرا ءبىلىمىن بايىتا ءتۇسۋ ءۇشىن سامار­قانعا كەلگەن جانە ۇلىقبەك مەدرەسەسىندە بەلگىلى استرونوم عالىمدار قازيزادە رۋمي, ءالي قۋسشي, فاقيھ فادلاللا ءابۋ لايستەن تاعلىم العان.

گەراتقا قايتقان سوڭ تاساۋف جولىنا تۇسكەن. ءوز ءومىرىن وسى سالاعا ارناعاندى ءجون كورگەن. الىشەر ناۋايمەن كەزدەس­كەن, سۇحباتتاسقان. 1476-1477 جىلدارى الىشەر ناۋاي ونى وزىنە ءپىر ساناعان.

وسى كۇندەرى وزبەكستان مەن تاجىك­ستان شاھارلارىنىڭ كوشەلەرى, مەكتەپ­تەرى ءجاميدىڭ اتىمەن اتالادى. ول جاي­لى مۇحاممەد زاحير اد-دين بابىر مەن مۇحام­مەد حايدار دۋلاتي ءوز ەڭبەك­تەرىن­دە ءسوز ەتىپ, ەسىمىن قۇرمەتپەن اتاعان.

«قورىنداعى قۇندى مۇرا» جايىندا­عى ماقالادا ايتىلعاندارى زەردەلەۋدەن تۋعان وي-پىكىرىمىز بەن وندا اتالعان شامس اد-دين ءال-كۋحيستاني جايلى جاڭا دەرەكتەردىڭ جايى وسىنداي.

 

ءابساتتار قاجى دەربىسالى,

ۇعا اكادەميگى,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور