وتكەنى جوق ەل, تاريحى جوق حالىق بولمايدى. ءوزىنىڭ وتكەن تاريحى, قۇددى ءبىر ج ۇلىن-جۇيكەسىندەي, جان دۇنيەسىندەي, ءاربىر اسقاق كەۋدەلى ۇلتتىڭ ساناسىندا تۇرماق. ساناسىنا مىقتاپ ورناعان وسىناۋ ءتول تاريحىنىڭ ساليقالى ساباعىنىڭ مايەگىمەن قۋاتتانعان ءاربىر حالىق وزگەلەرمەن يىق تەڭەستىرەدى, تەرەزەسىن تەڭ سەزىنەدى, كەۋدەسىندە نامىس پەن جىگەر وتىن الاۋلاتادى, بۇگىنىن ايقىنداپ, بولاشاعىن باعدارلايدى. مىنە, وسىنداي ۇلاعاتتى تاريح ماڭگىلىكتى مۇرات ەتكەن قازاق ەلىندە ەجەلدەن-اق بار. تەك سول تاريحىمىز ۋاقىتتىڭ ۇلى كوشىنىڭ قيلى-قيلى كەزەڭدەرىندە, الماعايىپ بەلەستەرىندە, وزگەنىڭ ىرقىندا بولعان اۋمالى-توكپەلى زامانداردا كومەسكىلەنىپ, بەينەسى بۇلدىراپ, بەتتەرى جىرتىلىپ, انىعى بۇرمالانىپ, اقيقاتى الاستالىپ, تۇتاس تۇزىلمەي كەلە جاتقان-دى. تۇگەل تاريحىمىزدى قايتا تۇگەندەپ, بارلىق شىندىعىمەن قوپارا جازۋعا تاۋەلسىزدىگىمىز جول اشسا, وسى رەتتەگى تاريحشىلارىمىزدىڭ ىزدەنىسىنە ۇلتتىق تاريحتى زەرتتەپ-زەردەلەۋ, تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ ورايىندا مەملەكەتتىك تۇرعىدان العا تارتىلعان جاڭا تالاپ-مىندەتتەر سونى سەرپىن بەرگەنى انىق. شەتەل مۇراعاتتارىندا جاتقان كوپ تاريحىمىز كوتەرىلۋدە. ءبىز وسى رەتتە باسى قايىرىلعان جۇمىستار جايىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت- مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆامەن اڭگىمەلەسىپ ەدىك.
وتكەنى جوق ەل, تاريحى جوق حالىق بولمايدى. ءوزىنىڭ وتكەن تاريحى, قۇددى ءبىر ج ۇلىن-جۇيكەسىندەي, جان دۇنيەسىندەي, ءاربىر اسقاق كەۋدەلى ۇلتتىڭ ساناسىندا تۇرماق. ساناسىنا مىقتاپ ورناعان وسىناۋ ءتول تاريحىنىڭ ساليقالى ساباعىنىڭ مايەگىمەن قۋاتتانعان ءاربىر حالىق وزگەلەرمەن يىق تەڭەستىرەدى, تەرەزەسىن تەڭ سەزىنەدى, كەۋدەسىندە نامىس پەن جىگەر وتىن الاۋلاتادى, بۇگىنىن ايقىنداپ, بولاشاعىن باعدارلايدى. مىنە, وسىنداي ۇلاعاتتى تاريح ماڭگىلىكتى مۇرات ەتكەن قازاق ەلىندە ەجەلدەن-اق بار. تەك سول تاريحىمىز ۋاقىتتىڭ ۇلى كوشىنىڭ قيلى-قيلى كەزەڭدەرىندە, الماعايىپ بەلەستەرىندە, وزگەنىڭ ىرقىندا بولعان اۋمالى-توكپەلى زامانداردا كومەسكىلەنىپ, بەينەسى بۇلدىراپ, بەتتەرى جىرتىلىپ, انىعى بۇرمالانىپ, اقيقاتى الاستالىپ, تۇتاس تۇزىلمەي كەلە جاتقان-دى. تۇگەل تاريحىمىزدى قايتا تۇگەندەپ, بارلىق شىندىعىمەن قوپارا جازۋعا تاۋەلسىزدىگىمىز جول اشسا, وسى رەتتەگى تاريحشىلارىمىزدىڭ ىزدەنىسىنە ۇلتتىق تاريحتى زەرتتەپ-زەردەلەۋ, تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ ورايىندا مەملەكەتتىك تۇرعىدان العا تارتىلعان جاڭا تالاپ-مىندەتتەر سونى سەرپىن بەرگەنى انىق. شەتەل مۇراعاتتارىندا جاتقان كوپ تاريحىمىز كوتەرىلۋدە. ءبىز وسى رەتتە باسى قايىرىلعان جۇمىستار جايىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت- مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆامەن اڭگىمەلەسىپ ەدىك.
– قۇرمەتتى مەرۋەرت قۋاتقىزى, «حالىق تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى اياسىندا بىرقاتار شەتەلدەرگە عىلىمي ءىسساپارلار ۇيىمداستىرىلىپ, «التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز» دەگەندەي, ول جاقتىڭ مۇراعاتتارىندا كوز مايىن تاۋىسا سارىلىپ جۇمىس ىستەگەن تاريحشى عالىمدارىمىزدىڭ قانجىعاسى تاريح سۇرىمەن مايلانىپ, ولجالى ورالعان كورىنەدى. ەندەشە, اۋەلگى اڭگىمەنى وسى ساپاردىڭ ءمان-جايى مەن ماقساتىن تانىستىرۋدان باستاساڭىز؟
– قازاقستاننىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى بويىنشا جاڭا مۇراعات ماتەريالدارىن ىزدەپ تابۋ ورايىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ماقساتىندا 10 شەتەلدىڭ قورىنا عىلىمي ىسساپارلارمەن بارىپ قايتتىق. تاريحىمىزدىڭ تاڭبالى جادىگەرلەرى جاتقان بۇل قايسى ەلدەر دەسەڭىز, ولار – يران, ءۇندىستان, قىتاي, مىسىر, تۇركيا, موڭعوليا, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, وزبەكستان جانە رەسەي.
البەتتە, زەرتتەۋشىلەردىڭ جۇمىسىن وڭتايلى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن وسىناۋ قيىن دا كۇردەلى جۇمىستىڭ كەزەڭ-كەزەڭگە بولىنگەن جوسپارى بەكىتىلدى, نىساناعا الىنعان مۇراعاتتىق قورلار مەن كىتاپحانالار ايقىندالدى, كۇنتىزبەلىك كەستەگە دەيىن جاسالدى. جۇمىستىڭ باعىتتارى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بەلگىلەنىپ, جاۋاپتى عىلىمي ىسساپارلارعا زەرتتەۋشىلەردىڭ 23 ادامنان تۇراتىن ايتارلىقتاي ۇلكەن دە پارمەندى توبى قاتىستىرىلدى.
– ولاي بولسا, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ بەيجىڭ جانە سيان قالالارىنا جاسالعان ارحەولوگيالىق عىلىمي ءىسساپار جايىنا ءبىرشاما كەڭىرەك توقتالىڭىزشى؟
– مۇنداعى باستى ماقسات قازاق-قىتاي قاتىناستارىنىڭ تاريحى بويىنشا ارحيۆتىك قۇجاتتاردى تابۋ جانە جيناقتاۋ, نەستورياندىق جونىندە اسا قۇندى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى, قازاقتاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىسى بار تۇركى تايپالارىنىڭ كونە ەپيگرافيكالىق ەسكەرتكىشتەرىن ايقىنداۋ بولاتىن. الدىن الا ايتساق, سول ماقساتقا جەتتىك تە.
ءىسساپار الدىندا تىڭعىلىقتى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. «مىڭجىلدىقتار كوكجيەگى» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ر.ءسۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى مەن قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي ارحيۆى اراسىندا قازاقستاننىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى جونىندە جاڭا مۇراعاتتىق ماتەريالداردى ايقىنداۋ بويىنشا كەلىسىمشارت جاسالدى. بۇل 2013-2016 جىلدار ارالىعىن قامتيدى.
اتقاراتىن جۇمىستار كەزەڭ-كەزەڭمەن ايقىندالدى. پەكين مەن سياننىڭ ارحيۆتىك قورلارى مەن كىتاپحانالارى انىقتالىپ, كۇنتىزبەلىك جوسپار جاسالدى جانە وسىنىڭ ءبارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتىمەن اقىلداسىپ كەلىسىلدى. ءۇش ادامنان زەرتتەۋشىلەر توبى (ب.ەجەنحان ۇلى - PhD (History), ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ا.مانسۋروۆا – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەر, ج.وشان – تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, عىلىمي قىزمەتكەر) قۇرىلىپ, وسى رەتتە قىتاي قورلارىندا جۇمىس ىستەۋدىڭ ءۇش باعىتى انىقتالدى. ول ءۇش باعىت مىناداي: XVIII-XX عاسىرلارداعى قازاق-قىتاي قاتىناستارىنىڭ تاريحى بويىنشا ارحيۆتىك قۇجاتتاردى جيناۋ; ءVى-XIV عاسىرلارداعى نەستورياندىق جونىندە سيرەك كەزدەسەتىن تاريحي ەسكەرتكىشتەردى ايقىنداۋ; VI-IX عاسىرلارداعى تۇركى تايپالارى مەن تاريحي تۇلعالارى تۋرالى ەپيگرافيالىق ەسكەرتكىشتەر بويىنشا ماتەريالدار جيناقتاۋ.
– وسىنشالىقتى ىجداعاتتارىڭىزعا وراي اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ىلكىمدى ناتيجەلەر دە بولعان شىعار؟
– البەتتە, تۇركى قاعاناتىنىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ تاريحى, تاريحي جادىلاردى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا تۇركى تاسجازبالارى مەن قولجازبالار دەرەككوزدەرىن ايقىنداۋ, فوتوعا ءتۇسىرۋ جانە كوشىرمەسىن جاساۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس جاسالدى, شىڭعىس حان داۋىرىنە دەيىن تۇركى تايپالارىنىڭ بىرىڭعاي ەتنوگەوگرافيالىق بايلانىستارىنىڭ بولعانى تۋرالى مالىمەتتەر بەرىلدى. بۇدان باسقا, سيريالىق, تۇركىلىك (تاسجازبا), قىتايلىق دەرەككوزدەردىڭ اۋقىمدى ماتەريالدارى نەگىزىندە قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ورتالىق ازيانىڭ دا كوشپەلى حالىقتارىنىڭ ەتنيكالىق قۇرامى مەن گەوگرافيالىق قونىستانۋى زەرتتەلۋدە. جاڭادان تابىلعان ماتەريالدار كونە تۇركىلەردەگى جوعارعى بيلىكتىڭ مۇراگەرلىك جۇيەسىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ال ەندى قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتى قورىنان تابىلعان ارحيۆتىك ايعاقتار, حVIII عاسىرداعى باسقا ءبىر قانداي بولماسىن ورتالىقازيالىق كوشپەلى قوعام سياقتى, قازاق حاندىعى ءۇشىن دە ەكونوميكانىڭ باستى تىرەگى بولىپ تابىلاتىن مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ ايرىقشا ماڭىزدى ماسەلە بولعاندىعىن پاش ەتەدى. «سيۋي تسزۋن چجي» («ءسيۋيدىڭ جالپى جاعدايى») اتتى كونە قىتاي قولجازباسىندا سول كەزدەرى قازاقتاردىڭ مال شارۋاشىلىعى ءوسىپ-وركەندەپ, قىتايمەن مەملەكەتارالىق ساۋدا قاتىناستارىن جولعا قويۋى ارقاسىندا قازاقتار قىتايدىڭ جىبەگى, فارفورى سياقتى جانە باسقا دا سالتاناتتى بۇيىمداردى مولىنان ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعان دەپ ايتىلادى.
قىتايدىڭ ناق وسى ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىندا تابىلعان قۇندى ولجالاردىڭ اراسىندا قازاق-قىتايلىق, قازاق-رەسەيلىك, قازاق-قىرعىز, قازاق-قوقاندىق, قازاق-ويراتتىق ديپلوماتيالىق قاتىناستارى تۋرالى بىرەگەي قۇندى قۇجاتتار بولعاندىعىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. مىسالى, قازاق حاندارى ەلشىلەرىنىڭ بەيجىڭدەگى قىتاي يمپەراتورىنا كەلۋىنە بايلانىستى قازاق ەلشىلەرىن گراموتالارمەن ماراپاتتاعانى تۋرالى جازبالار وتە قىزىقتى. كەلەسى ءبىر جازبا قازاق-قىتاي ساۋداسى, قازاقتاردىڭ تۇرمىسى مەن سالت-ءداستۇرى تۋرالى ماعلۇماتتار بەرەدى.
ءوزىنىڭ ماڭىزى تۇرعىسىنان سيرەك كەزدەسەتىن ابىلاي حانعا تيەسىلى رەسمي حاتتار ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. ابىلاي حان قول قويعان حاتتار جانە باسقا قاعازدار دا ارالىقتىڭ الىستىعىنا قاراماستان جانە ءبىزدىڭ زامانىمىزدا ۇيرەنشىكتى بولىپ كەتكەن كوممۋنيكاتسيالار جوق بولسا دا, قازاق مەملەكەتى مەن قىتاي ەلى اراسىندا وتە تىعىز قارىم-قاتىناس بولعاندىعىنا كۋالىك ەتەدى. ال قازاق حاندارىنىڭ تۇراقتارىندا ديپلوماتيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سيپاتتاعى حان جارلىقتارىن شىعاراتىن كەڭسە بولعانى ءسوزسىز.
– ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ اياسىندا جاقىندا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا وسىناۋ اكەلىنگەن ماتەريالداردىڭ كوپشىلىگى تانىستىرىلىپ, كوزايىم ەتىلگەن جوق پا؟
– ءيا, ول دا ءبىر رۋحىمىزدى كوتەرگەن وتە عانيبەت جاعداي بولدى. ءىسساپار ناتيجەسىندە قازاقستانعا, قازاق تاريحىنا قاتىسى بار 283 تومنان تۇراتىن تسين يمپەرياسىنىڭ ارحيۆتىك قۇجاتتارى جەتكىزىلدى. دالىرەك ايتار بولساق, وسىنداعى بارلىق قۇجاتتار 1730 جىلدىڭ سوڭى مەن 1911 جىلداردىڭ ارالىعىن, ياعني ۇزىن-ىرعاسى 181 جىلدى قامتيدى جانە قازاق-قىتاي ساياسي جانە ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارىنىڭ ءمان-جايىن كەڭىنەن اشىپ كورسەتەدى. قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ بيلەۋشىلەرىنە جازعان حاتتارىنىڭ اراسىندا ابىلاي حان, بولات حان, ءۋالي سۇلتان جانە باسقا دا قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ حات الماسۋى تۋرالى اسا قۇندى دەرەكتەر كەزدەسەدى. بۇل حاتتاردا ابىلاي حاننىڭ تسين يمپەراتورى تسيانلۋنمەن ديپلوماتيالىق قاتىناستارى تۋرالى دەرەكتەر بار. مۇندا قازاق حاندىعى سياقتى, تسين يمپەرياسىندا دا ەلشىلەر الماسۋ تۋرالى, لاۋازىمدى تۇلعالاردى تاعايىنداۋ تۋرالى جانە ت.ب. جايلار ەگجەي-تەگجەيلى حابارلانادى.
وسى ارادا ءبىر سەنساتسيالىق جاعدايدى ايتا كەتسەم دەيمىن. كەزىندە پاريجدەگى گيمە مۇراجايىنان يتالياندىق سۋرەتشى دجۋزەپپە كاستيلونيدىڭ «قازاق ەلشىلەرى قىتاي يمپەراتورىنا ات سىيلاۋدا» اتتى كارتيناسىن كورىپ, كوشىرمەسىن العان ەدىك. سۋرەت 1757 جىلى سالىنعان ەكەن. دەمەك, وقيعا دا سول كەزەڭدە بولعان. سۋرەتتەن سول ءداۋىردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى انىق كورىنەدى. ءۇش قازاق ەلشىسى مەن ءۇش اتتى بەينەلەيتىن بۇل كارتينا ابىلاي حاننىڭ قىتاي تاراپىنداعى مامىلەگەرلىگىن, وڭتايلى ساياساتىن تانىتقانداي. ياعني, وسى كەزەڭدە قازاق-قىتاي اراسىنداعى سەنىم مەن جىلى ءراۋىشتىڭ ىرگەسى ءبىرشاما بەكي تۇسكەن. ءبىز وسىنداي ايعاقتى تاريح جادىگەرلەرىن كوپتەپ تاپقانىمىز عانيبەت بولار ەدى.
ەكسپەديتسيالار ناتيجەسى بويىنشا قحر مۇراعاتتاردا جۇرگىزىلگەن جۇمىستار تۋرالى ەسەپ ازىرلەندى. ەكسپەديتسيا ماتەريالدارى سۇرىپتالىپ, سولاردىڭ نەگىزىندە «كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ جيناعىن», «كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ بيلەۋشىلەرىنە جولدانعان قازاق حاندارى, سۇلتاندارى قۇجاتتارىنىڭ كوللەكتسياسىن» شىعارۋ ءۇشىن جانە قىتايلىق مۇراعاتشىلارمەن بىرلەسە وتىرىپ قازاقستان تاريحى جونىندە قىتاي ءارحيۆى ماتەريالدارىنىڭ كاتالوگىن جاساۋ ورايىندا جۇمىستار اتقارىلۋدا.
– بۇعان قوسا موڭعوليا مەن گەرمانيادان اكەلىنگەن تاريحي ايعاقتار دا ءبىزدىڭ بۇرىنعى اتا-بابالارىمىز حاقىندا سىر شەرتپەي مە؟
– ءيا, اتالعان ەلدەردەن وتە ەرتە زاماندارداعى انتيكالىق, تۇركى سىنا تاس جازۋلارى, كونە ءۇندى, قىتاي دەرەككوزدەرى نەگىزىندە ەجەلگى كوشپەلىلەر تاريحى بويىنشا ايعاقتاردىڭ كوشىرمەلەرى اكەلىندى. ولار تۇركى حالىقتارىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, قازاقتاردىڭ ارعى ەجەلگى تەگى جانە ورتا عاسىرلارداعى تۇرىك كەزەڭى تۋرالى اجەپتاۋىر تۇسىنىك بەرەدى. مىسالى, تاس مۇسىندەردەگى بەلگى-بەدەرلەر اسكەري يەرارحيا, اسكەر ءىسى, ەتنوستاردىڭ جەر-جەرگە ورنالاسۋى, تۇركىلەردىڭ دۇنيەتانىمى جايلى ماعلۇماتتارعا قانىقتىرادى.
ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا ساقتالعان تۇركىلەردىڭ قۇلپىتاس جازۋلارى مەن نەستورياندىق ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋدىڭ ءمان-ماڭىزى اسا زور. قازاقستان, قىرعىزستان جانە قىتاي اۋماعىنداعى نەستورياندىق ەسكەرتكىشتەر ماتىندەرىن سالىستىرمالى تۇردە تالداۋ قازاق حالقىنىڭ شىعۋ تەگىنىڭ, تۇركى ءتىلى مەن جازۋىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنىڭ بىرقاتار ماسەلەلەرىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىنە, وسى ورايدا 2000 ساندىق فوتوسۋرەتتەر, ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى سۋرەتتەرىنىڭ 60 كوشىرمەسى, تۇركى قۇلپىتاس جازۋلارى, ياعني ەپيتافيالىق ەسكەرتكىشتەرىنىڭ 28 كوشىرمەسى الىندى.
– ورتا ازيا مەن تاياۋ شىعىستاعى ءدىن قارىنداس ەلدەر مۇراعاتتارىنان قانداي قۇندىلىقتاردى قانجىعاعا بايلادىڭىزدار؟
– مىسىر مەن يرانعا, تۇركيا مەن وزبەكستانعا ساپار بارىسىندا كوپتەگەن جايلاردىڭ بەتى اشىلدى. اتاپ ايتقاندا, تۇركى حورەزمشاحتارىنىڭ تاريحى, موڭعولدار, ۇيعىرلار, بۇكىل مۇسىلمان امىرشىلەرى تاريحى, شىڭعىس حان مەن ءامىر-تەمىر تاريحى ورايىنداعى قۇندى مۇراعاتتىق ماتەريالداردىڭ كوشىرمەلەرى اكەلىندى. بۇلاردىڭ ىشىندە «تاريح-ي ءال-سالجۇق», «تاريح-ي جالەلەددين حورەزمشاح», «مادجا ءال-انساب», «تاريح-ي ۋلجايتۋ», «كيتابكاميل في-ت-تا′ ريح» سىندى شىعارمالار موڭعول كەزەڭىنە دەيىنگى جانە سول كەزەڭدەگى قازاقستان مەن ورتالىق ازيا تاريحى بويىنشا بىرەگەي دەرەككوزدەر بولىپ سانالادى. ولاردا ماۋرەنناحرداعى تۇركى تايپالارى, تۇركى حاندارى تۋرالى مالىمەتتەر, تۇران-تۇركىستان قالالارىنىڭ سيپاتتامالارى بار. وسى رەتتەگى مۇراعات ماتەريالدارىنىڭ 177 كوشىرمەسى مەن 1530 كادرلىق ميكروفيلم الىندى.
– ۇندىستانداعى, رەسەي مەن ۇلىبريتانياداعى ىزدەنىستەر كەزىندە ءبىزدىڭ بابا تاريحىمىزعا قاتىستى شىعىس قولجازبالارى تابىلعان ەكەن-اۋ؟
– ءبىزدىڭ باعىمىزعا قاراي بۇل باعا جەتكىسىز ولجالار بودلەان جانە بريتان كىتاپحانالارىندا, رامپۋر جانە حايداراباد قالالارىنداعى قولجازبالار ينستيتۋتىندا, قالماق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۇراعاتىندا ساقتالىپتى. اسىرەسە, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنداعى ەڭ ءبىر ب ۇلىڭعىر دا بۇلعاقتى كەزەڭ – ءحىV عاسىردىڭ اياعى مەن حV عاسىردىڭ باسىندا دەشتى-قىپشاقتا بولعان ساياسي وقيعالار بويىنشا كوپتەگەن ناقتى ماعلۇماتتار بەرەتىن «قىپشاق حاندارى تاريحىنىڭ» ماندىلىگىن اتاپ ايتۋىمىز كەرەك. وسىناۋ دەرەككوزدى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەي كەلە, ونىڭ ءحVى عاسىر مەن ءحVىىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسى ارالىعىنداعى قازاقستان مەن ورتالىق ازيا تاريحى جونىندەگى اسا ماڭىزدى ءارى قۇندى جادىگەر ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدىك.
سونداي-اق, «نۋسرات-نامە» جانە «مۋيززال-انساب» بىرەگەي تىزىمدەرىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءلازىم. ولاردا قازىرگە دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن جانە ءحىV-ءحVىى عاسىرلارداعى ناقتىلى تاريحي وقيعالاردى زەرتتەۋ ورايىنداعى ماڭىزى وتە زور تاماشا 15 مينياتيۋرا, وعان قوسا ءحVى-ءحVىى عاسىرلارداعى قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ تاريحىن باياندايتىن ماحمۋد-يبن ءۋاليدىڭ «باحر-ال-اسرار» اتتى شىعارماسى بەرىلگەن. بۇل دەگەنىڭىز, ءابىلحايىر حان, مۇحاممەد ءشايباني حان, كەرەي مەن ءاز-جانىبەك حاندار, ابدوللا حان جانە باسقا بەلگىلى تۇلعالار بيلىگى تۇسىنداعى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ دامۋ ءداۋىرى. جوعارىدا اتالعان شىعارمالاردىڭ ماتىندەرى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ تاريحي ساباقتاستىعى مەن داستۇرلەرىن ناقتىلى دەرەكتەرمەن عانا ەمەس, كوزگە كورىنەتىن مينياتيۋرالىق سۋرەتتەرمەن دە العاش رەت دايەكتەپ وتىر. بۇل قۇجاتتاردىڭ ايرىقشا قۇندىلىعى دا سوندا.
– ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ وسىناۋ شەتتەن تابىلعان ۇلان-عايىر ايعاق-دەرەكتەرىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, عىلىمي اينالىمعا قوسۋ دا ءوز الدىنا ۇلكەن ىجداعاتتى ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن بولار؟
– قازىردە ساراپتامالىق جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى شەتەلدىك قورلاردان تابىلعان جاڭا جازبا دەرەككوزدەردى, ارحيۆتىك ماتەريالدار مەن ارتەفاكتىلەردى ايقىنداۋ جونىندە جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى تالدامالىق بايانداما ازىرلەۋدە. ول ءۇشىن, البەتتە, جيناقتالعان ارحيۆتىك ماتەريالدار مۇقيات زەرتتەلۋدە. سونىمەن بىرگە, شەتەل مۇراعاتتارىنداعى ىزدەنىستەر دە ۇزىلمەي, جالعاسا تۇسۋدە.
ارحەوگرافيالىق شەتەلدىك ەكسپەديتسيالار بارىسىندا شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى تاپقان تاماشا ءارالۋان ارتەفاكتىلەر قازاق مەملەكەتتىگى تاريحىنداعى اقتاڭداقتاردىڭ ورنىن تولتىرادى. تاريحي ماتەريالدار وتكەن عاسىرلاردا قازاقستان كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن تەڭ دارەجەلى ساياسي, ەكونوميكالىق, ديپلوماتيالىق, تاريحي-مادەني قارىم-قاتىناستار ۇستانعان كۇشتى مەملەكەت بولعاندىعىن ايعاقتاپ دالەلدەيدى. ارحەوگرافيالىق ەكسپەديتسيا ناتيجەلەرى قازاق حالقىنىڭ كونە جانە ورتاعاسىرلىق تاريحى مەن مادەنيەتىن ءارى قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى مەملەكەتتەرمەن ءوزارا قارىم-قاتىناسىن ودان ءارى بايىپتى جالعاستىرۋ ءۇشىن ساليقالى نەگىز جاساپ بەردى. تۇگەل تاريحىمىزدى تۇگەندەپ ءتۇزىلدىرۋ ءۇشىن وسىلاي تىرنەكتەپ ىزدەنۋ قاجەتتىگىن الدا دا نازاردا ۇستاۋعا ءتيىسپىز.
*ابىلاي حاننىڭ تسين يمپەراتورى تسيانلۋنعا ويرات تىلىندە جازىپ, تارباعاتاي گۋبەرناتورى ارقىلى جولداعان حاتى. 1774 جىل. موردەگى بەدەر: «ابىلاي يبن ءباحادۇر ءۋالي-سۇلتان».
* قازاق تاريحىنا قاتىسى بار تسين يمپەرياسىنىڭ قۇجاتتارى
(بارلىعى 283 توم, 72812 قۇجات).
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».