ءححى عاسىردىڭ ۇلكەن جەتىستىگى – اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ ارقاسىندا ادامزات ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءبىرشاما جەڭىلدەتىلگەن كەزەڭىندە تىرشىلىك ەتىپ جاتىر.
سونىڭ ءبىر نىشانى – اقپاراتتىق ەركىندىك. تولاسسىز اعىلعان جاڭالىقتار لەگىنەن وزىنە قاجەت اقپاراتتى تابۋ ارقىلى ادام ءوز سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ قانا قويماي, وزگەگە دە اسەرىن تيگىزە وتىرىپ, الەمدىك كوممۋنيكاتسيادا وزىندىك ورنىن تاۋىپ, اتىن قالدىرا الاتىن دارەجەگە جەتتى. بۇل ورايدا تۇلعا مەن تۇلعانى, مادەنيەت پەن مادەنيەتتى, ءتىپتى ءبىر تاريحي كەزەڭمەن ەكىنشى تاريحي كەزەڭدى ءوزارا تىلدەستىرە الاتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءرولى وتە ماڭىزدى.
Media ۇعىمىنىڭ ءوزى كەڭ ماعىنادا اۆتور مەن وقىرمان اراسىندا, ءتىپتى وقىرمان مەن وقىرمان اراسىندا يدەيا تاسىمالداۋشى, ولاردى ءوزارا كوگنيتيۆتى بايلانىسپەن قامتاماسىز ەتۋشى دانەكەر دەگەندى بىلدىرەدى. ونىڭ ۇجىمدىق ارەكەتى مەن جەكەلەگەن اۆتورلىق سيپاتتاعى پراگماتيكالىق نيەتىن جانە قوعام ومىرىندە الار ورنىن جاڭا قىرىنان تانىتۋ لينگۆيستەر ءۇشىن قىزىعۋشىلىعى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ بارا جاتقان ۇلكەن مىندەتكە اينالدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە گازەت ديسكۋرسى ءبىز ويلاعاننان الدەقايدا تەرەڭ ءماندى ۇعىم ەكەنى انىقتالدى.
ورتا عاسىردا كەڭ سەرپىلىسپەن الەمگە تارالعان گازەت العاش رەت يتاليادا پايدا بولىپ, تەك ءبىر بەتتىك جاڭالىقتار تىزبەگى رەتىندە حالىق اراسىندا ءبىر تيىنعا (gazetta) ساتىلعان. ول زاماندا كوشە بويلاپ جۇگىرگەن جالاڭ اياق بالالاردىڭ قولدارىنان سوڭعى جاڭالىقتار جازىلعان پاراقتى كەز كەلگەن جولاۋشى ساتىپ الا بەرمەيتىن. وعان سەبەپ وقۋ-جازۋدىڭ دامىماعان شاعى بولسا كەرەك. بىرتە-بىرتە قوعام دامۋىمەن وقۋ-بىلىمگە قۇشتارلىق جاس پەن ۇلت تالعاماستان كەڭ تارالىپ, گازەت وقىرمانى كۇننەن-كۇنگە ارتا ءتۇستى.
كەز كەلگەن ەلدىڭ كۇندەلىكتى قاراپايىم تىرشىلىگىمەن تانىسۋدىڭ وڭاي جولى – ونىڭ باسپاسوزىنە كوز جۇگىرتۋ. ءسوز ەتىلگەن ءاربىر تاقىرىپ – سول قوعامنىڭ وقىرمان قاۋىمى ءۇشىن كوكەيكەستى ماسەلە بولسا كەرەك. دەمەك, ەل ايناسىنا اينالعان گازەت بۇگىندە حالىق ءومىرىنىڭ تىكەلەي كورسەتكىشى بولىپ قانا قويماي, وزەكتى ماسەلەنى شەشۋگە العاشقى قادام جاساۋشى نەگىزگى بىتىمگەر رەتىندە ۇلكەن ءرول اتقارادى. وسى ورايدا باتىس جانە شىعىس مادەنيەتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ايقىن سيپاتتاۋشى ءباسپاسوز سالاسىن ساراپتاي كەلە, ەل اراسىندا بەدەلى, تارالىمى مەن الەۋمەتتىك ءرولى جاعىنان ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلەر بىرنەشە گازەتتى تاڭدادىق. وقىرمان سانى مەن الەۋمەتتىك بەدەلى جاعىنان زەرتتەۋ قازاقتىلدى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنەن باستالىپ, وعان ساي كەلەر اعىلشىن ءتىلدى The Independent (اعىلش. ەگەمەندى) گازەتىمەن جالعاستى. ءاربىر نومىردەن سۇحبات جانرىندا جازىلعان ماتىندەردى ىرىكتەي وتىرىپ, ولارعا پەرسۋازيۆتى كوممۋنيكاتسيا تۇرعىسىنان تالداۋ جۇرگىزۋ ارقىلى ءماتىن اۆتورىنىڭ نەگىزگى يدەياسىن, ونى وقىرمان نازارىنا وڭتايلى تۇردە ۇسىنۋ ءادىسىن جانە شىققان ناتيجەسىن انىقتادىق. باتىس جانە شىعىس قوعام ءومىر مەن وقىرمان سۇرانىسىنىڭ اركەلكى بولۋىنا بايلانىستى ەكى مادەنيەتتىڭ اقپارات دايىنداۋ تاسىلدەرىندە جانە ونى قابىلداۋشى وقىرماننىڭ تالعامىندا ءبىرشاما وزگەشەلىك بار ەكەنى بايقالدى. وعان مىسال رەتىندە «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ءاربىر نومىرىندە جارىق كورەتىن ماقالالار الەۋمەتتىك ءومىردىڭ بارلىق سالاسىن قامتۋى جانە ءجيى جاريالاناتىن ساراپتامالار مەن سۇحبات ماتەريالدارىنىڭ قوعام ومىرىندەگى ءاربىر تاقىرىپتى ناقتى ايقىنداۋ ماقساتى دالەل بولا الادى. سونداي-اق بۇل گازەتتە جاريالانىپ جۇرگەن تاريحي-تانىمدىق ماتەريالداردىڭ وقىرمان نازارىنا ءجيى ۇسىنىلۋى پەرسۋازيۆتى كوممۋنيكاتسيا تۇرعىسىنان تەرەڭ تالداۋ جۇرگىزۋدىڭ نەگىزىن قالادى. جۋرناليستەردىڭ ءتىل بايلىعى, ءسوز شەبەرلىگى جانە زاماناۋي تالعامى قوعامنىڭ بۇگىنگى سۇرانىسىمەن استاسىپ جاتىر جانە اقپاراتتىق باسەكەلەستىكتە ولار رەسپۋبليكادا الدىڭعى قاتاردان كورىنۋدە.
ادەتتە باتىس ءباسپاسوز سالاسىندا اعىلشىن ءجۋرناليسى وزىندىك ءماتىنىن ءدال قازاق اۆتورىنداي ەگجەي-تەگجەيلى ەمەس, شاعىن كولەمدى اقپارات رەتىندە ۇسىنۋدى ءجون كورەدى. ودان بولەك, باتىستىق ءتىلشى وقىرمان نازارىنا ۇسىنار اقپاراتتى وزىندىك تاراپتان سيپاتتاي كەلە, قورىتىندى تورەلىگىن وقىرماننىڭ وزىنە قالدىرادى. ال قازاقتىلدى اۆتور جازعان ءاربىر ءسوزىن جانە وقىرمانعا ۇسىنار ءاربىر يدەياسىن وزىندىك دالەلدەرىمەن راستاۋعا اسىعادى جانە كوكەيكەستى ماسەلەلەردى ءسوز ەتكەندە وقىرمانعا استارلى وي تاستايدى.
ءبىر يدەيانىڭ راستىعىن مويىنداۋ – وعان نانۋدىڭ العىشارتى. جاھاندىق ماسەلەنى جەرگىلىكتى وقىرمان قاۋىم كوزقاراسىنا ساي وڭدەپ, الەۋمەتتىك نەمەسە مادەني كەرەعار ۇعىمداردى اۋديتوريا نازارىنا ۇتىمدى تۇردە ۇسىنۋ – ءاربىر جۋرناليسكە قويىلار نەگىزگى تالاپ. قالام شەبەرى ءوزىنىڭ كاسىبي تاجىريبەسى مەن قوعامداعى ءومىر دامۋىنىڭ باعىتى, ەرەكشەلىگى جانە سۇرانىسى تۋرالى ءبىلىمىن ۇشتاستىرا وتىرىپ, وقىرمان قاۋىمىن ورتاق بولار امبەباپ ءماتىن ازىرلەۋگە تىرىسادى. داۋلى ساۋال, وزەكتى ماسەلەنىڭ قاي-قايسىسىن تىلگە تيەك ەتسە دە, ءاربىر ءتىلشىنىڭ باستى پراگماتيكالىق نيەتى – وقىرماندى الەمدىك ءۇردىس جاڭالىقتارىمەن اقپاراتتاندىرىپ قانا قويماي, ونىڭ تاراپىنان جاۋاپتى ارەكەت كۇتۋ. كاسىبي ىنتاسى مەن قالامگەرلىك شەبەرلىگىن بىرىكتىرە وتىرىپ, بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك ماسەلەگە باعا بەرۋ ارقىلى جۋرناليست ءماتىنىنىڭ ءتۇيىندى ويىن الدىن الا قۇرادى. سۇحبات جانرىنىڭ تالابىنا ساي, قوزعالعان تاقىرىپ بويىنشا الەۋمەتتىك ءومىر سالاسىنىڭ بەدەلدى تۇلعاسىمەن نەمەسە بىلگىر مامانىمەن بولعان اڭگىمەنى جۋرناليست وقىرمان قاۋىمىنا پاش ەتە وتىرىپ, وزەكتى ماسەلەگە جاڭا كوزقاراس پەن كاسىبي پىكىر ءبىلدىرۋ ارقىلى سونى شەشىم ۇسىنادى. باستى نازاردا, ارينە وقىرمان قاۋىمنىڭ سۇرانىسى مەن تالعامى بولۋى مىندەتتى. ءجۋرناليستىڭ تىنىمسىز ەڭبەگى مەن اقپاراتتىق ىزدەنىمپازدىعىنىڭ ناتيجەسى جازعان ماتىنىنەن كورىنىس تابارى انىق. «ەستىمەگەن ەلدە كوپ» تاقىرىپتاردى عانا قوزعاماستان, ەل ومىرىندەگى ءاربىر وزەكتى ماسەلەگە تەرەڭ دە دايەكتى جاۋاپ ىزدەۋ ارقىلى, ونىڭ اق-قاراسىن وقىرمان نازارىنا اقيقاتىنان ۇسىنۋدى كەز كەلگەن قالامگەر ءوزىنىڭ پارىزى دەپ بىلەدى.
باتىستىق جانە شىعىستىق كوزقاراس پەن مادەني ەرەكشەلىك, ومىرلىك ۇستانىم مەن الەۋمەتتىك قۇندىلىقتىڭ بارلىق سيپاتى گازەت ماتىندەرىنەن ايقىن بايقالادى. بارشاعا ورتاق تىلمەن جازىلعان ماتىندە وقىرمان سوزدەردىڭ نوميناتيۆتىك قاسيەتىنە قاراعاندا ەموتيۆتىك قاسيەتىن ءجيى تىرەك ەتەدى. وعان سەبەپ قوزعالار تاقىرىپتىڭ قوعام ءۇشىن تانىس نەمەسە بەيتانىستىعى بولسا كەرەك. ەسكى يدەياعا جاڭا كوزقاراس قاجەت كەزدە جانە جاڭا ۇعىمنىڭ وقىرمان ءۇشىن شىنايى ءمانىن اشۋدا تالاي جولمەن ءماتىن جازاتىن اۆتور ەندىگىدە ماسەلەنىڭ بايىبى نەدەن تۋىنداپ, نەلىكتەن وقىرمان بۇل ساۋالعا باستى نازار اۋدارۋى كەرەك ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىسادى. دەگەنمەن, ءار مادەنيەتتىڭ وزىنە ساي قۇندىلىعى بار بولسا, سول قۇندىلىقتى قاستەرلەۋدىڭ دە وزىندىك جولى بار. ءاربىر ءجۋرناليستىڭ ەستەن شىعارماس ءبىر قاعيداسى – رۋحاني قۇندىلىقتاردان اتتاماۋ. حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىندە, كۇندەلىكتى ومىرىندە نەندەي ماسەلە داۋ تۋعىزسا, سونىڭ وزىندىك شەشىمىن ۇسىنۋدى اعىلشىن اۆتورى ءبىر تاراپتان سيپاتتاسا, قازاق اۆتورى وزگە تاراپتان سيپاتتايدى. ۇقساستىقتارى لينگۆيستيكالىق بىرلىكتەرىن ۇتىمدى قولدانۋىندا بولسا دا, ەرەكشەلىكتەرى مادەني كوزقاراس پەن تۇلعالىق بولمىستا ەكەنىن انىقتادىق.
ءبىزدىڭ ۇلتتىق ءباسپاسوز سالاسى, ونىڭ كوش باسىندا تۇرعان «Egemen Qazaqstan» گازەتى قوعاممەن بىردەي دامىپ كەلەدى. گازەت تىلشىلەرى اقپاراتتى جاڭاشا سيپاتتا بەرۋدى جەتىك يگەرگەن جانە اعىلشىن گازەتتەرىنەن ءبىر مىسقال دا كەم ەمەس. زەرتتەۋىمىزدىڭ ناتيجەسىندە انىقتالعان ەرەكشەلىكتەرگە ساي, وتاندىق ءباسپاسوز سالاسىندا پەرسۋازيۆتىك كوممۋنيكاتسيانىڭ گازەت اقپاراتىن ۇسىنۋشى ستراتەگيالىق تاسىلدەرى اعىلشىن گازەتتەرىنە قاراعاندا, اۋقىمى جونىنەن ارتىق ەكەنى دالەلدەندى. سونىڭ ىشىندە «Egemen Qazaqstan» تىلشىلەرىنىڭ ءجيى قولداناتىن اقپاراتتىق تاكتيكاسى اعىلشىن گازەتىندە مۇلدەم كەزدەسپەيتىندىگى بەلگىلى بولدى.
مەدياكوممۋنيكاتسيانىڭ الەۋمەتتىك وزگەرىستەرگە ەڭ يكەمدى سالاسى سانالاتىن گازەت ديسكۋرسىنىڭ پەرسۋازيۆتىك قاسيەتىن انىقتاۋدا جۇرگىزگەن زەرتتەۋىمىزدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكى ەلدىڭ تىلشىلەرى اقپارات ۇسىنۋداعى كاسىبي شەبەرلىگى جاعىنان بىردەي ەكەنىن دالەلدەدى.
ماۋە ادىربەكوۆا,
ابىلاي حان اتىنداعى قازحق جانە ءاتۋ دوكتورانتى